ŁÓDŹ 2020

Spis treści

9 Magdalena Koch, Gabriela Abrasowicz

Trans-formacje tradycji i współczesności:

dramat i teatr w BiH

55 Nejra Babić

Walizka zbyt czerwona, żeby mogła być walizką

(Kofer previše crven da bi bio kofer)

tłumaczenie: Martyna Lechman

91 W Bośni bez zmian. Klasyczna współczesna bośniacka komedia przetrwania, którą na świat wydał Boris Lalić

(Mirna Bosna. Klasična savremena bosanska

komedija preživljavanja, na svijet donio Boris Lalić)

tłumaczenie: Leszek Małczak

165 Dario Bevanda

Pink Moon. Postdramatyczna rock opera

(Pink Moon. Postdramska rock opera)

tłumaczenie: Dominika Kaniecka

223 Tanja Šljivar

Drapanie albo jak zabiła się moja babcia

(Grebanje ili kako se ubila moja baka)

tłumaczenie: Gabriela Abrasowicz, Berenika Nikodemska

265 Nedžma Čizmo

Matka albo wszystkie lalki idą do nieba

(Majka ili sve lutke idu u raj )

tłumaczenie: Martyna Lechman

291 Lejla Kalamujić

Ludojadka albo jak zabiłam swoją rodzinę

(Ljudožderka ili kako sam ubila svoju porodicu)

tłumaczenie: Gabriela Abrasowicz

351 Adnan Lugonić

Końca świata nie będzie

(Neće biti smak svijeta)

tłumaczenie: Magdalena Koch

383 Mirza Skenderagić

Obudź mnie, gdy to się skończy

(Probudi me kad završi)

tłumaczenie: Dorota Jovanka Ćirlić

451 Biogramy redaktorek oraz tłumaczek i tłumacza

467 Wydawcy i Partnerzy

Magdalena Koch

Gabriela Abrasowicz

Trans-formacje

tradycji i współczesności:

dramat i teatr w BiH

Europa w Bośni, Bośnia w Europie

TANJA ŠLJIVAR

Śmierć wędrownej handlarki. Monolog dla Europy

Europa jest młodą, białą kobietą, a jednocześnie starą, białą damą pokrytą warstwami białego pudru. Nosi złote szpilki, wytworną siwą perukę, długą plisowaną suknię z brokatu, a jednocześnie białe, sportowe buty marki Nike wyprodukowane w azjatyckiej fabryce, wyzyskującej tanią siłę roboczą, czarne obcisłe jeansy i czarną kurtkę bomberkę. Nigdy nie zasłania swojej twarzy szalem, woalem, chustą czy szarfą, choć czasami, gdy jest na kacu, chowa swoje oczy za wielkimi ciemnymi plastikowymi okularami. Ona gada, gadając przekonuje, przekonując skłóca i sprzedaje, skłócając i sprzedając czerpie profity, profity akumuluje, i tak w kółko, od zawsze i na zawsze. Jednym słowem, Europa jest wykształconą absolwentką wszelkich szkół erystycznych, retorycznych i krasomówczych, począwszy od sofistów, przez doktryny św. Augustyna ujęte w książce „O nauce chrześcijańskiej”, aż po współczesne kursy komunikacji biznesowej. Co jak co, ale mówić to Europa potrafi. Ona sama dla siebie stanowi scenografię, nic jej nie otacza oprócz niej samej oraz ciepłych i chłodnych mórz i oceanów. Jakiegoś innego, obcego ciała-lądu w swojej bliskości pod żadnym pozorem nie toleruje ani nie czuje. Przeciągle patrzy na publiczność, prosto w oczy. Zanim zacznie mówić, nawet nie odkaszlnie, a nie daj Boże, by się miała gdzieś, na przykład pod okiem albo po upudrowanym nosie, podrapać. Co to to nie. Ma zbyt wiele doświadczenia i wprawy w wystąpieniach publicznych.

EUROPA

Ja, Europa, potrafię mówić. Jestem wielojęzyczna, frankofońska, choć równie dobrze radzę sobie z angielskim jako lingua franca, biegle władam absurdalnie dużą liczbą przypadków oraz deklinacji w językach słowiańskich, znam też restrykcyjne reguły niemieckiego, że czasownik występuje w zdaniu oznajmującym zawsze na drugim miejscu i generalnie, stosuję niemieckie rygorystyczne zasady także we wszystkich pozostałych kwestiach, nieobca jest mi ugrofińska grupa językowa, której nie da się z niczym powiązać, posługuję się też łaciną i innymi martwymi językami, ale nigdy milczeniem. Ściśle rzecz ujmując: znam ortografię, gramatykę, składnię i słownictwo wszystkich 23 oficjalnie uznanych języków, znam ponad 60 języków autochtonicznych poszczególnych regionów i mniejszości narodowych, znam też liczne języki nieautochtoniczne, a nawet esperanto. Innym kontynentom, moim koleżankom, które mają wprawdzie podobną przeszłość geologiczną, ale zupełnie odmienną przeszłość kulturową i, powiem to wprost, polityczną, właśnie z powodu tych różnic, mówienie tak sprawnie nie wychodzi. Dajmy na to taka Ameryka Północna: zamiast mówić, wije się raczej niezdarnie w jakichś prelingwistycznych konwulsjach. Jej środki retorycznej ekspresji są mniej subtelne, jej zamiary zbyt prosto wypowiedziane, a konsekwencje takiej mowy destrukcyjne. Ostatecznie, ona nawet w najmniejszym stopniu nie dysponuje tak okazałym wachlarzem tropów stylistycznych jak JA. Amerykę Południową i Australię mówić nauczyłam JA, lecz nawet do dziś nie osiągnęły one poziomu krasomówstwa i finezyjnej elokwencji jaką JA władam. Azja sprytnie milczy, a Afryka jest niema i każda z nich ma ku temu swoje powody. Azja i Afryka, wbrew wielu moim podbojom, represyjnym i kolonialnym…

Europa nagle przerywa przemówienie. Kieruje bezpośredni, choć dyskretny uśmiech w stronę publiczności i kontynuuje.

…wbrew moim ciągłym staraniom związanym z wysiłkiem edukacyjnym, misyjnym czy handlowym, były i pozostają nieme.

Ja, Europa, w odróżnieniu od nich, moich współtowarzyszek podróży, sióstr jeszcze z czasów Pangei, potrafię wypowiadać się dobitnie i elokwentnie. Jestem świadoma, że moje mówienie od setek lat to tak naprawdę – przekonywanie. Przebiegłe, wyrachowane, choć na granicy geniuszu, ale jednak – przekonywanie. Dzięki przekonywaniu mogę handlować. Czym handluję? Czym tylko się da. Pracowałam jako wędrowna handlarka, przebywałam na Jedwabnym Szlaku, podróżowałam, wygłaszałam kazania, przekonywałam, sumiennie szerzyłam wiarę chrześcijańską i rozwijałam kontakty handlowe. Stałam się tak dobrą handlarką, że dałabym radę, jak to się w Bośni mówi, sprzedać prosię w Teheranie, prosię, które przez okres mojej kilkusetletniej wymiany handlowej z INNYMI okazywało się najczęściej tylko zwykłym spasionym, domowym kotem w worku. Oprócz prosięcia w Teheranie, próbowałam też opchnąć na Bliskim i Środkowym Wschodzie demokrację, a przy okazji sprzedać niewyobrażalną ilość AK-47, bardziej znanych pod nazwą kałasznikow, tysiące karabinów, setki tysięcy różnych materiałów wybuchowych i strzelb, pocisków moździerzowych, wyrzutni rakietowych, min przeciwczołgowych, samolotów C-17 i obłędną ilość sprzętu do obrony powietrznej.

Na wolnym rynku, jak wiadomo, swobodnie krążą, wspierając się nawzajem, dwie formy kapitału: towar i pieniądz, pieniądz i towar, towar i pieniądz, pieniądz i towar. Na tak zorganizowanym rynku, który jest moim dziedzictwem, INNI także mogą konkurować. Zatem, co INNI w tym czasie próbowali MI wcisnąć? Swoje potrawy, odpowiedzialne za wysoki cholesterol tylu moich mieszkańców, swoje przyprawy, zapachy, swoje wierzenia i przesądy, swoje zbyt skomplikowane alfabety, systemy pisania od prawej do lewej i własną kaligrafię, którą ja zresztą jeszcze w czasach wynalazku Gutenberga rozniosłam w galaktyczny pył i unieważniłam, podobnie jak uznałam za zupełnie dla mnie zbędne te długie szaty i zamotańce na głowie – gdyż te kultury, te religie i to życie duchowe rozwijały się w zupełnie innych warunkach klimatycznych niż moje. Krótko mówiąc, ONI próbowali i wciąż próbują sprzedać mi na wolnym rynku – swój styl życia. Ktoś, na przykład jakiś cynik, rzekłby, że to sprzedawanie, niemal wciskanie własnego stylu życia, jest jednak moją kulturową i polityczną tradycją, a nie kulturową i polityczną tradycją moich koleżanek, że jest to logiczna i moralna pułapka, z której nawet podczas najlepszych przemówień nie potrafię się uwolnić. Tak by istotnie mógł rzec jakiś cynik, ale teraz mówię JA. A ja mogę samą siebie krytykować, stosując dużo lepszą argumentację niż jakiś tam cynik, gdyż na moich najbardziej prestiżowych uniwersytetach ukończyłam celująco także studia postkolonialne – więc doskonale wiem, że taka krytyka służy wyłącznie mojej autoafirmacji, ponieważ – jak mówi Spivak – „[n]iektóre z najbardziej radykalnych dyskursów krytycznych, jakie pojawiły się na Zachodzie, są rezultatem pragnienia, by utrwalić podmiot Zachodu czy też Zachód jako podmiot”[1].

Jak dawno temu powiedział Ivo Andrić: „Zdobycie Konstantynopola było dla ludności europejskiej wielkim ciosem”[2]. Stwierdził też, że: „Niewiele krajów odczuło to zderzenie dotkliwiej i boleśniej niż Bośnia”[3]. W końcu spuentował, że wiara tego narodu zdobywców, czyli islam, „(…) niezdolny do jakiejkolwiek adaptacji, przerwał życie duchowe kraju, zniekształcił je i zmienił w coś nad wyraz osobliwego”[4].

Europa nieco głębiej oddycha, powstrzymuje się, by nie prychnąć, powstrzymuje się, by nie wybuchnąć, powstrzymuje się, by nie okazać się jeszcze mniej poprawną politycznie niż przed chwilą. Jednak trzyma fason i mówi:

Ciągnął też dalej, że „[p]ewien niemiecki naukowiec, Moritz Hoernes, na podstawie wyników swoich badań archeologicznych określił Bośnię jako miejsce, w którym w średniowieczu można było mówić zaledwie o śladach jakiejś kultury”[5]. Jeżeli zatem na Bośnię, w której nie było kultury, islam wywarł destrukcyjny wpływ, to kto by przypuszczał, że może się on przysłużyć tym moim obszarom, które wytworzyły jednak jakąś koncepcję kultury, czyli moim wzorcowym, uładzonym, uczesanym, pachnącym, ucywilizowanym, wykształconym i przyzwoitym terenom?

Twarz Europy nabiega krwią, wilgotność powietrza się zwiększa, jej lato wskutek globalnego ocieplenia staje się niemal tropikalne, choć w rzeczy samej nie powinno takie być, coś ją jakby łaskocze i jest może nawet nieco seksualnie podniecona. Nagle wypala jak z armaty:

No dobrze. Gdyby – mówię teraz czysto hipotetycznie – gdyby mnie ktoś poprosił, żebym mu dała najszczerszą odpowiedź na pytanie, jaki jest mój stosunek do islamu i muzułmanów, a ja musiałabym odpowiedzieć tylko jednym słowem, powiedziałabym: seksualny[6].

Europa chichocze jak podlotek. Europa zdumiona zakrywa sobie usta. Sama nie wierzy, że wypowiedziała coś takiego. Kaszle. Pudruje nos. Jeszcze raz się uśmiecha. Spogląda publiczności w oczy i zaczyna mówić od początku.

Ja, Europa, potrafię mówić.

Pauza.

Niech to szlag. Przepraszam. Niech to szlag. Niech to szlag. Niech to szlag.

Zacznijmy więc od początku.

Przejdę dalej, tu rozpocznę jakąś zaczepką, jakimś dowcipem, jakąś oryginalną grą językową.

Pauza. To niewiarygodne, ale Europie akurat nic w tej chwili nie przychodzi do głowy.

No tak... W porządku…

Pauza.

No dobrze.

Jestem wielojęzyczna, frankofońska, opanowałam ortografię, gramatykę, składnię i słownictwo wszystkich 23...

Pauza. Europa znów zmienia temat.

Opowiadano różne historie. O tym, że rozpad Pangei wywołał we mnie uczucie głębokiej traumy, że wzbudził wieczne pragnienie, by znów się połączyć w jakiś nadkontynent, w coś, co by przekroczyło mój imponujący obszar. Mówiono też, że moje wyznaczanie i wymazywanie granic w Azji i Afryce służyło wyłącznie temu, żeby ranę powstałą z powodu rozstania, tę ranę zadaną mi w momencie naszego najwcześniejszego rozłamu, w chwili, gdy zaczęłyśmy się od siebie powoli oddalać, żeby właśnie tę ranę choć w pewnym stopniu zaleczyć. Zawistnicy powiadali, że odtąd wszystkie fale imigrantów przybywających na moje tereny były przejawem pierwotnego pragnienia, by… znów się połączyć.

Pauza. Europa znów zmienia temat.

Szczerze mówiąc, to pewnie dlatego, że byłam na uboczu, zagrożona, oddalona, mała, ciasna i sfrustrowana oraz dlatego, że moje pierwsze spotkania z islamem były wyjątkowo traumatyczne, stopniowo przekształcałam islam w odwiecznego i pierwotnego wroga o najgorszych cechach[7].

No nie, nie, nie JA, ponieważ to wszystkie INNE kontynenty, wszystkie moje współtowarzyszki niedoli i podróży jeszcze z czasów Pangei wraz ze swoimi kulturami znajdowały się na uboczu, zagrożone i tak dalej, zrobiły więc ze mnie idolkę, tę, ku której podążają, do której podróżują, z powodu której codziennie toną w morzach, w której oczekują „good life” i tak dalej.

Pauza. Europa znów chce zmienić temat. Europa już nie wie, co ma nam jeszcze powiedzieć. Z kieszeni sukienki i/lub spodni wyciąga tytoń, robi skręta. Europa pali dobry tytoń. Głęboko się zaciąga, uspokaja się i kontynuuje. Spogląda na swoje ciało, wielkie jak kontynent, uśmiecha się łagodnie do siebie, potem – wybuchając głośnym śmiechem – mówi:

Nieźle się podtuczyłam, zupełnie jakbym haracz w Bośni zbierała.

I taka tłusta, syta i obfita nadal będę mówić, paplać, ględzić, pieprzyć głupoty, rozprawiać, perorować jeszcze przez kolejnych 50 milionów lat.

Tę przemowę, której przed chwilą wysłuchaliście, tę przemowę, która trwa 50 milionów lat, przerwało tępe i mocne uderzenie, uderzenie z zaskoczenia, uderzenie z południa. Morze Śródziemne wyschło, obmyło mnie jeden, dwa, trzy razy i wyschło. Afryka mnie dotknęła, Afryka uderzyła we mnie, co jest ostatecznym rezultatem jej nieprzerwanego obrotu w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara. Afryka przez te wszystkie lata, przez całe 50 milionów lat, powoli, najwolniej jak się da, z prędkością, z jaką rosną wasze paznokcie, przemieszczała się ku północy, w moim kierunku. W ten sposób został osiągnięty jej ostateczny cel, w ten sposób urzeczywistniła się jej definitywna i pełna imigracja, gwałtowna i nagła imigracja, imigracja ze strony mojej niemej koleżanki, zupełnie zresztą przeze mnie niespodziewana. Chociaż, gdybym zawczasu o tym pomyślała, mogłam przecież przewidzieć, że Afryka od samego początku, już od naszego rozdzielenia niemal 250 milionów lat temu, które zadało mi miłosną ranę i ból, mogłam zawczasu przeczuć, że Afryka to nasze ponowne spotkanie chytrze zaplanowała, starannie i w milczeniu do niego doprowadziła, podczas gdy ja, niczego nie podejrzewając, tylko gadałam… Afryka zamknęła region śródziemnomorski, Afryka, uderzając we mnie, stworzyła góry wielkości Himalajów, niczym blizny na naszych połączonych terytoriach, stworzyła łańcuch górski w punkcie naszego spotkania. Niema i konsekwentna w swym powolnym przemieszczaniu się Afryka, łącząc się ze mną, wczepiając się we mnie, wreszcie, raz na zawsze zapewniła sobie samej równe szanse.

Zawsze wątpiłam w realizację polityki równych szans, chociaż oficjalnie ją popierałam.

Chociaż oficjalnie ją popierałam.

…oficjalnie ją popierałam.

ją popierałam.

popierałam.

CISZA.

Alpy są nieme. Apeniny są nieme. Pireneje są nieme. Półwyspy – Skandynawski i Bałkański – są nieme. Rzeki Sekwana, Ren, Men, Dunaj, Tamiza są nieme. Zaorane europejskie pola, europejskie łąki z wiatrakami produkującymi energię ze źródeł odnawialnych są nieme. Pozostałości po dawnych europejskich domach i parkach, ulicach i bankach, sądach i trotuarach są nieme. Europa nie może już dłużej mówić. Nad niemą Europą powoli powstaje napis, jak na stećkach – średniowiecznych bośniackich kamieniach nagrobnych: Wyzwoliłam się, spoczywając w mej szlachetnej ziemi.

TŁUMACZENIE:

Magdalena Koch

i Gabriela Abrasowicz

***

Wstęp do antologii dramatu prezentującego głos młodego pokolenia z Bośni i Hercegowiny rozpoczynamy dość nietypowo, bo właśnie od dramatu. Jest to jednak tekst znamienny, a jego autorka, Tanja Šljivar (ur. 1988), jedna z najbardziej liczących się w regionie i Europie reprezentantek tego środowiska, wprowadza nas w tematykę newralgiczną, żywo obecną nie tylko zresztą w Bośni i Hercegowinie, lecz także w innych krajach powstałych w latach 90. XX wieku na zgliszczach SFRJ (Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii). Po pierwsze, jest to problem wzajemnych relacji Europa-Bałkany, a szczególnie krytyka europocentrycznego postrzegania świata z pozycji kolonialnych. Šljivar pokazuje zatem egocentryczność upersonifikowanej, sytej Europy (głównie Zachodniej, czasami też będącej ekwiwalentem Unii Europejskiej jako dominującej formacji społeczno-politycznej, marginalizującej kraje nienależące do tej wspólnoty[8]) oraz podkreśla jej protekcjonalną/(neo)kolonialną relację z innymi kontynentami. Po drugie, autorka wskazuje na wynikający z tego binarny układ centrum-peryferie w obrębie samego kontynentu. A po trzecie, pokazuje szerokie ramy powiązań między Orientem i Okcydentem. Dramatopisarka zastanawia się w tekście nad wieloma żywotnymi kwestiami, z którymi zmaga się Półwysep Bałkański, a zwłaszcza jego kraje – jak Bośnia i Hercegowina – obciążone historycznie spuścizną imperiów: Imperium Osmańskiego (Orientu: od połowy XV wieku do 1878 roku) i Imperium Habsburgów (Okcydentu: po kongresie berlińskim w 1878 do 1918 roku pod protektoratem Austro-Węgier) czy w końcu lokalnego „imperium” na Półwyspie Bałkańskim – najpierw monarchii (w latach 1918-1928 Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, od 1929 do 1941 roku[9] Królestwa Jugosławii), aż po formację socjalistycznej Jugosławii (1943-1991[10]), która rozpadła się w wyniku krwawej wojny (1991-1995). Monodram sugeruje szereg otwartych pytań: Gdzie przebiegają linie podziału między Wschodem a Zachodem? Co te obszary łączy, a co dzieli? I gdzie w tym wszystkim można ulokować Bośnię i Hercegowinę z jej skomplikowaną historyczną, polityczną, wieloreligijną i wielokulturową przeszłością oraz równie trudną teraźniejszością? Można jeszcze w tym kontekście dodać do kompleksu wskazanych zagadnień pytanie o pozycję dramatu bośniacko-hercegowińskiego w tym układzie odniesień. Ale o tym za chwilę.

Tę pełną samozadowolenia autoafirmację Starego Kontynentu Tanja Šljivar zaprezentowała w monodramie dość krytycznie i w sposób ironiczny, a przy tym demaskująco-polemiczny. Tekst powstał w ramach szerszego międzynarodowego projektu teatralnego Ja, Europa (Ich, Europa), którego premiera odbyła się w Schauspiel w Dortmundzie w 2018 roku[11]. Głos autorki Monologu dla Europy był jedynym reprezentującym kraje byłej Jugosławii. Monodram Šljivar dołączył tym samym nie tylko do sieci monologów tworzących dramatyczno-sceniczny dyskurs na tematy Europy w kontekście transkontynentalnym, ale także jest ważny w układzie (post)jugosłowiańskim. Niewątpliwie inspiracją oraz punktem intertekstualnej kontynuacji stał się dla niej poetycki solo performans z 2004 roku autorstwa starszej o kilkanaście lat chorwackiej dramatopisarki Ivany Sajko (ur. 1975) zatytułowany Europa – monolog dla matki Courage i jej dzieci[12] (Europa – monolog za majku Courage i njezinu djecu), który także w sposób subwersywny wpisywał się w praktykę przywrócenia Innym ich własnych głosów oraz nadawania podporządkowanym (subaltern) prawa do artykulacji swojego punktu widzenia. W obu przypadkach widać, że autorki – chorwacka i bośniacka – starają się podjąć dialog na temat kondycji Europy, wykorzystując tradycję zaangażowanego dramatu zachodnioeuropejskiego, którą zaszczepił Bertolt Brecht w 1938 roku w tekście Matka Courage i jej dzieci (Mutter Courage und ihre Kinder). Obie dramatopisarki jednak, po rozpadzie federacyjnej Jugosławii na państwa narodowe, przekształcają zapożyczony wzór, rozwijając i aktualizując jednocześnie brechtowski dyskurs, nakładając nań współczesne doświadczenia katastrofy wojennej lat 1991-1995 na obrzeżach Europy oraz nowych relacji z Europą w zmienionym porządku geopolitycznym państw narodowych powstałych po wojnie. Znamienna jest bowiem u obu zbieżność w sposobie rewitalizacji do tych celów figury handlarki-

-matki Courage, która staje się w jakimś sensie uosobieniem Europy. Swoimi tekstami współtworzą wspólny mianownik dla rozpatrywania paradygmatu europejskich kulturowych hegemonii – wykluczenia, uzależnienia i podporządkowania.

O tym, jak bardzo ważna jest to kwestia, świadczy też fakt, że Europa jako przedmiot nieustannej refleksji w samym tylko XXI wieku pojawiała się w utworach wielu (post)jugosłowiańskich dramatopisarzy i realizatorów teatralnych[13]. Na szczególną uwagę zasługują dwa przedsięwzięcia sceniczne (współ)tworzone właśnie przez artystów z Bośni i Hercegowiny: Europa dzisiaj (Evropa danas) i What is Europe? Rytuał wojenny (What is Europe? Ratni obred). Pierwszy projekt teatralny z 2011 roku miał charakter transkulturowy i powstał na bazie eseju Miroslava Krležy (1893-1981) – jednej z najważniejszych postaci kultury chorwackiej XX wieku. Spektakl w reżyserii Harisa Pašovicia został wyprodukowany we współpracy pomiędzy sarajewskim stowarzyszeniem East-West Theatre oraz Słoweńskim Teatrem Narodowym, zrzeszając twórców oraz wykonawców z regionu: ze Słowenii, Serbii, Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji. W trakcie przedstawienia, przy muzyce kultowego słoweńskiego zespołu Laibach znany serbski aktor Miki Manojlović wypowiada treść utworu z 1933 roku, w którym Chorwat Krleža z dużą dozą krytycyzmu i sceptycyzmu opisuje bezład organizacyjny panujący w ówczesnej Europie oraz obrany przez nią kurs polityczny. Na muzyczną oprawę zdecydował się także urodzony w Wojwodinie reżyser węgierskiego pochodzenia András Urbán, który przygotował dla sarajewskich koproducentów: Sceny MESS[14] i Platformy ART HUB postdramatyczny performans What is Europe? Rytuał wojenny. Punktem wyjścia dla tego przedsięwzięcia z 2016 roku był zbiór esejów László Végela Opowieści z dolnych pejzaży (Priče iz donjih predela), w których ten również wojwodiński autor kwestionuje nie tylko los Jugosławii, ale też rozwój Unii Europejskiej. Cykl tekstów napisanych w tonie konfesyjnym z punktu widzenia uchodźcy boleśnie ujawnia przeświadczenie o „gorszym sorcie” obywateli krajów byłej Jugosławii w relacjach z UE, którą pragną dogonić, mają ambicje być jej częścią, aby mieć taki sam standard życia i wolność osobistą. Pojawia się tu jednak gorzka refleksja, że nie będzie to nigdy możliwe, ponieważ wspólnota europejska tak naprawdę nie akceptuje nowych członków, pragnie tylko zarządzać innymi państwami pod pretekstem ich regulacji, co odbywa się wyłącznie w sensie formalnym, a nie faktycznym. Twórcy spektaklu-manifestu skłaniają odbiorców do zastanowienia się nad tym, gdzie jest ich (oraz BiH) miejsce na mapie geopolitycznej, jaka jest ich pozycja w relacjach z Europą, w tym z jej kulturą. Zespół aktorski włączył w ten sceniczny wywód własne partie tekstu, które narodziły się podczas prób, ćwiczeń i improwizacji. Zaktualizowany w ten sposób spektakl przybrał formę przypominającą koncert rockowy o Europie jako utopii, na którym pojawiają się melorecytacje i songi o pragnieniu zmiany, o złudzeniach, zagubieniu i utknięciu w marazmie, uprzedzeniach, ideologiach oraz trudnościach w respektowaniu zasad tak prowadzonej gry.

Widać zatem, że niezwykle istotnym problemem w regionie staje się obecność Bośni w Europie z bagażem własnego dziedzictwa oraz Europy w Bośni jako jej integralnej części i ważnego punktu odniesienia. Dramat i teatr zaczął bowiem funkcjonować w BiH jako forum negocjowania i rezonowania własnej europejskości oraz idei o wspólnocie.

Historia i współczesność teatru i dramatu w Bośni i Hercegowinie

Bośnia i Hercegowina zajmuje już ugruntowane miejsce zarówno na regionalnej, jak i europejskiej mapie teatralnej. Wydaje się jednak, że zasługuje ona na jeszcze wyraźniejszą obecność na arenie międzynarodowej. Szkicując nawet w ogólnym zarysie etapy rozwoju dramatu i teatru w BiH, należy najpierw zdać sobie sprawę z kształtującej się historycznie infrastruktury sprzyjającej (bądź nie) ich rozwojowi. Wcześniej – wprawdzie w skromniejszym wymiarze – rozwijało się na terenach obecnej Bośni i Hercegowiny amatorskie życie dramatopisarsko-teatralne. O początkach teatru można mówić już w czasach średniowiecza, jednak po podboju i zajęciu tych ziem przez Imperium Osmańskie w XVI wieku rozwinęła się i upowszechniła na Bałkanach tradycja tureckiego teatru cieni, w lokalnym bośniackim wariancie zwanego Karađoz. Rozwijano wówczas z powodzeniem improwizowane przedstawienia uliczne. Istniała też skromna, lecz godna odnotowania tradycja katolickiego teatru bośniackich franciszkanów, zwłaszcza w Fojnicy, gdzie od 1874 roku rokrocznie wystawiano trzy lub cztery dramaty. Jeśli zaś chodzi o teksty, to autorami pierwszych adaptacji obcych form dialogowych do lokalnej tradycji są Matja Divković (1564-1631) i Stjepan Margitić (1650-1730). Powszechnie uważa się, że to ich sztuki położyły podwaliny pod początkowy rozwój dramatu w regionie. Dopiero jednak w 1885 roku ukazał się drukiem pierwszy bośniacko-hercegowiński pełnowymiarowy tekst dramatyczny Matczyna wola: wesoła sztuka o bośniackim życiu w trzech aktach (Majčin amanet: vesela igra u tri čina iz života bosanskoga), który wyszedł spod pióra Ivana Lepušicia (1855-1906).

Mimo tych początków należy podkreślić, że dopiero w okresie austro-węgierskiego panowania pojawiły się korzystniejsze warunki dla działalności rodzimego teatru i do lepszego rozwoju dramatu. Można zatem mówić o zaledwie studwudziestoletniej tradycji teatralnej w BiH, bo pierwszy teatr profesjonalny (prowadzony we własnym języku) powstał tam w 1898 roku[15]. Jednak dopiero w okresie międzywojennej Jugosławii, a szczególnie po drugiej wojnie światowej, zaistniała koniunktura dla życia teatralnego i jego wyraźny rozkwit. Co więcej, nawet okres oblężenia Sarajewa trwający 1425 dni nie przerwał ciągłości w tworzeniu sztuk oraz spektakli, a teatr – jakby na przekór warunkom niesprzyjającym rozwojowi kultury – stał się ośrodkiem oporu i interwencji, o czym będzie jeszcze mowa. Wszystkie te lokalne i regionalne okoliczności – historycznie bardziej lub mniej sprzyjające – doprowadziły do obecnej kondycji teatru i dramatu bośniacko-hercegowińskiego. Współczesny, wysoki poziom artystyczny, wartościowy repertuar oraz zaangażowanie najwybitniejszych twórców sprawiły, że „rodzina teatrów” wpisała się w kulturowy krajobraz kraju oraz wielokrotnie odegrała fundamentalną rolę w procesach społeczno-politycznych.

Obecnie należy wymienić w samej tylko stolicy BiH dokonania Teatru Narodowego[16] (Narodno pozorište Sarajevo, istnieje od 1921 roku), Teatru Kameralnego 55[17] (Kamerni teatar 55, założony w roku 1955), Teatru Młodych w Sarajewie[18] (Pozorište mladih Sarajevo, działa od roku 1977), Teatru Maska i Ruch (Teatar Maska i Pokret, od roku 1980), Sarajewskiego Teatru Wojennego[19] (Sarajevski ratni teatar SARTR, aktywny od 1992 roku) oraz Sceny MESS (powstała w 1993)[20]. Ważnym ośrodkiem teatralnym jest także Tuzla, gdzie działa Teatr Narodowy (Narodno pozorište Tuzla, założony w 1949 roku) oraz Zenica z Bośniackim Teatrem Narodowym[21] (Bosansko narodno pozorište Zenica, funkcjonuje od roku 1950). W Mostarze aktywny jest Teatr Młodych[22] (Mostarski teatar mladih – eMTeeM) i Chorwacki Teatr Narodowy (Hrvatsko narodno kazalište u Mostaru, powstał w 1994 roku). Istotne są także osiągnięcia Teatru Narodowego Republiki Serbskiej w Banja Luce[23] (Narodno pozorište Republike Srpske Banja Luka, działający od roku 1930). Dokonania zespołów z Teatru Młodych DIS (DIS – Pozorište mladih, założony w 1991 roku), Miejskiego Teatru „Borsuk”[24] (Gradsko pozorište „Jazavac”, powstały w roku 2006) również zasługują na uznanie. Najmłodsze natomiast: Teatr Miejski w Trebinju działający w Centrum Kultury (Gradsko pozorište Trebinje, od roku 2009) i Teatr Miejski „Semberija” w Bijeljinie (Gradsko pozorište „Semberija”, od roku 2018) dopiero zaczynają się utrwalać w świadomości lokalnej społeczności. Należy jednak zaznaczyć, że jest to zarys jedynie dominującego nurtu, poza którym wyróżnić można szereg teatrów określanych mianem alternatywnych, zespołów amatorskich i pracowni twórczych.

Oprócz wspomnianej infrastruktury, rozwojowi produkcji dramatopisarskiej sprzyjał także system edukacyjny w BiH, który niewątpliwie przyczynił się do zintensyfikowania zarówno rzemiosła dramatopisarskiego, jak i produkcji teatralnej. Zaczął się on rozwijać przed czterema dekadami. Pierwsi studenci wkroczyli w mury Akademii Sztuk Scenicznych w Sarajewie (Akademija scenskih umjetnosti/ASU) w 1981 roku, rok po śmierci Josipa Broza Tity, która zmieniła sytuację w kraju. Najpierw powstały studia aktorskie, następnie w 1989 roku powstał wydział reżyserii, a w 1994 roku zaczęto szkolić w Sarajewie równolegle dramaturgów i dramatopisarzy. Wymownym faktem jest to, że za czasów SFRJ, kiedy Bośnia i Hercegowina była republiką, długo (w porównaniu z innymi republikami – Chorwacją i Serbią) brakowało uczelni, na której mogliby się kształcić przyszli reżyserzy i dramaturdzy, dlatego ta grupa artystów słabiej partycypowała w życiu kulturalnym socjalistycznej Jugosławii. Celem nadrzędnym było, rzecz jasna, kompletowanie własnego personelu artystycznego i mozolne kształtowanie własnego zaplecza, chociaż odgórna polityka władz w Belgradzie wymuszała niejako „import” twórców z sąsiednich, większych republik jugosłowiańskich i realizację dyrektywy odgórnie ustalonego (hegemonicznego wobec BiH) wzorca federacyjnego. Taki układ zależności był konsekwencją decyzji na poziomie władzy centralnej, a przede wszystkim stereotypowego postrzegania Bośni i Hercegowiny jako krainy przemysłowo-agrarnej bez specjalnego potencjału intelektualnego. Ta swoista kulturowa „kolonizacja” dokonywana przez napływowych artystów powoli traciła na znaczeniu właśnie dzięki powstaniu ASU. Jej otwarcie stanowiło punkt zwrotny, jednak trudno było oprzeć się wrażeniu, że kontynuuje ona swoją działalność w cieniu innych, cieszących się dłuższą tradycją, akademii i wydziałów artystycznych w regionie (Akademija dramskih umjetnosti/ADU w Zagrzebiu, Fakultet dramskih umetnosti/FDU w Belgradzie). Poza stolicą od lat 90. XX wieku stopniowo powoływano do życia instytucje o podobnym charakterze: Akademia Sztuki Uniwersytetu w Banja Luce[25] (Akademija umjetnosti Univerziteta u Banjoj Luci), Akademia Sztuk Dramatycznych Uniwersytetu w Tuzli (Akademija dramskih umjetnosti Univerziteta u Tuzli), obie działające od 1998 roku oraz Akademia Sztuki prywatnego Uniwersytetu Slobomir P w Bijeljinie (Akademija umjetnosti, Slobomir P Univerzitet) funkcjonująca od 2010 roku i Wydział Sztuk Dramatycznych i Filmowych Uniwersytetu Sinergija, działający również w Bijeljinie od 2013 roku (Fakultet dramskih i filmskih umjetnosti, Univerzitet Sinergija). Jednak to sarajewska Akademia jest najbardziej ceniona i prestiżowa w lokalnym środowisku. Zatrudnieni w niej profesorowie, a także byli i obecni studenci, zdobyli ponad 200 ważnych nagród w dziedzinie teatru, telewizji i filmu. W gronie absolwentów oraz członków kadry znaleźli się wybitni badacze i artyści, tacy jak: Emir Kusturica, Dževad Karahasan, Almir Imširević, Elma Tataragić, Dragan Komadina, Almir Bašović, Selma Spahić, by wymienić tylko najbardziej znanych. Ważnym elementem w funkcjonowaniu Akademii jest Otwarta Scena „BRZEG” („OBALA”), powstała w latach 80. XX wieku jako laboratorium, w którym studenci realizują zajęcia praktyczne. Jest to dziś kultowe miejsce, w którym adepci prezentują swoje prace dyplomowe i projekty, a profesjonalni aktorzy, reżyserzy i pisarze wzbogacają swoją aktywnością życie teatralne nie tylko Sarajewa, ale też całego kraju.

Życie teatralne w czasie wojny w Bośni

i Hercegowinie (1992-1995)

Sceny teatralne i polityki repertuarowe zmieniały się w zależności od społeczno-politycznych uwarunkowań, które wbrew pozorom oddziaływały na rozwój teatru bardziej stymulująco niż hamująco. Pod koniec tysiąclecia dokonały się w życiu teatralnym niezwykle istotne, nie będzie przesadą, jeśli powiemy – przełomowe, zmiany, zwłaszcza w latach 1992-1995, gdy Bośnia i Hercegowina stała się „areną wojny wszystkich ze wszystkimi”[26]. Pluralistyczny wielokulturowy układ z poszanowaniem odrębności wielu grup etnicznych (bośniackich Serbów, bośniackich Chorwatów, bośniackich Muzułmanów) został wówczas istotnie zaburzony. Konflikt podszyty nacjonalistyczną ideologią sprawił, że ten mikrokosmos[27], wcześniej misternie zbudowany na zasadzie koegzystencji, kumulujący (ale też uwalniający) rozmaite treści i jakości, zamienił się w chaotyczną, wyniszczaną i wyniszczającą, trawioną nienawiścią przestrzeń, która nie kojarzyła się z dialogiem, współtworzeniem czy budowaniem mostów porozumienia. Losy teatru nie potoczyły się jednak zgodnie z powszechnymi oczekiwaniami. Mianowicie, teatry nie uległy stagnacji czy wręcz zagładzie, a zespoły kompletnemu rozproszeniu. Mimo załamania się dotychczasowego modelu życia, wzmacniano wówczas wszelkiego rodzaju kreatywność, bo ta chroniła przed zastojem kulturalnym. Wiele instytucji teatralnych stało się azylem dla artystów i personelu technicznego, niezależnie od ich przynależności etnicznej, religijnej oraz narodowej. Nawet w podzielonych miastach, takich jak Sarajewo czy Mostar, gdzie konsekwencje wszystkiego, co przynosi wojna, były szczególnie odczuwalne, twórcy chcieli przezwyciężyć ograniczenia i bronić się – właśnie teatrem, który wówczas okazał się potężnym orężem kultury.

„W latach dziewięćdziesiątych grało się, żeby żyć i żyło się, żeby grać. Gra teatralna nie została przerwana, nie brano pod uwagę rezygnacji, poszukiwano tylko odpowiedniej infrastruktury i instytucjonalnych ram”[28] – wspominają po latach artyści. Kluczowym ośrodkiem było Sarajewo. Instytucje takie jak ASU czy MESS, mimo że nie funkcjonowały w normalnym trybie, to jednak wykazały się jeszcze większym zaangażowaniem. Joanna Zielińska podaje za Darko Dikliciem, autorem książki Teatr w wojennym Sarajewie 1992-1995 [Teatar u ratnom Sarajevu (1992-1995), 2004], że w stolicy w kontrze do teatru konfrontacji zbrojnej odbyło się ponad 180 premier teatralnych (łącznie odegrano kilka tysięcy przedstawień). Swojej działalności nie zawiesiły trzy sarajewskie teatry: Teatr Kameralny 55 (Kamerni teatar 55), Teatr Narodowy w Sarajewie (Narodno pozorište Sarajevo) i Teatr Młodych (Pozorište mladih Sarajevo). Ten rozdział, w którym kultura była zmuszona funkcjonować w szczególnie ciężkich warunkach, zapełnia ponadto niezwykłe zjawisko – Sarajewski Teatr Wojenny SARTR (Sarajevski ratni teatar SARTR), który został uruchomiony w 1992 roku i stał się symbolem niewiarygodnej witalności, zaangażowania oraz sprawczości sztuki. Inicjatorami tego przedsięwzięcia byli reżyserzy Dubravko Bibanović i Gradimir Gojer oraz inżynier Ðorđe Mačkić i pisarz Safet Plakalo. SARTR okazał się ewenementem na skalę światową – teatr zrodzony w pierwszych dniach wojny pełnił nie tylko doniosłą funkcję kulturalno-estetyczną, ale wręcz realizował specjalną misję i jest dziś przywoływany jako unikalny przykład wdrażania strategii przetrwania na polu kultury. Spoglądając retrospektywnie na ten okres Nihad Kreševljaković[29] komentuje go słowami: „Podczas oblężenia ludzie nie mieli pieniędzy, ale mieli silną potrzebę pracy, ponieważ wtedy miało to ogromne znaczenie. Stanowiło to przesłanie, że nie zostanie w nas unicestwione człowieczeństwo czy potrzeba piękna, etyki. Praca oznaczała wtedy życie i ratowanie życia”[30]. Ferment twórczy był wykorzystywany jako forma protestu wobec opresji oraz jako narzędzie walki o własną podmiotowość. Wydarzenia kulturalne odbywające się stosunkowo często w odległych punktach i w najniebezpieczniejszych dzielnicach, a nawet na linii frontu, wpisywały się w narrację niezgody i duchowego oporu przeciwko agresorom, którzy oprócz eliminacji ludności (etnocydu), uskuteczniali także zagładę kultury, czyli brutalny kulturocyd. Uczestnicy zaświadczają, że niezwykle pomysłowe i ambitne inicjatywy „[d]okonały znacznie więcej w kwestii zachowania bośniacko-hercegowińskiego ducha wielokulturowości niż cała quasi-polityka”[31].

W czasie oblężenia Sarajewa, trwającego od 5.04.1992 do 29.02.1996 roku, teatry działały według nowych zasad organizacji: nie można było rozwieszać afiszów i otwarcie publikować informacji o czasie oraz miejscu prezentacji planowanego spektaklu, ponieważ budynki były ostrzeliwane przed rozpoczęciem przedstawienia. Rozkład pracy teatrów uzależniony był zatem od rytmu dnia i nocy żołnierzy oraz snajperów oblegających miasto[32]. Ze względu na brutalne akcje represyjne ze strony wroga, spektakle odgrywane były w piwnicach, schronach, często – z braku prądu – przy blasku świec. Tworzony i doświadczany teatr musiał dosłownie zstąpić do podziemia, a kameralizacja i konspiracja oraz skromne produkcje bez sztafażu widowiska stały się siłą rzeczy koniecznością.

Każdy spektakl był wtedy manifestem wobec aktów terroru i barbarzyństwa, prawdziwą małą paradą życia. Widzowie gromadzili się, żeby się policzyć, poczuć się częścią wspólnoty i uciec od okrutnej rzeczywistości. Jak wspomina reżyserka Lajla Kaikčija, „[w]ojna okazała się żyznym gruntem dla sztuki – tyle bólu, cierpienia, gniewu, strachu, ale także małych radości, rozkwitało wokół każdego dnia z pełną intensywnością. Tylko sztuka, przynajmniej pozornie, mogła filtrować i przetwarzać zgromadzoną masę najbardziej chaotycznych emocji”[33]. Sytuacja, która kwestionowała egzystencję i wolność człowieka, generowała niewyobrażalną ilość przedsięwzięć artystycznych przekornie potwierdzających swobodę. Dla bośniacko-hercegowińskich twórców był to jedyny sposób na stawianie oporu oraz na przetrwanie w warunkach wszechobecnego wówczas szaleństwa wojny i destrukcji.

Niezwykła zdolność adaptacyjna oraz nadzwyczajna energia teatru bośniacko-hercegowińskiego podczas wojny przykuwa uwagę oraz budzi uznanie i szacunek. Ten rodzaj teatru przyniósł różnorodne, jedyne w swoim rodzaju doświadczenia i osiągnięcia, które stały się nieodłącznym elementem jego modus operandi oraz znakiem rozpoznawczym w Europie i na świecie. W obliczu trudności logistycznych oraz ograniczonych możliwości działania, dobór repertuaru odbywał się w sposób niezwykle precyzyjny i przemyślany. Po przedwojennym narodowym rozmachu i „wielkich” tematach, które stawiały tożsamość zbiorową ponad sprawy jednostki, w czasie wojennej zawieruchy zaczęto ponownie zastanawiać się nad sensem i bezsensem ludzkiej egzystencji, nad jednostkami i ich mikrohistoriami, pragnieniami i obawami[34]. Teatry, włączając również SARTR, w czasie oblężenia Sarajewa odwróciły się jednak od zagadnień, które wiązały się bezpośrednio z rzeczywistością wojenną. Obowiązywał wówczas ogólny trend unikania realizmu, którego, i to w dodatku w najgorszym wydaniu, widzowie mieli przesyt. Była to cecha wyróżniająca większość projektów teatralnych, w których dominowali „mali ludzie” i „zwykłe historie”. Teatralna fikcja – paradoksalnie – dawała odbiorcom poczucie swoistego porządku, struktury, początku i końca, co w sytuacji braku stabilizacji i ciągłego codziennego zagrożenia stawało się znakiem względnej normalności. Widzowie symbolicznie przemieszczali się w czasie i przestrzeni, uwalniając się dzięki wyobraźni od klaustrofobicznej atmosfery surowej rzeczywistości. Teatr, stroniący od wielkich słów i patosu, stał się zatem ostoją naturalnych kontaktów interpersonalnych, gdzie odbywały się terapeutyczne rytuały i w ten sposób materializowała się katartyczna moc sztuki. Na scenie nie opowiadano wprost o aktualnych bolączkach, co nie znaczy, że sztuki – podtrzymujące na duchu i niezwykle poruszające – nie korespondowały z codziennością.

Lata 1992-1995 nie stały się zatem wyrwą czy białą plamą na obszarach kultury Bośni i Hercegowiny. Teatr nie uległ atrofii, ponieważ zdeterminowani entuzjaści prężnie działali, żeby bronić go na przekór okolicznościom, które teoretycznie mogły zniweczyć dotychczasowy dorobek artystów, stłumić go i/lub na długo zablokować powojenną reaktywację oraz przyszły rozkwit sztuk scenicznych. Paradoksalnie, perturbacje wojenne poprowadziły artystów do zaangażowanych zrywów w imię pokoju i walki z beznadzieją, sprawiając tym samym, że teatr w sposób szczególny zademonstrował swoją moc oraz ugruntował swoją pozycję.

Teatr w powojennej Bośni i Hercegowinie

W okresie powojennym spotkania z widzami, interakcja i wspólne przeżywanie oraz doświadczanie przetworzonego artystycznie świata, nadal były priorytetem. Podstawowym dążeniem było odwrócenie uwagi publiczności, przybywającej licznie do teatrów, od obrazów destrukcji – miast, domów, rodzin, a także zadbanie o przepracowanie emocji, o terapię traum oraz pielęgnowanie nadziei na lepsze jutro i motywowanie do działania. Po podpisaniu porozumienia w Dayton jesienią 1995 roku i utworzeniu nowego państwa o skomplikowanej strukturze administracyjnej[35], w teatrze – wbrew oczekiwaniom – nie nastąpiło wzmożenie narracji narodowych. Pojawiały się jednak zarzuty, że przedstawiciele zarządzający teatrami mieli ewidentne trudności z ustaleniem przemyślanej i konsekwentnej polityki kulturalnej, ponieważ do oferty repertuarowej trafiały losowo wybrane sztuki, wyselekcjonowane w oparciu o partykularne interesy konkretnych osób. W efekcie przypominało to dezorganizację i brak spójności, która nie współgrała z potrzebami publiczności. Wbrew tej niesprzyjającej sytuacji, kilku teatrom udało się jednak wypracować własne wyraziste profile artystyczne. Dzięki wprowadzaniu nieznanych lub niedostrzeganych dotąd tematów i poetyk, otworzyła się nowa era dla kultury/teatru w powojennej Bośni i Hercegowinie. W czołówce innowacyjnych teatrów znajduje się z pewnością SARTR, który może poszczycić się tym, że od końca lat 90. XX wieku wystawił najwięcej sztuk autorstwa dramatopisarek, głównie lokalnych, takich jak: Ljubica Ostojić, Ines Tanović, Jasna Šamić. Nie był to jednak przypadek odosobniony. Wyraźny trend nobilitowania twórczości kobiet, który zaznaczył się po 1995 roku, utrzymuje się także w innych teatrach. Wiele zaprasza do współpracy nie tylko dramatopisarki i dramaturżki, ale też reżyserki i choreografki (takie jak Kaća Dorić, Dubravka Zrnčić Kulenović, Tanja Miletić Oručević, Selma Spahić, Lajla Kaikčija, Jasmina Prolić). Zauważyć można też praktyki włączania do repertuaru teatralnego propozycji młodych twórców. Na przykład, obecnie – oprócz regularnego programu – w ofercie SARTR dostępne są dodatkowe opcje: warsztaty dla młodych Prawdziwy Dramat/Dramat Faktu (Fakat drama) i przeznaczone dla absolwentów Akademii Obserwatorium Teatralne (Teatarski opservatorij). Wspieranie artystów u progu kariery, tworzenie dla nich przestrzeni, w której mogą się doskonalić i realizować, jest wyraźnym znakiem rozpoznawczym takich instytucji, jak Bośniacki Teatr Narodowy w Zenicy, Scena MESS czy Fundacja im. Žana Marolta Teatru Kameralnego 55.

Co ciekawe, po wojnie nastąpił częściowy zwrot ku tematyce wojennej w imię zasady, że radykalnymi doświadczeniami i wspomnieniami należy się w sposób kreatywny dzielić. Miał w tym swój udział w dużej mierze Nihad Kreševljaković, związany ze światem teatru historyk, który od 1997 roku jest koordynatorem programu Moduł Pamięci MESS (Modul Memorije), wspierającego sztukę związaną z wojną i miejscami konfliktów[36]. Kreševljaković, żarliwy orędownik poznawania przeszłości w celu budowania przyszłości, uważa, że nie jest to fanatyczne forsowanie sztuki upamiętniającej dawne wydarzenia i rozdrapywanie ran. W jednym z wywiadów zaznacza, że „[b]ez wiedzy o przeszłości i świadomości znaczenia teraźniejszości nie ma wyobrażenia o tym, co ma nadejść. (…) Rozpamiętywanie dla samego rozpamiętywania nie ma większego sensu, jeśli nie czyni nas lepszymi ludźmi”[37]. Wbrew pozorom, publiczność nie ucieka od dyskusji na trudne tematy, a wątki zaczerpnięte z tragicznej i traumatycznej przeszłości nie są niewygodną nadwyżką, choć wytrącają odbiorców ze strefy względnego emocjonalno-intelektualnego komfortu. Projekty realizowane w ramach Modułu Pamięci i na Scenie MESS oraz w SARTR[38] stanowią dowód na to, że zaangażowany i społecznie aktywny teatr posiada ogromny potencjał edukacyjny oraz terapeutyczny, przyczynia się do przepracowania, oswajania i unieszkodliwiania traum, skłania do refleksji o przeszłości, ale pozwala też wyciągać wnioski i projektować przyszłość. Ma to szczególne znaczenie dla przedstawicieli młodszych generacji, wśród których wciąż na porządku dziennym jest myśl o emigracji ekonomicznej ze względu na brak perspektyw i niski standard życia w kraju.

Festiwale teatralne w Bośni i Hercegowinie

O dynamice i ekspansywności teatru jako ważnego medium w przestrzeni publicznej w Bośni i Hercegowinie świadczą także festiwale. Te „święta teatru”, połączone często ze współzawodnictwem, znajdują oddźwięk wśród twórców oraz mobilizują do działania, zyskując przy tym charakter samodzielnych instytucji. Przeglądy o charakterze międzynarodowym odgrywają ogromną rolę, ponieważ zapobiegają hermetyzacji, dają przy tym możliwość zestawienia osiągnięć własnych scen teatralno-repertuarowych z zagranicznymi. Sprzyjają także prowadzeniu swoistego dialogu artystycznego, a samym artystom pozwalają wzbogacić warsztat oraz stanowią ciekawe ramy dla konfrontacji z własną twórczością. Uwagę ekspertów oraz teatromanów przykuwają z pewnością imprezy takie jak FEDRA, najstarszy festiwal teatralny w Bośni i Hercegowinie, który odbywa się w Bugojnie (po raz pierwszy odbył się w 1959 roku w Travniku). Z kolei najstarszym festiwalem lalkarskim w kraju jest Spotkanie Teatrów Lalek BiH (Susret pozorišta/kazališta lutaka BiH, tradycja trwa od roku 1971), który zmieniał lokalizację i gospodarzy, ale teraz również zadomowił się w Bugojnie. Ważnym ośrodkiem festiwalowym jest także miasto Jajce, w którym od 1971 roku odbywają się Gry Teatralne Bośni i Hercegowiny (Pozorišne/kazališne igre BiH). W roku 1973 uruchomione zostały Spotkania Teatrów BiH w Brčku (Susreti pozorišta/kazališta BiH u Brčkom), podczas których widzom przedstawiane są bośniacko-hercegowińskie spektakle oparte na utworach dramatycznych napisanych w jednym z trzech języków mieszkańców Bośni i Hercegowiny (bośniackim, serbskim, chorwackim, stąd też warianty słowa „teatr” w nazwie wydarzenia – „pozorište” po serbsku/bośniacku i „kazalište” po chorwacku, jak w przypadku festiwalu w Jajcu). Przyznawana jest wówczas także nagroda za najlepszy tekst[39].

W Teatrze Narodowym w Tuzli prezentowane są najważniejsze spektakle z regionu w ramach Dni Teatralnych Tuzli (Tuzlanski pozorišni dani, od roku 1994). Publiczność gromadząca się w mieście ma również okazję uczestniczyć w Festiwalu Teatru Europejskiego FETT (Festival evropskog teatra Tuzla, od roku 2016). Zainteresowanie wielbicieli sztuk scenicznych wzbudza także Festiwal Teatrów Profesjonalnych TEATAR FEST[40] im. Petara Kočicia organizowany od 1998 roku przez Teatr Narodowy Republiki Serbskiej w Banja Luce. Osobnym zjawiskiem jest Festiwal Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego w Zenicy (Festival BH. drame Zenica), któremu początek dał w 2002 roku Bośniacki Teatr Narodowy. Co roku podczas rewii afirmującej rodzimą twórczość dramatopisarską przyznawanych jest 10 nagród, m.in. za najlepszy wystawiony bośniacko-hercegowiński tekst dramatyczny. Tegoroczna edycja Festiwalu (rok 2020) odbyła się na przekór pandemii w trybie online pod hasłem przewodnim Inny/Inni (oryg. Drugačiji). Na uwagę zasługuje również czasopismo teatralne „Tmačaart”, wydawane od 1999 roku przez mostarskie Centrum Edukacji Teatralnej BiH (Centar za dramski odgoj BiH), które ogłosiło wielokrotnie konkurs na najlepszy tekst dramatyczny młodych autorów rezydujących w kraju (a także odrębny, na zadany temat, np. sztuka teatralna o Mostarze). Należy nadmienić, że na jego łamach publikowane były nagrodzone i wyróżnione utwory, a redakcyjne jury za realizacje sceniczne przyznawało także Nagrodę Klucz Tmačy (Ključ Tmače) i Pierścień Tmačy (Tmačin prsten).

Festiwal MESS, emblematyczny i jeden z najstarszych w regionie, funkcjonuje jako punkt refrakcji i przecięcia artystycznych idiomów. Jego rola jest nie do przecenienia, bo zdecydowanie poszerza on horyzonty i przeciera nowe szlaki w przestrzeni teatru. Przez dekady przyświeca mu idea tworzenia platform międzynarodowej wymiany wiedzy i praktyki w przestrzeni sztuk scenicznych. Efektywność oraz bezkompromisowa, oparta na najwyższych kryteriach merytorycznych selekcja programowa, jak również artystyczna energia tej imprezy sprawiają nawet wrażenie, że ich realizatorów nie dotyczą „ograniczenia swobody ruchów” i odkrywają oni przed widzami prawdziwie wolny teatr. Odnosi się to z pewnością do nieobecności cenzury. Dyrektor MESS, przywoływany tu już kilkakrotnie Nihad Kreševljaković potwierdza, że cenzura zasadniczo nie występowała i nie występuje w teatrach w Bośni i Hercegowinie, tak jakby politycy nie byli świadomi mocy oddziaływania spektakli lub nie wierzyli, że mogą one zachwiać ich światem[41]. W rzeczywistości jednak organizatorzy Festiwalu MESS zderzają się z utrudnieniami systemowymi (jak np. ograniczenia finansowe, brak stałej sceny), co niestety, ostatnio mocno limituje zakres oraz intensywność ich działań. Tegoroczna, jubileuszowa edycja w 2020 roku będzie wyjątkowa z kilku względów. Po pierwsze, realizacja sześćdziesiątego przeglądu jest utrudniona nie tylko przez tradycyjne już cięcia budżetowe (na wyższą niż dotąd skalę, przy oczekiwaniach utrzymania wysokiego poziomu artystycznego tego renomowanego wydarzenia). Po drugie, Festiwal będzie musiał sprostać reżimowi sanitarnemu i restrykcjom wywołanym przez pandemię COVID-19. Jak jednak mawia Kreševljaković: „[p]roblemy nie są problemem, ponieważ traktujemy je jako twórcze wyzwania”[42]. Wyznając zasadę, że „[k]ultura nie jest luksusem, lecz potrzebą i skuteczną korektywą społeczną”[43], MESS zaplanował jednak niepospolite rozwiązanie. Bez względu na przeciwności, sześćdziesiąty Festiwal odbędzie się, lecz w zupełnie nowym formacie, ponieważ będzie trwał 365 dni. Jego motto brzmi Nostalgia za przyszłością (Nostalgija za budućnošću), co odzwierciedla permanentną, świadomą lub nieświadomą, tęsknotę za nowym początkiem, do czego odwołują się także autorki i autorzy zaprezentowanych przez nas w tym zbiorze tekstów.

Dzięki tej elastyczności, zaradności i otwartości aspiracje do przeistoczenia się MESS w centrum teatralne tej części Europy (a poczucie pełnoprawnej przynależności do kręgu kultury europejskiej jest tam jak najbardziej obecne) oraz w partnera dla innych prestiżowych instytucji teatralnych, z którymi będzie dzielić obowiązki i przywileje, mają ogromne szanse na rychłe urzeczywistnienie. Przykładem poszerzenia zakresu działania i rozbudowy sieci powiązań jest projekt, którego efektem stała się niniejsza antologia. Instytucja Publiczna MES – Scena MESS, ukierunkowana na wzajemność oddziaływań, przyjęła zaproszenie do współpracy od Instytutu Teatralnego im. Mieczysława Hertza w Łodzi. Jednym z najważniejszych obszarów działania polskiego ośrodka jest wzmacnianie więzi między różnymi środowiskami i instytucjami kultury w kraju oraz za granicą w celu tworzenia akcji badawczych i artystycznych, otwierających drogę do dialogu ludzi, którzy wywodzą się z różnych kultur i narodowości, tak, aby przekraczać wszelkie podziały występujące we współczesnym świecie.

Antologie dramatu bośniacko-hercegowińskiego

Próbą podsumowania dorobku dramatopisarzy aktywnych w Bośni i Hercegowinie w minionym stuleciu są dwa zbiory, które ukazały się nakładem sarajewskiego wydawnictwa Alef. W 1996 roku na rynku księgarskim pojawiła się Antologia dramatu boszniackiego XX wieku[44] (Antologija bošnjačke drame XX vijeka[45]), którą przygotowała teatrolożka Gordana Muzaferija, natomiast Antologia dramatu bośniacko-hercegowińskiego XX wieku (Antologija bosanskohercegovačke drame XX vijeka[46]), zredagowana również przez Gordanę Muzaferiję we współpracy z Fahrudinem Rizvanbegoviciem i Vojislavem Vujanoviciem, została udostępniona czytelnikom w 2000 roku. W ich skład weszły utwory uznane za najbardziej reprezentatywne[47], które wspólnie układają się w panoramę poetyk, jakimi operuje przez ostatnie dziesięciolecia dramaturgia z tych terenów z uwzględnieniem propozycji artystycznych współczesnych twórców. Interesującym przedsięwzięciami okazały się także wybór tekstów Dramat Republiki Serbskiej – jedno z możliwych spojrzeń (Drama Republike Srpske – jedan mogući pogled) autorstwa dramatopisarzy aktywnych w Republice Serbskiej[48] pod redakcją Rade Simovicia z 2011 roku oraz układ mikrodramatów Obcy (Stranci[49]) przedstawiony w tym samym roku podczas Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego w Zenicy jako rezultat projektu BH Pentagram i materiał wyjściowy do otwierającego imprezę spektaklu w reżyserii Lajli Kaikčii.

Jak już zostało zaznaczone wcześniej, motywem przewodnim Spotkań Teatrów Bośni i Hercegowiny w Brčku jest prezentacja i promocja dramatów napisanych w jednym z trzech konstytutywnych języków Bośni i Hercegowiny, a od 2002 roku w ramach konkursu jury wybiera najlepszy tekst dramatyczny. Nagrodzone utwory (jest ich do tej pory 14) zostały zebrane i opublikowane w 2019 roku w czterotomowej Antologii dramatu bośniacko-hercegowińskiego ze Spotkań Teatralnych (Antologija BH drame Kazališnih susreta[50], 2019) opracowanej przez jurorów podczas wspomnianego współzawodnictwa: Srđana Vukadinovicia i Jakova Amidžicia. Publikacja została przybliżona publiczności podczas zeszłorocznej (2019) edycji Spotkań Teatrów. Rezultat pracy redaktorów, a przede wszystkim samych autorów zgromadzonych w książce tekstów – znanych i cenionych współczesnych dramatopisarzy, ale też przedstawicieli młodego pokolenia – spotkał się z wielkim uznaniem.

W obiegu wydawniczym pojawiły się także osobne publikacje[51], które były na ogół próbą podsumowania dorobku zasłużonych dramatopisarek (nieobecnych w antologiach) i dramatopisarzy wielkiego formatu, jak też sposobem prezentowania nowych prac (np. propozycje działającej od 2014 roku Biblioteki MESS[52]). Upowszechnianiu tego rodzaju twórczości przysłużyły się także czasopisma krajowe: „Tmačaart” z Mostaru, dostępne w wersji elektronicznej czasopismo „AGON” z Banja Luki oraz platforma internetowa „Teatr” („Pozorište”), która stanowi pierwszy etap reaktywacji słynnego periodyku wydawanego przez Teatr Narodowy w Tuzli w latach 1953-1991. Forum dla prezentacji dramatu z BiH stworzono również w czasopismach ukazujących się w krajach sąsiednich: w Chorwacji jest to „Teatr” („Kazalište”), a w Serbii „Scena” oraz seria wydawnicza Współczesny Dramat Serbski (Savremena srpska drama[53]) Stowarzyszenia Dramatopisarzy Serbii (Udruženje dramskih pisaca Srbije – UDPS). Serbia stała się więc pewną centralą promocji wybranych dramatów napisanych głównie przez autorki z Bośni i Hercegowiny. Kolejnym przykładem tego są książki Robotnicy umierają z pieśnią na ustach. Dramaty (Radnici umiru pevajući. Drame[54]) i Palec. Zbiór współczesnego dramatu 2 (Prst. Zbirka savremene drame 2[55]), które wydrukowano z inicjatywy belgradzkiej Fundacji Hartefakt – organizatora regionalnego konkursu na najlepszy współczesny dramat zaangażowany pisany w języku serbskim, chorwackim, bośniackim albo czarnogórskim. Te tytuły, prezentujące produkcję współczesnego dramatu, zawierają utwory nagrodzone i wyróżnione. Uprzywilejowana pozycja przypadła w udziale także bośniackim dramatopisarkom, których sztuki zamieszczono w obszernym tomie Perły z dyrektorskich szuflad (Biseri iz upravničkih fioka[56]). Jest on pokłosiem Festiwalu Współczesnej Serbskiej Dramaturgii organizowanego przez Instytucję Kultury Parostatek (UK Parobrod) w Belgradzie.

Utwory dramatyczne autorek i autorów z BiH są też oczywiście tłumaczone na języki obce. Ważnym dokonaniem na tym polu – oprócz przekładów tekstów scenicznych na zamówienie konkretnych teatrów zagranicznych lub redakcji czasopism – jest antologia Siedem dramatów z BiH wydana w języku macedońskim (Cедум драми од БиХ[57], 2013). Tłumaczkę Liljanę Mazovą wsparli w realizacji projektu reżyser Dino Mustafić oraz teatrolog Muhamed Dželilović.

Taki stan rzeczy nie jest jednak zadowalający, najnowsze teksty bowiem zbyt rzadko ukazują się w druku lub w wydaniach elektronicznych. Wielu wybitnych dramatopisarzy (nie wspominając już nawet o młodszych, debiutujących twórcach) nie doczekało się publikacji swoich tekstów. Nie brakuje też kuriozalnych przypadków rozproszenia dramatów w zbiorach zagranicznych jakiegoś uznawanego za wartościowego i reprezentatywnego dla BiH autora, ale braku namacalnego bilansu jego dorobku we własnym kraju. Za przykład może posłużyć tu sytuacja wykładowcy ASU i dramatopisarza Almira Imširevicia[58].

W naszym kraju, mimo tak ciekawej produkcji dramatopisarskiej w BiH, świadomość polskich twórców oraz odbiorców jest daleko niewystarczająca. Polscy czytelnicy mają dostęp do zaledwie kilku tekstów opublikowanych przede wszystkim na łamach czasopisma „Dialog”[59]: Time Out[60] Zlatka Topčicia i Ale miasto mnie chroniło[61] (Ali grad me je štitio) Tanji Šljivar. Do tej pory publiczność polskich teatrów, najczęściej w ramach festiwali, miała okazję poznać tylko sztukę Mousefuckers[62] Almira Imširevicia oraz opracowane scenicznie utwory Tanji Šljivar[63] w formie czytań performatywnych. Chociaż spektakle w wykonaniu bośniackich zespołów goszczą na wielu przeglądach na poziomie regionalnym oraz włączane są też do programów wydarzeń artystycznych odbywających się w innych zakątkach Europy, to takich okazji było u nas niezmiernie mało. Sprowadzają się one w zasadzie do sporadycznych akcentów. W polskiej przestrzeni publicznej rozpoznawalne są natomiast nazwiska reżyserek i reżyserów teatralnych pochodzących z Bośni i Hercegowiny, takich jak Selma Spahić, Tanja Miletić Oručević, Oliver Frljić i Igor Vuk Torbica.

Przywołane dane świadczą o dość ubogiej i niesatysfakcjonującej reprezentacji produkcji dramatopisarko-teatralnej z Bośni i Hercegowiny na gruncie polskim. Twórczość ta domaga się u nas zdecydowanie aktywniejszych praktyk translatorskich i promocyjnych. Argumentem jest również fakt, że dramat i teatr bośniacko-hercegowiński jest znacznie słabiej obecny w świadomości Polaków niż inne gałęzie sztuki wywodzące się z tamtego obszaru. Uwidacznia się to zwłaszcza w porównaniu z twórczością literacką i filmową zakotwiczoną już w naszej przestrzeni kulturowej. Zasadniczo świat dokonań artystycznych Bośni i Hercegowiny nie jest postrzegany przez Polaków jako terra incognita. Nieobce są przecież w naszym kraju nazwiska pisarek i pisarzy, takich jak Ivo Andrić[64], Meša Selimović[65], Isak Samokovlija[66], Dževad Karahasan[67], Ferida Duraković[68], Miljenko Jergović[69], Izet Sarajlić[70], Nenad Veličković[71], Muharem Bazdulj[72], Igor Štiks[73], Aleksandar Hemon[74], Faruk Šehić[75] i inni, których utwory zostały udostępnione w serii wydawniczej Biblioteka Pisarzy Sarajewa[76], w antologii poezji bośniackiej Lament nad Sarajewem. Siedmiu poetów z Bośni[77], w wyborze Kraj kilimem przykryty. Współczesna literatura Bośni i Hercegowiny[78] oraz w czasopismach. Grupa reżyserów, w której znajdują się m.in. Emir Kusturica[79], Danis Tanović[80], Pjer Žalica[81], Jasmila Žbanić[82] i Aida Begić[83], miała natomiast udział w kształtowaniu gustów filmowych Polaków. Należy także podkreślić wagę realizowanych w Polsce projektów, których tworzywem stały się wybrane aspekty dotyczące historii i realioznawstwa tego kraju. Chodzi o niezwykle udane próby przybliżenia specyfiki kultury BiH zapoczątkowane przez Krzysztofa Czyżewskiego, dyrektora Ośrodka „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” w Sejnach[84], interdyscyplinarny program o pamięci i przestrzeni miejskiej Sarajevo Mind Map[85], koordynowany przez Joannę Zielińską i jej Zespół czy spektakl Moja Bośnia[86] o polskich reemigrantach, zrealizowany w Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy.

O antologii Obudź mnie, gdy to się skończy

Zanim przejdziemy do naszej antologii, należy podkreślić jeszcze jeden istotny kontekst. W polsko-bośniackich relacjach w obrębie kultury nie wolno pominąć istotnego gestu, jaki miał miejsce ponad dekadę temu w Sarajewie: Festiwal MESS wydał pierwszą i jak dotąd jedyną na tym terenie antologię dramatu polskiego[87]. Tłumaczką i autorką wyboru jest Tanja Miletić Oručević, reżyserka z Mostaru, która studia magisterskie ukończyła na PWST w Krakowie. Ponadto, w repertuarze największych tamtejszych teatrów pojawiały się polskie sztuki, napisane przez np. Tadeusza Słobodzianka, Krzysztofa Bizio, Ingmara Villqista czy Michała Walczaka.

Prezentowana tu polskim odbiorcom antologia współczesnego dramatu BiH spełnia zatem po dziesięciu latach regułę wzajemności. Nie to jednak było głównym bodźcem do podjęcia naszych działań. Nasz Zespół nie miał bowiem wątpliwości, że – w obliczu wyżej wspomnianego deficytu – przekład i publikacja tekstów z Bośni i Hercegowiny są szczególnie pożądane. Diagnozując potrzeby przyszłych czytelników oraz potencjalnych widzów, a także artystów związanych z teatrem, zdecydowaliśmy się na realizację projektu przekładowo-wydawniczego, który ma charakter przełomowy. Antologia Obudź mnie, gdy to się skończy. Wybór nowych dramatów z Bośni i Hercegowiny jest przedsięwzięciem bez precedensu na gruncie polskich zainteresowań teatralnych i powstała z potrzeby wypełnienia dotkliwej luki.

Projekt został też celowo skonstruowany tak, by stworzyć przestrzeń przede wszystkim dla młodych autorek oraz autorów i to właśnie im oddać głos. Wprawdzie zostali oni dostrzeżeni i docenieni na własnym gruncie[88], lecz ich teksty, często debiutanckie, powstałe po 2010 roku, nie były dotychczas drukowane[89], choć doczekały się już realizacji scenicznych w formie spektaklu lub czytania performatywnego i zyskały uznanie publiczności. Prezentowani tu twórcy urodzili się między 1980 a 1996 rokiem, należą zatem do pokolenia przejściowego (dzieciństwo przeżyli jeszcze w czasie istnienia Jugosławii) lub tuż powojennego. Dawny projekt polityczny wspólnego socjalistycznego wieloetnicznego państwa opatrzony etykietką „Braterstwa i Jedności” oraz jego burzliwy rozpad pamiętają słabo lub wcale, natomiast w wieku dorosłym odczuwają określone konsekwencje tych dramatycznych wydarzeń, choćby w relacjach z pokoleniem rodziców i dziadków, czemu dają wyraz w zaprezentowanych tu utworach.

Polecamy zatem uważnej lekturze teksty, które – w naszej opinii – mogą stanowić ciekawą odmianę współczesnego dramatopisarstwa europejskiego. Te propozycje autorek i autorów, często zresztą nagradzanych za oryginalny wkład w rozwój współczesnego dramatopisarstwa, nie odrzucają tradycji, lecz podejmują z nią twórczy dialog. Ich koncepty artystyczne nie są wolne od nawiązań do przeszłości i wciąż jako twórcy czują się mocno uwikłani w regionalny paradygmat historyczny. Mimo ciekawych indywidualnych idiomów artystycznych każdego/każdej z nich, dostrzec tu można jednak pewien powtarzalny wzór, a wiele wątków i obrazów jest charakterystycznych także dla innych części Europy: atrofia więzi rodzinnych i społecznych, zagrożenia płynące z wszelkiego rodzaju indoktrynacji, agresja oraz przemoc występujące w relacjach międzyludzkich, ukazywanie traum i neuroz wywołanych niedawną wojną, dewaluacja wartości, egzystencja w beznadziei codzienności, pogrążenie w niemocy i marazmie.

Wyróżniki tematyczne oraz poetyka zamieszczonych w naszej antologii dramatów tworzą wspólną matrycę twórczych poszukiwań, co staramy się oddać poprzez tytuł zaczerpnięty z dramatu Mirzy Skenderagicia. Zdanie Obudź mnie, gdy to się skończy wydaje nam się najbardziej adekwatne i reprezentatywne. Obejmuje ono motywy fabularne, które decydują o pokoleniowej wymowie tych ośmiu dramatów. Skenderagić w swoim tekście oddaje głos generacji, której losy sprzężone są ze wspomnieniami o starych, dobrych czasach Jugosławii przed 1991 rokiem, a jednocześnie zablokowane w absurdalnej rutynie, indoktrynacji czy złudzeniach. Splot ośmiu autorskich głosów opowiada o swoistym zaklętym kręgu problemów, od których trudno się uwolnić. Ukazują one w różnych wariantach pragnienie wyrwania się z letargu, zacierania śladów przeszłości i zerwania z tradycją. Towarzyszy temu jednak zgoda na powielanie skostniałych wzorców oraz opór przed zmianą, strach przed przyszłością. Opracowanie tego problemu koresponduje z przywołanym już uniwersalnym przesłaniem tegorocznego festiwalu MESS (Nostalgia za przyszłością), którego organizatorzy zarejestrowali skłonność mieszkańców Bośni i Hercegowiny do zapamiętywania się w tęsknocie i melancholii, do ciągłego odczuwania niezadowolenia z bieżącej sytuacji. „Dzieje się tak, ponieważ młodsze pokolenia dorastały bez doświadczenia kolektywnego sukcesu. Nie wiedzą, że ludzie wokół nich organizowali kiedyś Igrzyska Olimpijskie (w 1984 roku), zdobyli mistrzostwo świata w koszykówce, że niektóre z naszych firm są znane na całym świecie, że inwestowanie w kulturę było kwestią strategii. To pokolenia, które nawet nie wiedzą, że ludzie walczyli o społeczeństwo obywatelskie, o państwo równe dla wszystkich, o prawa człowieka, o demokrację”[90]. Pozostaje jednak wierzyć, że coraz więcej jednostek nie będzie tylko oczekiwało nowego początku w ramach pewnej historycznej cykliczności, nie ulegnie nowej systemowej manipulacji, ale będzie aktywnie domagało się zmiany i walczyło o nią. Ten wydobyty paraboliczny sens utworów ma oczywiście dużo szerszy zasięg, rezonuje bowiem z rzeczywistością na innych obszarach geokulturowych Europy.

Jesteśmy przekonane, że fenomen najnowszego dramatu bośniacko-hercegowińskiego zaprezentowany tu w formie odrębnej książki, spełni w Polsce także funkcję kulturotwórczą i komunikacyjną. Wiemy, że ten wybór, wyjęty z o wiele bogatszej oferty i prezentowany polskim odbiorcom, jest zjawiskiem znaczącym dla kultury wyjściowej. Mamy jednak nadzieję, że antologia ta stanowić będzie ważny krok w kierunku waloryzacji twórczości dramatopisarskiej autorek i autorów z Bośni i Hercegowiny także w kulturze docelowej i stworzy okazję do ożywienia polsko-bośniacko-hercegowińskiego dialogu międzykulturowego oraz zainteresuje zarówno czytelników, jak i krytyków. Jest to także okazja dla polskich twórców teatralnych poszukujących ciekawych inspiracji, a może stać się też punktem wyjścia dla nowych projektów artystycznych.

Magdalena Koch[91] i Gabriela Abrasowicz[92]

***

Podziękowania

Oddana w Państwa ręce książka powstała z inicjatywy Instytutu Teatralnego im. Mieczysława Hertza w Łodzi, który od początku swojego istnienia przykłada szczególną wagę do tworzenia projektów o charakterze międzynarodowym. Dzięki współpracy z zagranicznymi partnerami możliwe jest przybliżenie polskiemu odbiorcy mało znanych zjawisk kulturowych obecnych we współczesnym świecie. Jednym z takich zjawisk zasługujących na szerszą prezentację jest niewątpliwie twórczość młodego pokolenia autorów oraz autorek związanych z teatrem Bośni i Hercegowiny. Stąd nasza decyzja o wydaniu antologii prezentującej ich dorobek. Pomysł jej publikacji był impulsem do stworzenia sieci współpracy z instytucjami-współwydawcami: Mazowieckim Instytutem Kultury w Warszawie i Instytucją Publiczną MES – Międzynarodowy Festiwal Teatralny – Scena MESS (J.U. MES – Međunarodni teatarski festival – Scena MESS), a także partnerami projektu: Fundacją Wydawniczą w Sarajewie (Fondacija za izdavaštvo Sarajevo) oraz Inicjatywą Młodych na Rzecz Praw Człowieka w BiH (Inicijativa mladih za ljudska prava u BiH – YIHRBH). Publikację dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. Wydanie antologii wsparły finansowo także wyżej wymienione sarajewskie instytucje. Redaktorkami występującymi też w roli tłumaczek są Gabriela Abrasowicz – slawistka, badaczka dramatu i teatru bałkańskiego oraz Martyna Lechman – slawistka i dramaturżka. Do współpracy nad przekładem tekstów zaproszeni zostali doświadczeni tłumacze z ośrodków akademickich, takich jak Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (Magdalena Koch, także współautorka Wstępu), Uniwersytet Śląski w Katowicach (Leszek Małczak, który dokonał również kolacjonowania przekładów), Uniwersytet Jagielloński (Dominika Kaniecka), a także osoby zajmujące się translacją aktywne w Warszawie (Dorota Jovanka Ćirlić) oraz we Wrocławiu (Berenika Nikodemska).

Dziękuję całemu Zespołowi realizującemu projekt: pomysłodawczyniom i redaktorkom antologii – Gabrieli Abrasowicz i Martynie Lechman, Tłumaczkom i Tłumaczowi, dzięki którym polski czytelnik ma możliwość zapoznania się z prezentowanymi dramatami. Wdzięczny jestem także wszystkim Autorkom i Autorom za interesujące teksty oraz reżyserce Selmie Spahić za merytoryczno-logistyczne wskazówki i konsultacje.

INSTYTUT TEATRALNY

IM. MIECZYSŁAWA HERTZA

Prezes

Jacek Orłowski

Bardzo się cieszę, że Mazowiecki Instytut Kultury, którego jednym z priorytetów jest wspieranie kadr kultury i promocja debiutujących artystów, mógł przyczynić się do powstania tej publikacji. Wydanie książki i przybliżenie polskim odbiorcom utworów przedstawicieli młodego pokolenia z Bośni i Hercegowiny jest okazją do poszerzenia kulturowych horyzontów przez naszych czytelników oraz wzbogacenia polskiego rynku wydawniczego o inspirujący dla rodzimych artystów tytuł. Być może – mam taką nadzieję – pozycja ta pomoże w powstaniu nowych, kolejnych międzynarodowych inicjatyw i wydarzeń artystyczno-kulturalnych.

MAZOWIECKI INSTYTUT KULTURY

Dyrektor

Magdalena Ulejczyk

1 G. Chakravorty Spivak, Can the Subaltern speak?, [w:] Marxism and Interpretation of Culture, Champaign 1988/Czy podporządkowani inni mogą przemówić?, tłum.

E. Majewska, „Krytyka Polityczna” 2010, nr 24-25, s. 196.

2 I. Andrić, Die Entwicklung des geistigen Lebens in Bosnien unter de Einwirkung der türkischen Herrschaft, doktorska disertacija, Banja Luka 1995.

3 Ibidem.

4 Ibidem.

5 Ibidem.

6 Odpowiedź R. W. Fassbindera na pytanie, jaki jest jego stosunek do klasy robotniczej.

7 Opinia tunezyjskiego filozofa i historyka islamu, prof. Hichema Djaïta (ur. 1935), zamieszczona w książce: H. Djaït, Europe and Islam. Cultures and Modernity, tłum. P. Heinegg, Berkeley 1985.

8 Z wyjątkiem Słowenii (od 2004 roku) i Chorwacji (od 2013 roku), które już są państwami UE, pozostałe kraje narodowe powstałe po rozpadzie federacyjnej Jugosławii (Serbia, Macedonia Północna, Czarnogóra, Kosowo oraz Bośnia i Hercegowina) jeszcze czekają na akces do wielonarodowej wspólnoty europejskiej i członkostwo w UE. Jak ważny jest to problem społeczno-polityczno-kulturowy wskazuje wiele publikacji ostatnich lat na temat szans przynależności „Bałkanów Zachodnich” do Unii Europejskiej. Por. M. Velikonja, Evroza. Kritika novog evrocentrizma, tłum. z jęz. słoweńskiego B. Dimitrijević, Beograd 2007 (gdzie mamy grę słów Europa/euro+neuroza, przy czym słoweński socjolog bawi się w książce wieloma innymi neologizmami skomponowanymi na podobnej zasadzie: Eutopia, Euldorado, Eugoizm, Eureka). Podobnie jest w książce: T. Petrović, YUROPA. Jugoslovensko nasleđe i politike budućnosti u postjugoslovenskim društvima, Beograd 2012 (nawet tytułowa fonetyczno-graficzna gra nazwą YUROPA = Yugoslavia+Europa jest tu znamienna).

9 Jugosławia zostaje zaatakowana przez Niemcy hitlerowskie 6.04.1941 roku; następuje podział i okupacja kraju, a rząd królewski udaje się na emigrację. Na częściowo wyzwolonych terenach w Bośni Josip Broz Tito proklamuje nowe państwo. Monarchia zostaje ostatecznie zniesiona przez Titę 29.11.1945 roku.

10 Na przestrzeni dekad socjalistyczna Jugosławia funkcjonowała w następujących strukturach: Demokratyczna Federacyjna Jugosławia (Demokratska Federativna Jugoslavija, 1943-1945), przemianowana potem na Federacyjną Ludową Republikę Jugosławii (Federativna Narodna Republika Jugoslavija, 1946-1963), a następnie na Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii (SFRJ – Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija, 1963-1992).

11 Grupa jedenastu autorek i autorów ze świata arabskojęzycznego, Afryki Północnej oraz Bałkanów napisała monologi o Europie – znanym, bliskim, a jednak obcym kontynencie. W tekstach ukazują oni krytyczne, często subwersywne spojrzenie na Stary Kontynent. Tanja Šljivar prezentuje bałkańską perspektywę z kłopotliwych peryferii Europy, czyli Bośni i Hercegowiny i akcentuje proces tworzenia własnej kontr-narracji. A ta nie bardzo przystaje do samozadowolonego dyskursu

zakotwiczonego w zachodnioeuropejskich umysłach, w tym w kontekstach teatralnych Europy Zachodniej. Reżyser Marcus Lobbes stworzył transkontynentalny polifoniczny multiperformans, w którym dochodzi do starcia perspektyw, opinii i impresji, by odnaleźć korzenie wspólnej historii, a tym samym wskazać na możliwość budowania wspólnej przyszłości.

12 Niedawno ukazał się polski przekład tego tekstu w ramach wydania Pokolenie przerwanej młodości. Antologia współczesnego dramatu chorwackiego, red. A. Kodrić Gagro, J. Molas, P. Pająk, Zagreb 2019. Por. I. Sajko, EUROPA. Monolog dla matki Courage i jej dzieci, tłum. K. Taczyńska. Szerzej o tym tekście pisałyśmy: G. Abrasowicz, M. Koch, Re-Wizje Europy we współczesnym dramacie chorwackim („Europa – monolog dla matki Courage i jej dzieci” Ivany Sajko), „Miscellanea Posttolitariana Wratislaviensia”, numer tematyczny: Postkolonializm – Tożsamość – Gender, 2014, nr 2, red. A. Matusiak, Wrocław, ss. 270-288.

13 Milko Valent – Goła Europa (Gola Europa, 2002), spektakl w reżyserii Ivana Leo Lemo w Chorwackim Teatrze Narodowym w Zagrzebiu (2003); Ivana Sajko – Europa – monolog dla matki Courage i jej dzieci (Europa – monolog za majku Courage i njezinu djecu, 2004), spektakl w Zagrzebskim Teatrze Młodych w reżyserii Franki Perković (2007) i W pokoju nieco szerszym od skóry (U sobi nešto široj od kože, 2020), spektakl w Zagrzebskim Teatrze Młodych w reżyserii Anicy Tomić (2020); projekt dramatopisarsko-teatralny Europe zrealizowany przez Birmingham Repertory Theatre, Dresden Staatstheater, Teatr Polski w Bydgoszczy i Zagrzebski Teatr Młodych (2013), w którym wzięła udział chorwacka autorka Tena Štivičić; przedstawienie Nad grobem głupiej Europy (Nad grobom glupe Europe) na podstawie rapsodii Miroslava Krležy w reżyserii Sebastijana Horvata – Chorwacki Teatr Narodowy im. I. Zajca w Rijece (2016); projekt grupy The Europe Ensemble Imaginary Europe – koprodukcja Schauspiel Stuttgart z Zagrzebskim Teatrem Młodych i Teatrem Nowym w Warszawie w reżyserii Olivera Frljicia (2019), projekt I am Europe – koprodukcja Teatru Narodowego w Strasbourgu, Teatru Thalia w Hamburgu i Chorwackiego Teatru Narodowego w Zagrzebiu w reżyserii Falka Richtera (2019).

14 Instytucja Publiczna MES – Międzynarodowy Festiwal Teatralny – Scena MESS (Javna ustanova MES – Međunarodni teatarski festival – Scena MESS) z siedzibą w Sarajewie została założona w 1960 roku jako Festiwal Małych i Eksperymentalnych Scen Jugosławii (Festival malih i eksperimentalnih scena Jugoslavije).

15 Otwarcie Pierwszego Teatru Bośniacko-Hercegowińskiego (Prvo bosanskohercegovačko pozorište) datuje się na rok 1898 w Tuzli. Jego aktywność nie trwała wprawdzie długo, ale teatr stał się istotnym elementem życia kulturalnego tego miasta i już w 1949 roku powstał tam działający do dziś Teatr Narodowy (Narodno pozorište Tuzla).

16 Teatr Narodowy w Sarajewie, założony w 1919 roku, został w 1921 roku uroczyście otwarty przez Branislava Nušicia, serbskiego komediopisarza, ówczesnego naczelnika Działu Artystycznego Ministerstwa Edukacji Narodowej Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, do 1923 roku dyrektora sarajewskiego teatru.

17 Teatr Kameralny 55 założył w Sarajewie w 1955 roku słynny reżyser, producent i teoretyk, Jurislav Korenić, który poszukiwał nowej ekspresji teatralnej i innego profilu teatralnego niż ten, który dominował w większości teatrów byłej Jugosławii. Z biegiem lat teatr zyskał wielkie uznanie, którym cieszy się do dziś także poza granicami Bośni i Hercegowiny jako teatr o wysokich standardach artystycznych z wyjątkowym zespołem aktorów.

18 Jego historia sięga 1950 roku, kiedy powstały Teatr Lalek (Pozorište lutaka) i Teatr Pionierski (Pionirsko pozorište), przekształcony następnie w Teatr Dla Młodych (Pozorište za mlade). Uległy one później połączeniu. Na czele Teatru Lalek stanął Jurislav Korenić, a wraz z jego przybyciem rozpoczął się nowy okres w rozwoju

tej instytucji. Wzrost jakości realizacji scenicznych potwierdzały liczne nagrody. Momentem przełomowym było wspomniane już scalenie tych teatrów, w wyniku którego powstał w 1977 roku Teatr Młodych z dwiema niezależnymi scenami: Lalkarską i Dramatyczną.

19 SARTR został uruchomiony w stanie oblężenia w 1992 roku. Szerzej o tym w dalszej części tekstu.

20 Segmentem Instytucji Publicznej MES jest także Scena MESS działająca od 1993 roku. Od 2014 roku partnerami koprodukcyjnymi Sceny MESS są teatry krajowe: Teatr Młodych w Sarajewie, Stowarzyszenie Kontakt, SARTR, Teatr Kameralny 55, Chorwacki Teatr Narodowy w Mostarze, Teatr Narodowy Republiki Serbskiej w Banja Luce, Bośniacki Teatr Narodowy w Zenicy, Art Hub w Sarajewie, Teatr Narodowy w Sarajewie, a także zagraniczne: Zagrzebski Teatr Młodych w Chorwacji, belgradzki Teatr BITEF i Fundacja Hartefakt w Serbii, Teatr Miejski w Budvie (Czarnogóra), Teatr Ulysses (Wyspy Briońskie, Chorwacja), Chorwacki Teatr Narodowy im. I. Zajca w Rijece, Teatr Babilonia (Włochy) i inni.

21 Program teatru był i jest opracowywany z myślą o tworzeniu współczesnego repertuaru zaangażowanego. Wystawiono tu dzieła najważniejszych dramatopisarzy świata, jak również licznych autorów bośniacko-hercegowińskich i południowosłowiańskich.

22 Podstawowy segment Mostarskiego Teatru Młodych powstał w 1974 roku. Organizowano w nim festiwal Dni Teatru Młodych IFAP (Międzynarodowy Festiwal Poetyki Autorskiej), który obejmował także część edukacyjną – „Akademię Alternatywną”. W 2012 roku utworzył się odłam eMTeeM nazwany Mostarskim Teatrem Młodych 1974.

23 Teatr Narodowy Republiki Serbskiej w Banja Luce został w zasadzie założony

w 1930 roku jako Teatr Narodowy Vrbaskiej Banoviny (Narodno pozorište Vrbaske banovine) i od tego czasu jest ważnym ośrodkiem rozwoju sztuki dramatycznej

i scenicznej. W okresie po II wojnie światowej został przemianowany na Teatr Narodowy Bośniackiej Krajiny. Od 1994 roku nosi swoją obecną nazwę. Od 1998 roku organizowany jest w nim Festiwal Teatrów Profesjonalnych TEATAR FEST im. Petara Kočicia. Oprócz tego wydarzenia w rocznym programie przeglądów znajdują się jeszcze Noworoczne Dni Teatralne (Novogodišnji pozorišni dani), Międzynarodowy Dzień Teatru (Međunarodni dan pozorišta) i Dni Teatralne Św. Wita (Vidovdanski pozorišni dani). Ze Sceny Kameralnej im. Petara Kočicia korzystają studenci Akademii Sztuki Uniwersytetu w Banja Luce podczas prezentacji projektów i egzaminów dyplomowych.

24 Teatr jest instytucją sektora non profit, która organizuje m.in. Festiwal Młodego Aktora FABUŁA (ZAPLET).

25 Podczas konstruowania programu dydaktycznego na Akademii Sztuki Uniwersytetu w Banja Luce wzorowano się na konkretnych modelach znanych z serbskich uczelni: Akademii Sztuk Pięknych w Nowym Sadzie oraz Wydziału Sztuk Dramatycznych w Belgradzie. Akademia w Banja Luce wraz z Teatrem Narodowym Republiki Serbskiej wydaje od 2012 roku czasopismo poświęcone teatrowi i komunikacji wizualnej „AGON”, w którym publikowane są także utwory dramatyczne.

26 J. T. Hryniewicz, Imigracja i wielokulturowość w warunkach dużego dystansu kulturowego, „Studia Regionalne i Lokalne” 2011, nr 3(45), s. 18.

27 Dž. Karahasan, Sarajewska sevdalinka, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, J. Pomorska, Sejny 1995, s. 15.

28 I. Vukoja, Hrvatsko narodno kazalište u Mostaru – stogodišnja nastojanja i 25 godina igranja na svome jeziku i pod svojim imenom, [w:] 25 godina Hrvatskog narodnog kazališta u Mostaru / 25 years of Croatian National Theatre in Mostar, red. J. Blažević, D. Komadina, A. Merdan, R. Pehar, I. Vukoja, Mostar 2019, s. 10.

29 Producent, dyrektor Instytucji Publicznej MES – Scena MESS, w latach 2012-2016 dyrektor SARTR. Wraz z bratem Seadem ufundował Videoarchiwum (Videoarhiv); laureat prestiżowej Nagrody Kairos za rok 2019 (Fundacja Alfred Toepfer), współautor filmów dokumentalnych, m.in. Czy pamiętasz Sarajewo? (Sjećaš li se Sarajeva?).

30 N. Kreševljaković, Vjerujem da će bolja budućnost doći, wywiad M. Skenderagić, https://remarker.media/kultura/vjerujem-da-ce-bolja-buducnost-doci/, (25.06.2020; data dostępu: 20.07.2020).

31 D. Diklić, [za:] J. Zielińska, Sztuka przeciw kulom. Działalność kulturalna i teatralna w Sarajewie podczas wojny w Bośni i Hercegowinie (1992-1995), „Didaskalia” 2016, nr 132, s. 37.

32 J. Zielińska, Sztuka przeciw kulom…, op. cit., s. 36.

33 L. Kaikčija, Rodna vizura u nastajanju, [w:] Ženski glasovi u izvedbenim umjetnostima Zapadnog Balkana 1990 - 2010., red. N. Nelević, Podgorica 2012, s. 90.

34 Ibidem.

35 Bośnia i Hercegowina (BiH) to obecnie suwerenne państwo federacyjne ze stolicą w Sarajewie. Powstało w 1992 roku po rozpadzie Jugosławii. Aktualnie kraj podzielony jest (na mocy porozumienia w Dayton od 1995 roku) na trzy autonomiczne jednostki administracyjne: Federację Bośni i Hercegowiny (podzielonej na 10 kantonów), Republikę Serbską oraz położony między nimi Dystrykt Brčko, znajdujący się pod kontrolą międzynarodową. Największe grupy etniczne zamieszkujące BiH to Boszniacy (48%), Serbowie (33%) i Chorwaci (15%). Funkcję głowy państwa pełni 3-osobowe Prezydium Bośni i Hercegowiny złożone z przedstawicieli głównych grup etnicznych: boszniackiej, chorwackiej i serbskiej, na którego czele stoi przewodniczący (Prezydent) zmieniający się co 8 miesięcy. Największe religie w BiH to islam (51% wyznawców) i chrześcijaństwo (prawosławni 36%, katolicy 12%).

36 W ramach Modułu Pamięci odbywają się różnorodne wydarzenia artystyczne, np. w 2020 roku do kwietniowego programu włączono projekcję filmu dokumentalnego Moduł Pamięci (Modul Memorije, reż. Nedim Karalić), filmów krótkometrażowych w reżyserii Samiego Shehade, Jasmili Žbanić i Danisa Tanovicia oraz promocję elektronicznego wydania albumu autorstwa Hany Bajrović Teatr w oblężeniu (Teatar pod opsadom), a w lipcu zaprezentowano multimedialny performans upamiętniający 25. rocznicę Masakry w Srebrenicy Wspomnienie o 8372 (Sjećanje za 8372, produkcja: Lejla Hasanbegović, Hana Bajrović, Dino Mustafić, Nihad Kreševljaković).

37 N. Kreševljaković, Sjećanje nema smisla ako nas ne čini boljim ljudima, wywiad S. Gojak, https://interview.ba/interview/item/216-b-nihad-kresevljakovic-b-sjecanje-nema-smisla-ako-nas-ne-cini-boljim-ljudima, (20.10.2017; data dostępu: 20.07.2020).

38 Na szczególną uwagę zasługują m.in. spektakle Był piękny i słoneczny dzień (Bio je lijep i sunčan dan) o pierwszym dniu oblężenia Sarajewa w 1992 roku (reż. Tanja Miletić Oručević, premiera: 2012) oraz Tajemnica dżemu malinowego (Tajna džema od malina) na podstawie książki Karima Zaimovicia, dziennikarza i pisarza, który zginął w wyniku ran odniesionych podczas ostrzału miasta w 1995 roku (reż. Selma Spahić, premiera: 2013).

39 Od 2002 roku nagrodzono 14 tekstów, które zostały opublikowane w czterotomowym zbiorze, o czym w dalszej części tekstu. W latach 2002, 2006, 2014 nagroda za najlepszy utwór dramatyczny nie została przyznana.

40 Zwracamy uwagę na podobieństwo nazw: partnerskiego festiwalu Teatar fest w Doboju, odbywającego się również w Republice Serbskiej, oraz międzynarodowego festiwalu TEATARFEST, z siedzibą w Sarajewie, który popularyzuje autorskie, alternatywne i eksperymentalne projekty.

41 N. Kreševljaković, Teatr wojenny w czasie pokoju, wywiad J. Zielińska, „Didaskalia” 2016, nr 132, s. 45.

42 N. Kreševljaković, Kultura nije luksuz već potreba i korektiv društva, wywiad

E. Ljubčić, http://balkans.aljazeera.net/vijesti/kresevljakovic-kultura-nije-luksuz-vec-potreba-i-korektiv-drustva, (01.07.2020; data dostępu: 20.07.2020).

43 Ibidem.

44 Po rozpadzie Jugosławii oraz utworzeniu Bośni i Hercegowiny jako nowego państwa na mapie Europy, po 1995 roku upowszechnił się nowy termin Boszniacy, który zastąpił istniejący w SFRJ etnonim Muzułmanie (pisany wielką literą i oznaczający narodowość bośniackich muzułmanów). To określenie społeczności południowosłowiańskiej jako grupy etnicznej w Bośni i Hercegowinie (obok Serbów bośniackich i Chorwatów bośniackich). Posługują się oni językiem bośniackim, deklarują przynależność religijną do islamu i uznają BiH za swoją ojczyznę. W języku polskim pojawił się też przymiotnik „boszniacki” odnoszący się do Boszniaków. Więcej na ten temat: A. Jawoszek, Boszniacy: narracje tożsamościowe po 1992 roku, Poznań 2014.

45 Antologija bošnjačke drame XX vijeka, red. G. Muzaferija, Sarajevo 1996.

46 Antologija bosanskohercegovačke drame XX vijeka, red. G. Muzaferija, F. Rizvanbegović, V. Vujanović, Sarajevo 2000.

47 W Antologii dramatu boszniackiego XX wieku zostały opublikowane utwory: Dwóch naczelników (Dva načelnika) Hamida Šahinovicia Ekrema, Na Bożej drodze (Na Božijem putu) Ahmeda Muradbegovicia, Abdullah-pasza w mieście (Abdullah-paša u kasabi) Aliji Nametaka, Podział (Djelidba) Skendera Kulenovicia, Wielki wezyr (Veliki vezir) Derviša Sušicia, Hasanaginica Aliji Isakovicia, Smok z Bośni (Zmaj od Bosne) Nedžada Ibrišimovicia, Feniks spłonął na darmo (Feniks je sagorio uzalud) Safeta Plakalo, Dzień pewnego motyla (Dan jednog leptira) Amira Bukvicia, Królowi jednak nie podoba się gra aktorska (Kralju ipak ne sviđa se gluma) Dževada Karahasana, Kulin Ban Zlatka Topčicia. Późniejszy zbiór prezentujący dramat bośniacko-hercegowiński zawiera dramaty autorów takich jak: Svetozar Ćorović – Niczym wiatr (Kao vihor), Isak Samokovlija – Hanka, Ahmed Muradbegović – Zaćmienie krwi (Pomrčina krvi), Borivoj Jevtić – Cesarskie kohorty (Carske kohorte), Derviš Sušić – Wielki wezyr (Veliki vezir), Miodrag Žalica – Rzymski dzień (Rimski dan), Irfan Horozović – Pokój (Soba), Radovan Marušić – Wyspiarki (Otočanke), Velimir Stojanović – Kto nie umrze, nie jest człowiekiem (Nije čovjek ko ne umre), Alija Isaković – To, Safet Plakalo – Fatima Błogosławiona (Hazreti Fatima), Nijaz Alispahić – Hasanaginica, Zlatko Topčić – Refugees, Almir Imširević – Gdyby to był spektakl (Kad bi ovo bila predstava), Dževad Karahasan – Tam jest dobrze (Tamo je dobro), Skender Kulenović – Podział (Djelidba).

48 Drama Republike Srpske – jedan mogući pogled, red. R. Simović, Banja Luka 2011. Autor wyboru zdecydował się na włączenie do publikacji następujących utworów: Noc pełni (Noć punog meseca) Jovana Spremo, Niepokoje i sny młodego Andricia (Nemiri i snovi mladog Andrića) Ranka Risojevicia, Pada deszcz… Jagodo (Pada kiša... Jagodo) Branka Brđanina Bajovicia, Męczennicy w Cesarstwie Dušana (Šehiti u Dušanovom carstvu) Nenada Tadicia, Hamlet w rajskiej serbskiej dolinie (Hamlet u rajskoj dolini Srpske) Rade Simovicia, Balon z kamienia (Balon od kamena) Radmili Smiljanić.

49 W książce Stranci (Zenica 2011) znalazły się utwory autorstwa Hasana Džaficia, Almira Imširevicia, Darka Lukicia, Aidy Pilav i Radmili Smiljanić.

50 Antologija BH drame Kazališnih susreta, red. S. Vukadinović, J. Amidžić, Brčko 2019. Publikacja została podzielona na cztery tomy, w których znajdują się odpowiednio wybrane przez jurorów utwory następujących dramatopisarzy: Tom I – Ibrahim Kajan – Katarina Kosača – ostatnia wieczerza (Katarina Kosača – posljednja večera), Safet Plakalo – Feniks spłonął na darmo (Feniks je sagorio uzalud), Zlatko Topčić – Głową w mur (Glavom krozazid) i Dževad Karahasan – Objawienie – Cud w dzielnicy łacińskiej (Prikazanje – Čudo u latinluku). Tom II– Almir Imširević – Gra płaczu (Igra plakanja), Radmila Smiljanić – Balon z kamienia – moje wspomnienia (Balon od kamena – moja sjećanja), Željko Hubač – Ekscentrycy (Bizarno) i Abdulah Sidran – Ojciec w podróży służbowej (Otac na službenom putu). Tom III – Almir Imširević – Gdyby to był film (Kad bi ovo bio film), Dževad Karahasan – Koncert ptaków (Koncert ptica) i Igor Štiks – Mąka w żyłach (Brašno u venama). Tom IV – Dragan Komadina – Drang Nach Westen, czyli Parcie na Zachód (Drang Nacht Western ili Prodor na Zapad), Boris Lalić – W Bośni bez zmian (Mirna Bosna) i Željko Stjepanović – Nasze dni (Naši dani).

51 A. Bukvić, Drame, Sarajevo 1991; N. Bazdulj-Hubijar, Braća (rak na duši), Zenica 1998; N. Kurspahić, Kisele kiše i druge drame, Sarajevo 2005; J. Šamić, Drame, Tuzla 2006; Lj. Ostojić, Magijska doticanja, Tešanj 2008; F. Šehović, Gorak okus duše, Beograd 2010; Ž. Hubač, Bizarno. Drame, Šabac 2012; I. Štiks, Brašno u venama, Zagreb 2016; A. Bašović, Četiri i po drame, Sarajevo 2018.

52 B. Bajramović, Itake, Sarajevo 2018; T. Šljivar, Kao i sve slobodne djevojke, Sarajevo 2019.

53 W ramach serii opublikowano dramat Radmili Smiljanić Studnia (Bunar) i Željka Hubača Hajducy są znowu między nami (Ajduci su opet među nama).

54 Radnici umiru pevajući. Drame, red. M. Stefanović, T. Kaliterna, Beograd 2011. W zbiorze znalazł się utwór Tanji Šljivar Po ile pasztet? (Pošto je pašteta?).

55 Prst. Zbirka savremene drame 2, red. V. Bošković, Beograd 2012. Wydrukowano w niej wyróżnioną w konkursie sztukę Wszystko da się jakoś przeżyć, oprócz śmierci (Sve se nekako preživi osim smrti) Ljubicy Ostojić.

56 Biseri iz upravničkih fioka, red. S. Bodroža, Beograd 2013. Zamieszczono tu tekst Grebanje ili kako se ubila moja baka (Drapanie albo jak zabiła się moja babcia) Tanji Šljivar i Wszystko da się jakoś przeżyć, oprócz śmierci (Sve se nekako preživi osim smrti) Ljubicy Ostojić.

57 Cедум драми од БиХ, red. Lj. Mazova, 2013 Skopje. Utwory włączone do antologii to: Gdyby to był spektakl/Gdyby to był film (Kad bi ovo bila predstava/Kad bi ovo bio film) Almira Imširevicia, Objawienia ze srebrnego wieku (Priviđenja iz srebrnog vijeka) Almira Bašovicia, W Zvorniku zostawiłem swoje serce (U Zvorniku ja sam ostavio svoje srce) Abdulaha Sidrana, Szczęśliwego Nowego Roku 1994 (Srećna Nova 1994) Zlatka Topčicia, Panna młoda z deszczu (Nevjesta od kiše) Ljubicy Ostojić, Balon z kamienia (Balon od kamena) Radmili Smiljanić i Zadowolenie (Ćeif) Mirzy Fehimovicia.

58 Sztuki Imširevicia zostały wkomponowane w szerzej zakrojone zbiory jako egzemplifikacja dramatu bośniacko-hercegowińskiego, np. De Pinter a Müller (red. M. Corvin, Montreuil 2007), wspomniana już antologia wydana w Macedonii oraz jeszcze niesfinalizowany projekt realizowany w Stanach Zjednoczonych Yugoslavia breaking up: Seven plays from Bosnia and Herzegovina, Croatia, Kosovo, Macedonia, Montenegro, Serbia, and Slovenia (Wydawnictwo Laertes Books).

59 W rubryce „Dialogu” zatytułowanej Nowe Sztuki pojawiały się także informacje o dramatach m.in. Mirzy Skenderagicia, Lejli Kalamujić, Tanji Šljivar. Na stronie internetowej https://zeljkohubac.com/ dostępny jest z kolei przekład tekstu Željka Hubača Ekscentrycy (Bizarno) w tłumaczeniu D. J. Ćirlić.

60 Z. Topčić, Time Out, tłum. D. J. Ćirlić, „Dialog” 2006, nr 11.

61 T. Šljivar, Ale miasto mnie chroniło, tłum. D. J. Ćirlić, „Dialog” 2020, nr 3.

62 Czytanie Mousefuckers Almira Imširevicia – Międzynarodowy Aneks Festiwalu VIII Prapremier w Bydgoszczy, tłum. D. J. Ćirlić, reż. K. Maciejaszek, 2009.

63 Czytanie performatywne sztuki Tanji Šljivar Drapanie albo jak zabiła się moja babcia – IX edycja Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego DEMOLUDY – Nowa Europa w Olsztynie, tłum. G. Abrasowicz, B. Nikodemska, opieka reż. M. Wdowik, 2015; Czytanie fragmentów utworu Śmierć wędrownej handlarki. Monolog dla Europy w wykonaniu Autorki podczas spotkania „Bałkańskie Mosty” w ramach XXVII edycji Festiwalu Ars Cameralis w Katowicach, tłum. M. Koch,

G. Abrasowicz, 2018.

64 I. Andrić, Most na Drinie, tłum. H. Kalita, Warszawa 1956; Przeklęte podwórze, tłum. J. Wierzbicki, Kraków 1959; Konsulowie ich cesarskich mości, tłum. H. Kalita, Łódź 1960; Portret rodzinny, tłum. A. Dukanović, Warszawa 1966; Wakacje na południu, tłum. A. Dukanović, Warszawa 1966; Anika, tłum. A. Dukanović, Warszawa 1978.

65 M. Selimović, Derwisz i śmierć, tłum. H. Kalita, Warszawa 1969; Twierdza, tłum.

M. Krukowska, Warszawa 1976.

66 I. Samokovlija, Kadisz, modlitwa za umarłych, tłum. A. Dukanović, Warszawa 1991.

67 Dž. Karahasan, Sarajewska sevdalinka, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, J. Pomorska, Sejny 1995; Doniesienia z krainy ciemności, tłum. M. Waligórski, Sejny 2014.

68 F. Duraković, Przeprowadzka z pięknego kraju, w którym umierają róże, tłum.

M. Szmyt, Sejny 1995; Srce tame/Serce ciemności, tłum. M. Koch, Sejny 2019.

69 Miljenko Jergović, Buick Riviera, tłum. M. Petryńska, Sejny 2003; Ruta Tannenbaum, tłum. M. Petryńska, Wołowiec 2008; Freelander, tłum. M. Petryńska, Sejny 2010; Srda śpiewa o zmierzchu w Zielone Świątki, tłum. M. Petryńska, Wołowiec 2011; Ojciec, tłum. M. Petryńska, Wołowiec 2012; Wołga, Wołga, tłum. M. Petryńska, Sejny 2013; Psy nad jeziorem, tłum. M. Petryńska, Wołowiec 2017; Drugi pocałunek Gity Danon, tłum. M. Waligórski, Kołobrzeg 2016; Wilimowski, tłum. M. Petryńska, Wrocław 2016; Muszkat, cytryna i kurkuma. Spojrzenie z Zagrzebia, tłum. M. Petryńska, Kraków 2017; Bębny nocy: studium, tłum. M. Petryńska, Wrocław 2019; Sarajewskie Marlboro, tłum. M. Petryńska, M. Waligórski, M. Czerwiński, Warszawa 2020.

70 I. Sarajlić, Kocham bardzo, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, Sejny 2000; Szukam ulicy dla mego imienia, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, M. Grześczak, Sejny 2005.

71 N. Veličković, Koczownicy, tłum. D. J. Ćirlić, Wołowiec 2005; Sahib: Impresje z depresji, tłum. D. J. Ćirlić, Wołowiec 2007.

72 M. Bazdulj, Koncert, tłum. D. J. Ćirlić, Wołowiec 2007.

73 I. Štiks, Krzesło Eliasza, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, Warszawa 2009.

74 A. Hemon, Dwa razy życie, tłum. T. Biedroń, Warszawa 2015.

75 F. Šehić, Książka o Unie, tłum. A. Schreier, Kołobrzeg 2016.

76 Biblioteka Pisarzy Sarajewa (1995) wydawnictwa Pogranicze obejmuje obszerne wybory wierszy Feridy Duraković, Ivana Kordicia, Josipa Ostiego, Izeta Sarajlicia, Gorana Simicia, Valeriji Skrinjar-Tvrz.

77 Lament nad Sarajewem. Siedmiu poetów z Bośni, wybór i tłum. J. Kornhauser, Sejny 1996. W publikacji zamieszczono wiersze Feridy Duraković, Ivana Kordicia, Josipa Ostiego, Izeta Sarajlicia, Gorana Simicia, Stevana Tonticia, Anđelka Vuleticia.

78 Kraj kilimem przykryty. Współczesna literatura Bośni i Hercegowiny, red. B. Zieliński, tłum. D. Cirlić-Straszyńska, D. J. Ćirlić, Toruń 2004.

79 Znane są u nas filmy: Czy pamiętasz Dolly Bell? (Sjećaš li se Dolly Bell?, 1981), Ojciec w podróży służbowej (Otac na službenom putu, 1985), Czas Cyganów (Dom za vješanje, 1988), Arizona Dream (1993), Underground (1995), Czarny kot, biały kot (Crna mačka, beli mačor, 1998), Życie jest cudem (Život je čudo, 2004), Obiecaj mi! (Zavet, 2007), Na mlecznej drodze (On the Milky Road, 2016).

80 W polskich kinach pokazano obrazy: Ziemia niczyja (No Man’s Land, 2001), Cyrk Columbia (Cirkus Columbia, 2010).

81 Polskim widzom znany jest film Zapalnik (Gori vatra, 2003).

82 Reżyserka nagradzanych filmów: Grbavica (2006), Jej droga (Na putu, 2010).

83 Jej filmy grane u nas to: Śnieg (Snijeg, 2008), Dzieci Sarajewa (Djeca, 2012).

84 Ośrodek „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” prowadzi działalność artystyczną, edukacyjną, prospołeczną, badawczą i animacyjną. Godnymi odnotowania są także publikacje dotyczące interesującego nas zagadnienia, np. wspomniana już seria Biblioteka Pisarzy Sarajewa, odrębne wydania przekładów twórczości prozatorskiej oraz dwa fundamentalne numery tematyczne czasopisma „Krasnogruda” pod red. K. Czyżewskiego (Zrozumieć Bośnię 1997, nr 6 oraz Kościół bośniacki – Bośnia Andricia – Sarajewska Hagada 1997, nr 7). Oba skoncentrowane są na kulturowym wizerunku Bośni i Hercegowiny.

85 Sarajevo Mind Map, https://joannamazielinska.wixsite.com/sarajevomindmap

86 Moja Bośnia, K. Knychalska, reż. J. Głomb, Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Legnicy, premiera: 2014.

87 MORTAL kombajn: poljska drama XXI stoljeća, red. T. Miletić Oručević, Sarajevo 2006.

88 Ich nazwiska są rozpoznawalne i doceniane zarówno na poziomie lokalnym, jak i regionalnym, ale tylko część z nich cieszy się popularnością również za granicą (tak jak np. Tanja Šljivar, Lejla Kalamujić).

89 Z grupy wybranych przez nas autorek i autorów zasadniczo jedynie utwory dramatyczne Tanji Šljivar są publikowane w Bośni i Hercegowinie oraz np. Serbii i Chorwacji.

90 N. Kreševljaković, Kultura nije luksuz…

91 Tekst powstał w ramach projektu badawczego „Knjiženstvo, teorija i istorija ženske književnosti na srpskom jeziku do 1915.” (nr 178029) prowadzonego na Uniwersytecie Belgradzkim, a finsowanego ze środków Ministerstwa Oświaty, Nauki i Rozwoju Technologicznego (Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog razvoja) Republiki Serbii.

92 Praca powstała w ramach projektu badawczego nr 2017/24/C/HS2/00436, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki.

Nejra Babić

Walizka zbyt czerwona,

żeby mogła być walizką

Kofer previše crven

da bi bio kofer

tłumaczenie:

Martyna Lechman

Babciom i dziadkom.

Za to, że potrafią kochać.

OSOBY

.

.

.

.

.

.

Tyle, ile trzeba.

Kiedy masz skrzydła, lecisz, kiedy masz walizkę, czekasz.

SCENA PIERWSZA / JAK POWSTAŁA WALIZKA?

Narrator w stroju pilota steruje opowieścią. Narratorzy przeważnie są nudni, ale ten w stroju pilota powinien przyciągać uwagę, ponieważ jako pilot jest szarmancki oraz gwarantuje nam, że z końcem tej historii z pewnością gdzieś wylądujemy. Pożądane jest, aby wszystkie rekwizyty, o których wspomina się w pierwszej opowieści, pojawiły się na scenie, najlepiej by było, żeby spadły z nieba, a jeśli jest to niemożliwe, niech się po prostu pojawią. Narrator niech się stanie Nilsem Valizehausenem.

NARRATOR Jest rok 1879. Norwegia, Oslo. Wysoki człowiek w słomkowym kapeluszu, na który padają płatki śniegu, próbuje w swoich wielkich rękach przenieść całe swoje życie, wszystko, co zebrał i co stało się jego własnością w ciągu pięćdziesięciu lat. Wygląda, jakby odgrywał przedstawienie dla nielicznych widzów. Kiedy wypada mu koszula, pochyla się, żeby ją podnieść, ale wtedy spada mu łyżka, a następnie but. Nils Valizehausen postanawia wypuścić swoje życie z rąk i zakończyć przedstawienie, które trwa już zbyt długo. Wszystkie rzeczy odkłada na stertę, zdejmuje słomiany kapelusz, kładzie go na wierzch i oddala się z pustymi rękami. Idąc ulicą, przy której znajdował się sklep obuwniczy, myśląc o rzeczach zostawionych na stercie, wpadł na kobietę, która właśnie kupiła nowe buty. Pudełko wypadło jej z rąk, Nils pomógł jej i od tego momentu nie myślał już o butach, tylko o pudełku. W obuwniczym kupił pudełko, wrócił po swoje rzeczy, potem poszedł po jeszcze jedno pudełko i znowu po rzeczy, i tak pięć razy. Nils Valizehausen spakował swoje życie do pudełek, ale ponieważ nie był w stanie ich przenieść, wyciągnął pasek ze spodni i związał je. Pudełka położył sobie na ramionach i postanowił, że nigdzie nie pojedzie, a zamiast tego wróci do domu i stworzy coś, co będzie stanowić ogromną pomoc dla ludzi. Coś, bez czego nie możecie się obejść, a nie zwracacie na to uwagi. Nils Valizehausen, trzydziestego grudnia, podczas gdy inni dyskutują o jadłospisie na Nowy Rok, wynalazł WALIZKĘ. Nazwał ją od swojego nazwiska, nie miał czasu na zastanawianie się jeszcze nad nazwą dla wynalazku, bo jego żona stała mu nad głową, dopytując, gdzie spędzą sylwestra.

SCENA DRUGA / JAK MOŻNA DOTRZEĆ DO WALIZKI?

NARRATOR Jest rok 1993. Sarajewo. Z uwagi na to, że mowa o Sarajewie i mowa o tym właśnie roku, potrzebny jest odgłos granatów. TRZASSSK, BUMMMM, TRZASSSSK, FJUUUUU, BUMMM. Teraz, kiedy mamy już odgłos granatów, w dalszej części możemy się nimi nie zajmować i udawać, że nie istnieją. Miejsce akcji, mieszkanie w dzielnicy Mejtaš, w którym żyje stare małżeństwo – babcia i dziadek. Wszystko wokół nich wskazuje na to, że mieszkają tu dopiero od dwóch dni. Modele samolotów i plastikowe samoloty, i wielkie samoloty, i małe również, i te z drewnianymi skrzydłami, i z plastikową konstrukcją, i z naklejkami ze wszystkich krajów świata, wiszą nad ich głowami. A oni siedzą na małej dwuosobowej kanapie, uwięzieni w mieszkaniu, które nie należy do nich, ponieważ ich własne spłonęło, a właściciele tego, w którym samoloty wiszą im nad głowami, przebywają obecnie w dalekich krajach na słonecznych plażach. Chciałoby się powiedzieć, że to zrządzenie losu. Babcia i dziadek siedzą i czekają na wnuki, nie poruszają się, żeby nie uszkodzić żadnego samolotu, martwią się jedynie, żeby wnuczęta, jedno płci męskiej, a drugie żeńskiej, nie pomyślały, kiedy ich pierwszy raz odwiedzą, że trafili do sali gier. Pomylili się, wnuczęta przybyły i poprosiły mamę, żeby mogły tu zamieszkać, bo właśnie stąd będzie można wyruszyć dalej.

Samoloty zwisają z sufitu, można je dosięgnąć ręką, są jednak daleko.

DZIADEK (dziadek jest zrzędą, zrzędą, który trzydzieści pięć lat pracował ze studentami, wykładając im anatomię zwierząt. Przywykł do tego, że wszyscy uważnie go słuchają) Posłuchajcie mnie, jesteśmy tutaj, ponieważ musimy tu być, nie było to naszym pragnieniem. A teraz posłuchajcie mnie jeszcze uważniej, niczego, co tu widzicie, nie wolno dotykać, to nie jest nasze!!! Jak tylko zobaczę, że wasze ręce kierują się w stronę sufitu, samolotów, tamtego pokoju (tego nie powinienem mówić), wszystko może się wam przytrafić. Ani mama, ani babcia wam nie pomogą!

CHŁOPIEC A gdzie się lata tymi samolotami!?

DZIADEK Teraz nigdzie się nie lata.

DZIEWCZYNKA A gdzie jest nigdzie?

DZIADEK Nigdzie jest w Ameryce Południowej.

CHŁOPIEC A gdzie to jest?

DZIADEK To jest bardzo daleko.

CHŁOPIEC Kiedy się tam wybierzemy!?

DZIADEK Kiedy będzie działało lotnisko.

CHŁOPIEC A po co nam samoloty, skoro nie mamy lotwiska!?

DZIADEK Nie mówi się „lotwisko”.

CHŁOPIEC Po co w ogóle mówić, jeśli go nie ma!?

DZIEWCZYNKA Ale ty jesteś głupi.

BABCIA Nie mów tak do brata!

DZIEWCZYNKA A co jest tam w pokoju?

DZIADEK Lwy.

BABCIA Dziadek sobie żartuje.

DZIADEK Nie ważcie się tam wchodzić! (Tego nie powinienem mówić).

CHŁOPIEC Tam jest Ameryka Południowa?

DZIADEK Tak, a my nie mamy lotniska, nie mamy samolotu, nie mamy biletu, nie mamy walizki i się tam nie wybieramy!

DZIEWCZYNKA A co to jest walizka!?

DZIADEK Walizki się używa, kiedy się podróżuje.

BABCIA Do walizki pakuje się rzeczy.

DZIEWCZYNKA To dlaczego się to nazywa walizka, a nie pudełko!?

DZIADEK Ponieważ wymyślił ją pan, który nazywał się Valizehausen.

BABCIA Dlaczego okłamujesz dzieci, chłopie!?

DZIADEK Jak mogłaś powiedzieć to przy dzieciach?!?

CHŁOPIEC To znaczy, że walizka to brzydkie słowo?

DZIEWCZYNKA Dziadku, przynieś pieprz, posypiemy babci język, za to, że mówi walizka!

Babcia z pokoju z lwami przynosi czerwoną walizkę.

BABCIA Oto jest, moje dzieci kochane, walizka, zobaczcie, widzicie, to jest walizka i tak się ją otwiera i wkłada do środka rzeczy.

DZIADEK Zaraz się załamię, ja tu staję na głowie, tłumacząc im, że nie wolno im tam wchodzić, a ty jesteś gorsza od nich!!!

DZIEWCZYNKA A czyja jest ta walizka!?

DZIADEK Nie nasza!!!

CHŁOPIEC A dlaczego jest czerwona!?

BABCIA Nie wiem, moje dziecko, ja też jeszcze nigdy nie widziałam czerwonej walizki.

DZIEWCZYNKA A dlaczego ktoś zostawił walizkę, skoro gdzieś pojechał!?

BABCIA Nie mieli czasu na pakowanie.

DZIEWCZYNKA Teraz na pewno potrzebują tej walizki.

CHŁOPIEC Możemy ją wysłać pocztą.

DZIADEK Poczta nie działa.

CHŁOPIEC Co!?

DZIADEK Skończyły im się znaczki.

DZIEWCZYNKA Mogę popilnować walizki, dopóki nie wrócą.

NARRATOR Tego dnia, dwudziestego pierwszego maja 1993 roku, na ulicach Sarajewa można było spotkać dziewczynkę z czerwoną walizką, gotową do podróży. Chłopiec obok niej płakał, bo nie udało mu się zdobyć samolotu. Dziewczynka była najbardziej dumna na świecie z powodu niespodziewanego prezentu, prezentu na przechowanie. Jedzie do Ameryki Południowej, ma walizkę, potrzebuje jeszcze tylko biletu, samolotu i lotniska.

SCENA TRZECIA / CO ZABIERA SIĘ ZE SOBĄ, KIEDY MARZY SIĘ O PODRÓŻY!?

NARRATOR Jest rok 1997. W Sarajewie już nie słychać BUMM, TRZASSSK, FJUUUUU. Nic. Dziadkowi i babci wciąż nad głowami latają samoloty i wciąż nikt nie ośmiela się ich dotykać. Właściciele mieszkania prawdopodobnie nie zamierzają wracać, a dziadek i babcia nie mają już swojego mieszkania. Jest lato, upał, a kiedy jest lato, jedzie się nad morze, a kiedy się dokądś jedzie, zabiera się ze sobą walizkę. Kiedy marzy się o podróży, zabiera się ze sobą czerwoną walizkę.

DZIEWCZYNKA (nie musi być dziewczynka, wystarczy ktoś, kto marzy o podróży) Drogi dziadku, mama mówi, że na poczcie są już znaczki i mogę wysłać do ciebie list. List piszę żebym nie zapomniała, co chciałam ci powiedzieć, kiedy cię zobaczę. Myślę, że mama mnie okłamuje i lotniska już działają. Możesz mi powiedzieć, jak się kupuje bilety, bo walizkę już mam!?

DZIADEK Nie płacz, kiedy to przeczytasz. Dziadek nie chce cię okłamywać. Nigdzie nie polecisz samolotem, dopóki nie dorośniesz. Twoja mama nie może podróżować bez taty, a twój tata boi się samolotów. Ale pojedziecie samochodem, tak jest lepiej, będziesz widziała drogę i drzewa.

DZIEWCZYNKA Drogi dziadku, myślę, że rosnę powoli i nigdy nie polecę samolotem. Nieważne, samochodem też jest dobrze, zobaczę drogę i drzewa.

DZIADEK Człowiek dorasta szybciej, niż możesz sobie wyobrazić.

SCENA CZWARTA / GDZIE NIE MA CZERWONYCH WALIZEK!?

NARRATOR Jest rok 1997. Na lotnisku w Oslo jest tak jak na każdym wielkim lotnisku. Dużo ludzi i dużo czerwonych walizek. Wydaje się, że wszyscy się dokądś wybierają.

MAMA Jeszcze dziesięć minut i idziemy!

SYN Jeszcze pół godziny, no 25 minut, proszę cię, mamo.

CÓRKA Mnie się już znudziło przyjeżdżanie tu co tydzień. Wszyscy dokądś się śpieszą, podróżują, tylko my stoimy jak idioci. Tamten policjant nas obserwuje, zaraz nas zapyta, dlaczego ciągle tu stoimy.

MAMA Nikt nas o nic nie będzie pytał, wiedzą, że nigdzie nie lecimy. Jeszcze pięć minut.

SYN Mogę zostać?

MAMA Nie, musisz zjeść obiad! Idziemy.

NARRATOR Co tydzień chłopiec zaczyna płakać, kiedy opuszcza lotnisko. Nie jest to płacz, który się zauważa. Mama udaje, że nie widzi tych łez i zawsze zaczyna coś opowiadać.

MAMA Wiecie, że pewien człowiek z Oslo wynalazł walizkę!?

CÓRKA Wymyśliłaś to teraz.

MAMA Nie.

SYN A inni ludzie tutaj wiedzą, że on wynalazł walizkę, czy tylko ty!?

MAMA Wiedzą wszyscy w Sarajewie.

CÓRKA To też wymyśliłaś, tylko po to, żeby wspomnieć o Sarajewie.

MAMA Chyba wiem, kto dostanie dziś na obiad podwójną porcję ryby!

SYN Przyjedziemy jutro!?

MAMA Za tydzień.

SCENA PIĄTA / BIURO TURYSTYCZNE PO WOJNIE

NARRATOR Witajcie w biurze turystycznym. Nie wygląda jak biuro turystyczne, ale dopiero co była wojna. Walić to. W sumie przed wojną też nie wyglądało. Walić to.

DZIEWCZYNKA Dzień dobry, chciałabym pojechać w podróż.

AGENT TURYSTYCZNY Dzień dobry, gdzie są pani rodzice?

DZIEWCZYNKA W domu, mama wstawia pranie, a tata czyści okulary.

AGENT TURYSTYCZNY (jest znudzony, ale zdaje sobie sprawę, że mądrzej będzie udawać, że w swoim biurze obsługuje tylko poważnych klientów i potraktować dziewczynkę jak jednego z nich) A dokąd chciałaby się pani wybrać!?

DZIEWCZYNKA Tam, dokąd lata się samolotem.

AGENT TURYSTYCZNY Daleko?

DZIEWCZYNKA Bardzo daleko.

AGENT TURYSTYCZNY Nie ma bardzo daleko. Albo daleko, albo blisko.

DZIEWCZYNKA A gdzie się panu bardziej podoba?

AGENT TURYSTYCZNY Daleko.

DZIEWCZYNKA Ma pan samolot?

AGENT TURYSTYCZNY Dwa, jeden w garażu pod domem, a drugi na łące przed domkiem letniskowym.

DZIEWCZYNKA Nie jestem głupia, wiem, kiedy ktoś kłamie.

AGENT TURYSTYCZNY Tylko żartuję.

DZIEWCZYNKA Wiem też, kiedy ktoś żartuje.

AGENT TURYSTYCZNY W takim razie tylko kłamię.

DZIEWCZYNKA Nigdzie z panem nie jadę.

AGENT TURYSTYCZNY Dlatego, że kłamię?

DZIEWCZYNKA I dlatego, że pana żarty są głupie.

AGENT TURYSTYCZNY I dlatego, że nie mam samolotu!?

DZIEWCZYNKA Dlatego, że stąd się nigdzie nie podróżuje!

AGENT TURYSTYCZNY Jestem stary!? Jak myślisz!?

DZIEWCZYNKA Stary jak dziadek!

AGENT TURYSTYCZNY A czy wiesz, że ten dziadek prawie całe życie siedzi tu i gada o podróżach, a nigdy nigdzie nie pojechał!?

DZIEWCZYNKA Jak to?

AGENT TURYSTYCZNY Tak to, właśnie tak.

DZIEWCZYNKA Ja też nigdzie nie pojechałam.

AGENT TURYSTYCZNY Ty masz czas.

DZIEWCZYNKA Nienawidzę czasu.

AGENT TURYSTYCZNY Dlaczego!?

DZIEWCZYNKA Dlatego, że wszyscy mówią, że go mam, a ja go nigdy nie widzę.

Agent turystyczny się śmieje, co innego ma zrobić!?

AGENT TURYSTYCZNY Myślę, że czas iść do domu.

DZIEWCZYNKA Naprawdę nigdzie pan nie wyjeżdżał!?

AGENT TURYSTYCZNY Dawno już nigdzie nie byłem, nawet na Mejtašu.

DZIEWCZYNKA Jeśli pan chce, mogę pana zabrać do nas, babcia lubi gości, dziadek też lubi, tylko kłamie, że nie lubi.

AGENT TURYSTYCZNY Jesteśmy umówieni!

DZIEWCZYNKA A ja pojadę i do Ameryki Południowej, i na Mejtaš.

AGENT TURYSTYCZNY Pojedziesz! Na pewno.

To nie jest takie „pojedziesz”, jakie mówi się dzieciom, żeby was zostawiły w spokoju, to „pojedziesz” jest szczere i wypowiedziane z pełnym przekonaniem.

DZIEWCZYNKA Teraz muszę wracać do domu.

Agent turystyczny zdejmuje ze ściany stary, plastikowy (kiczowaty i brzydki) zegar, na którym znajduje się zdjęcie wodospadu Niagara, wręcza go dziewczynce.

DZIEWCZYNKA Co to jest!?

AGENT TURYSTYCZNY To jest czas dla ciebie, żebyś więcej nie mówiła, że go nie masz.

DZIEWCZYNKA Babcia nauczyła mnie odczytywać godzinę, ten zegar nie chodzi.

AGENT TURYSTYCZNY To znaczy, że zawsze jest czas.

DZIEWCZYNKA Czy to jest prezent?

AGENT TURYSTYCZNY Tak.

DZIEWCZYNKA Babcia mi powiedziała, że darowanemu koniowi nie zagląda się w zęby...

AGENT TURYSTYCZNY (śmieje się) Możesz spokojnie powiedzieć, że zegar jest brzydki.

DZIEWCZYNKA Ale ja jeszcze nigdy nie dostałam konia ani innego prezentu z zębami, ten prezent też nie ma zębów… więc nie wiem, w co mam nie zaglądać.

AGENT TURYSTYCZNY Możesz sobie taki prezent kupić w Ameryce Południowej.

DZIEWCZYNKA Tam na pewno takich nie ma.

AGENT TURYSTYCZNY Sama to odkryjesz.

Dziewczynka jest zdezorientowana, ani ona, ani my nic nie rozumiemy, ale prezentów się nie zwraca. Dziewczynka uśmiecha się i wychodzi.

SCENA SZÓSTA / GDZIE ZIMĄ NOSI SIĘ JAPONKI?

NARRATOR W Oslo jest zimno, ale gdy promienie słońca wyjrzą zza chmur na tyle, żeby ludzie w Sarajewie zdjęli czapkę, ale nie szalik, w Oslo zakłada się japonki. Ta trójka, poubierana jak na sarajewską zimę, nadal wie coś, czego Norwegowie nigdy się nie dowiedzą – przeziębienie zaczyna się od nóg i od zapalenia jajników, a także nerek, a jeśli wyjdziesz z domu z mokrymi włosami, to cię przewieje i wykrzywi ci pół twarzy. Ta trójka pochodzi z Sarajewa. I wcale nie przebywa na piaszczystych plażach.

MAMA Załóż tę czapkę!

CÓRKA Nikt nie nosi czapek!

SYN Piloci noszą czapki!

CÓRKA Nie noszą wełnianych czapek, idioto.

MAMA My nosimy.

CÓRKA A oni chodzą w japonkach.

MAMA Oni są przyzwyczajeni.

CÓRKA Czy my też możemy dostać japonki!?

MAMA Kiedy będziemy jechać nad morze.

CÓRKA Czyli nigdy.

SYN Samolotem można się dostać nad morze.

MAMA Można, nad różne morza!

SYN Ja was zabiorę!

CÓRKA Brak ci piątej klepki.

MAMA Ty w ogóle nigdzie nie pojedziesz, dlatego, że jesteś taka!

CÓRKA Ja wcale nie chcę nigdzie jechać!

MAMA Dlaczego!?

CÓRKA Mam swój pokój! Jak się stąd ruszymy, znowu go stracę!

Pauza. Mama tylko głaszcze dziewczynkę. Ale to tylko jest wszystkim.

SYN Jedziemy dziś na lotnisko!?

MAMA Jedziemy.

CÓRKA Ja nie chcę!

MAMA Kupię ci japonki…

CÓRKA Czerwone!?

MAMA Całe czerwone!

SCENA SIÓDMA / CZASEM MASZ MIESZKANIE, A CZASEM MÓWIĄ CI, ŻE GO NIE MASZ

NARRATOR Wezwanie do sądu. Jedno. Drugie. Trzecie. Wizyta w sądzie. Orzeczenie. Eksmisja po raz pierwszy. Eksmisja po raz drugi. Potwierdzona eksmisja, z naciskiem na to, że jesteście eksmitowani dzisiaj, właściwie teraz, wszystko wchodzi w życie natychmiast. Mejtaš. Dziadek w stanie przedzawałowym, babcia go pociesza, chociaż wygląda jakby sama przeszła trzy zawały.

BABCIA Żeby już zniknęły te samoloty!

DZIADEK Odczep się od tych samolotów, nie dotykaj niczego, co nie jest nasze!

BABCIA Ale ja nie dotykam, tylko patrzę, kiedy to wszystko zniknie i się już nie znajdzie.

DZIADEK Pierdolę samoloty, lotniska i życie! Co tak na mnie patrzysz, dzieci tu nie ma, nie prowadzę zajęć, mam prawo pierdolić, co mi się podoba, nie patrz tak na mnie!

BABCIA Patrzę, żebyś się już ruszył i zaczął się pakować!

DZIADEK Ja zabiorę tylko to, co się zmieści do kieszeni tego szlafroka, słyszałaś, pierdolę wszystkie twoje rzeczy!

BABCIA Ja też pierdolę!!! Słyszałeś! Pierdolę wszystko!!!

Dziadek spogląda na nią, jakby właśnie zobaczył ósmy cud świata.

DZIADEK Powiedziałem sobie kiedyś, że jak ty zaczniesz przeklinać, będzie to znaczyło, że wszystko poszło się jebać!

Dziadek i babcia stoją, ruszają w stronę samolotów, żeby zabrać je z mieszkania, babcia w rękach niesie reklamówkę, dziadek tyle par majtek, ile mieści się w kieszeni szlafroka.

DZIADEK Naprawdę nie chcesz wziąć niczego więcej!?

BABCIA Ja już nie wiem, co jest moje, a co nie.

DZIADEK A ja!?

Babcia wygląda, jakby się uśmiechała, ale może tylko nam się tak wydaje.

W powietrzu czuć miłość. Po prostu czuć. Jeśli potrzeba jakiegoś miłosnego zapachu, spokojnie można takiego użyć, żeby poczuć miłość w powietrzu.

SCENA ÓSMA / JEŚLI UKRADNIESZ KSIĄŻKĘ KOMUŚ, KTO NIGDY JEJ NIE PRZECZYTA, TO CZY JESTEŚ ZŁODZIEJEM? JEŚLI UKRADNIESZ SAMOLOT, KTÓRYM TYLKO TY MOŻESZ LATAĆ, TO CZY JESTEŚ ZŁODZIEJEM?

NARRATOR Nadchodzi taki czas, kiedy trzeba wejść do pokoju z lwami. I taki, kiedy okazuje się, że w pokoju nie ma żadnych lwów. Babcia szykuje akcję. Niebezpieczną, doskonałą, szpiegowską, ekscytującą, lepszą niż jakakolwiek kreskówka. Nie mówimy o bajkach, księżniczkach i krasnoludkach. Mejtaš, wczesny ranek, gołębie stroszą pióra z zimna. Gruchają z miłości.

BABCIA Dokąd idziemy!?

DZIEWCZYNKA Podlać kwiaty na korytarzu!

BABCIA A dlaczego teraz nie ma kwiatów!?

CHŁOPIEC Dobry Boże, nawet kwiaty kradną!

BABCIA Świetnie.

DZIEWCZYNKA A co powiemy, jeśli kwiaty będą!?

CHŁOPIEC Dobry Boże, kwiatów nie kradną!

BABCIA Jak nie wiecie, co powiedzieć, dajcie mówić mnie.

CHŁOPIEC Mogę wziąć ten kawałek drewna i udawać, że to pistolet i was obronić!

BABCIA Natychmiast to wyrzuć, jaki pistolet, my tylko…

DZIEWCZYNKA Podlewamy kwiaty!

CHŁOPIEC Ale to jest głupie!

BABCIA Nie wiem, kto by chciał samoloty…

CHŁOPIEC Ja, ja!!!

BABCIA W takim razie musisz się słuchać, już jesteśmy blisko!

CHŁOPIEC Babciu, a dlaczego tamte dzieci grzebią w śmieciach!?

BABCIA Może coś im tam wpadło.

DZIEWCZYNKA To są nasze samoloty!!!

BABCIA Gdzie!?

DZIEWCZYNKA W śmieciach!

BABCIA (do dzieci) Co robicie!?

Puste kosze na śmieci i jeden samolot ze złamanym skrzydłem leżą na ziemi, chłopiec podnosi samolot, płacze.

BABCIA Niech to szlag trafi!!!

DZIEWCZYNKA Babciu!

BABCIA Buzia na kłódkę! Jeśli powiesz dziadkowi, że przeklinałam, zobaczysz, co cię spotka! A ty przestań płakać, kupimy lepsze samoloty!

CHŁOPIEC Mówiłaś, że to niebezpieczna akcja.

BABCIA I to jest dla ciebie nauka, że nigdy nie wiesz, co się wydarzy.

CHŁOPIEC Ale ja chcę wiedzieć!

BABCIA Co teraz powiemy, dlaczego tak szybko wracamy!?

DZIEWCZYNKA Nie wrócimy.

BABCIA A co zrobimy!?

DZIEWCZYNKA Pójdziemy na lody!

BABCIA W takie zimno!?

DZIEWCZYNKA Ojej, babciu, właśnie, że na zimowe lody!

Chłopiec niesie samolot, a myśl o lodach poprawia mu humor.

NARRATOR Niebezpieczna akcja kończy się niebezpiecznymi zimowymi lodami, które tak naprawdę są rożkami z jasnobrązowym kremem (o nieznanym składzie, ale znajomym smaku) w błyszczącej polewie czekoladowej. Mejtaš staje się miejscem o największym natężeniu ruchu lotniczego. Chłopcy pilnują swoich samolotów jak oka w głowie, dziewczynki ćwiczą uśmiech stewardessy.

SCENA DZIEWIĄTA / W OSLO SĄ WIKINGOWIE, ALE SĄ TEŻ CHŁOPCY, KTÓRZY WIEDZĄ, ŻE NIMI NIE SĄ

NARRATOR Znacie historię o chłopcu, który nie odczuwał wstydu? Albo o człowieku, który może opowiadać, czego się wstydził jako dziecko, ale nie czuje ciężaru tego wstydu… Albo… (czyżby narrator był tym człowiekiem!? Może i jest, ponieważ naprawdę zrobił taką pauzę i dalej nie opowiada)

MAMA Z krawatu taty uszyję ci uszy!? I kim będziesz!? Królikiem Bugsem!

SYN Ale jego już nie ma!!!

MAMA Jak to nie ma!? A Disneyland!?

SYN Ale mamo, on nie jest z Disneylandu!!!

MAMA A ja myślałam, że jest!

SYN Chcę być niczym!

MAMA Świetnie, powiedz mi tylko, w co cię ubierzemy!?

SYN W nic!!!

MAMA Super, a chcesz przynajmniej założyć majtki!?

SYN Nic!!!

MAMA Chcesz iść całkiem goły!?

SYN Nie chcę iść!

MAMA Myślałam, że jesteś bardziej kreatywny.

SYN Wszyscy będą wikingami.

MAMA A ty będziesz wyjątkowy, bo nie chcesz być wikingiem!!!

SYN Nie mówi się wyjątkowy, tylko głupi!

MAMA Będziesz wyjątkowo głupi, jeśli nie pójdziesz!!!

Głośna muzyka, z nieba spadają sukienki, przygotowania, zgiełk, śmiech i nerwowość, upór matki, dziecka jeszcze większy. Narrator i pozostali stają się wikingami, powoli okrążają chłopca, przepychają się, zaczepiają go, chłopiec ma na plecach plecak, z którego wystaje ogromne płótno, w ręce trzyma linę, na głowie ma hełm. Wszyscy go popychają i zaczepiają, a on wyjaśnia im, kim jest.

SYN Spadochroniarzem, jestem spadochroniarzem!!! Nie mogę go teraz otworzyć, bo zniszczy szkołę! Jestem spadochroniarzem!!!

JESTEM SPADOCHRONIARZEM.

SCENA DZIESIĄTA / MIŁOŚĆ

Dziadek śpi, babcia stoi nad nim.

BABCIA Ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę!!!

To babcine przeklinanie staje się histeryczne, zaczyna potrząsać dziadkiem, ale ani przeklinanie, ani potrząsanie nie pomagają.

DZIADEK Dalej, dalej, nie wszystko poszło się jebać, ja tylko tak, ja pierdolę, dalej, ja pierdolę, ja pierdolę...

NARRATOR Rzadko się zdarza, żeby odejściu na tamten świat towarzyszyła taka ilość przekleństw. Z pewnością babcię można wpisać do Księgi Rekordów Guinnessa. A zatem, jak ona teraz będzie żyć bez niego, kiedy wszystko poszło się jebać?

Ja pierdolę.

DZIEWCZYNKA Babcia przeklina.

CHŁOPIEC Dziadek się zdenerwuje.

DZIEWCZYNKA Wszystko poszło się jebać.

CHŁOPIEC Dziadek mówił, że kiedy babcia zacznie przeklinać…

DZIEWCZYNKA Nie powtarzaj po mnie!

CHŁOPIEC Wszystko pójdzie się jebać.

DZIEWCZYNKA Ja idę.

CHŁOPIEC Się jebać?

DZIEWCZYNKA Spierdalaj.

NARRATOR Od tego momentu w tym domu potrzebna jest cenzura. Babcia modli się przekleństwami, wnuczęta przeklinają, żeby babcia zwróciła na nie uwagę. Babcia próbuje tak mocno zdenerwować dziadka, żeby ten wrócił. Ale jego nie ma. I babci też już nie ma.

SCENA JEDENASTA / POGLĄDY NA TERRORYZM

Rok 2001. Październik, Oslo, lotnisko. Mama zauważa, że jej dzieci szybko rosną i wymykają się jej z rąk, więc stara się wznowić niegdysiejsze wizyty na lotnisku. Ale to nie jest taki październik, jak każdy inny, to październik wymagający środków szczególnej ostrożności. Wyglądający niebezpiecznie człowiek, który do nich podchodzi, zobowiązany jest ocalić kraj przed terrorystami. A oni są terrorystami. Na początku rozmowa odbywa się w języku norweskim – mamie tak obcym, a dzieciom tak bliskim.

POLICJANT Samoloty możecie oglądać też w telewizji. Dlaczego ciągle tu przychodzicie!?

CÓRKA Mój brat lubi samoloty.

MAMA Powiedz mu, że przychodzimy tu od stu lat.

SYN Wtedy pomyśli, że jesteśmy całkiem porąbani.

POLICJANT Proszę mówić tylko po norwesku.

SYN Mama nie mówi po norwesku, ale rozumie pana.

POLICJANT Wybieracie się w podróż samolotem, czy przychodzicie bez żadnego celu!?

CÓRKA Ja nienawidzę samolotów i nie zamierzam latać.

SYN A ja zostanę pilotem.

MAMA Powiedz mu, że chętnie byśmy polecieli, gdybyśmy mieli dokąd.

CÓRKA Mama mówi, że chętnie byśmy polecieli.

POLICJANT Od dzisiaj zabrania się wam przychodzenia na lotnisko.

SYN Nawet jak będziemy dokądś lecieli!?

POLICJANT Wtedy będziecie musieli przejść specjalną kontrolę.

CÓRKA Możemy już iść!?

POLICJANT Musicie poczekać na eskortę. Zostaniecie odprowadzeni z lotniska.

MAMA Powiedz mu, żeby szedł się jebać.

CÓRKA Mama panu dziękuje.

POLICJANT Powiedz mamie, że moja żona pochodzi z Bośni i często każe mi iść się jebać.

NARRATOR Czerwoni ze wstydu mama, syn i córka opuszczają lotnisko. To ich ostatnia wizyta. Nie są terrorystami, ale komuś i czemuś zagrażają. Spojrzeniami strącają samoloty.

SCENA DWUNASTA / WSZYSTKO, CO MOŻE SIĘ ZMIEŚCIĆ

W CZERWONEJ WALIZCE

NARRATOR Babcia leży w łóżku. Jest chora, ale tylko ona o tym wie. Najwięcej energii traci na posyłanie bardzo łagodnych uśmiechów, co pokazuje ilość tej energii, ale też ilość miłości.

DZIEWCZYNKA (siedzi przy walizce i pakuje się) Mogę spakować też twoje rzeczy, nie potrzebuję dużo miejsca.

BABCIA Nie trzeba, jestem gotowa. Spakowałaś skarpety?

DZIEWCZYNKA Nie potrzebuję skarpet nad morzem.

BABCIA A wiesz, że jak wiatr się nad morzem rozhula, to przewieje cię do szpiku kości!?

Szczery dziecięcy śmiech.

DZIEWCZYNKA Mama mówiła, że ma być słonecznie.

BABCIA A tata mówił, że nie wierzy w jej prognozy.

DZIEWCZYNKA Mnie deszcz nie przeszkadza.

BABCIA I bardzo dobrze! Z cukru nie jesteś. Chodź, niech babcia da buziaka swojej dziewczynce!

DZIEWCZYNKA Babciu, nie jestem już dziewczynką.

BABCIA Może i nie jesteś, ale dla babci zawsze będziesz!

Buziak silniejszy niż wszystko na świecie, silniejszy niż zmęczone usta babci. Babcia zamyka oczy, dziewczynka zamyka walizkę. Podchodzi do babci, potrząsa nią.

DZIEWCZYNKA Ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę, ja pierdolę…

NARRATOR Dziewczynka od zawsze była przekonana, że babcię trzeba odprowadzić gdzieś „na górę” w podobny sposób, w jaki babcia odprowadziła dziadka. Myślała, że te słowa jej w tym pomogą. Nie pomogły. Babci już nie było, morza także. Trzeba było najpierw pożegnać babcię. Ponieważ rośniemy szybciej, niż jesteśmy w stanie to sobie wyobrazić.

SCENA TRZYNASTA / TELEFON DO SARAJEWA

NARRATOR Rytualne wizyty na lotnisku przeradzają się w rytualne próby mamy skierowania myśli nastoletnich dzieci na właściwe tory. Na tory, które donikąd nie prowadzą, ale gwarantują przynajmniej jeden wspólny posiłek.

MAMA Dzisiaj zadzwonimy do babci!!!

CÓRKA Musimy!?

MAMA Dawno już nie dzwoniliście.

SYN To dzwoń do niej szybko, bo muszę wyjść.

MAMA Dobrze, dzwonię teraz.

CÓRKA Ciągle przekładasz rozmowę.

SYN To tylko strach.

CÓRKA Przed babcią!?

SYN Strach, że umarła. I że nie może odebrać. I że nikt jej nie znalazł.

MAMA Zamknij się!!!

SYN Przepraszam.

CÓRKA Dalej, dzwońmy.

MAMA Nie musimy.

Córka sięga po telefon, dzwoni.

MAMA Zawsze długo nie odbiera. Nie da sobie kupić bezprzewodowego telefonu, boi się, że go zgubi.

CÓRKA Babciu, gdzie byłaś?

Babcie mówią tak głośno, że słychać je w Norwegii.

BABUNIA Słoneczka babci, mogłam już dawno umrzeć, zanim zadzwoniliście!!!

MAMA Przecież wczoraj rozmawiałyśmy, mamo!

BABUNIA Od wczoraj mogłam umrzeć! Zimno tam macie, oglądałam prognozę, u was jest najgorzej…

CÓRKA Nie jest, nosimy szaliki…

BABUNIA Gdy nosisz ciepłe buty to i głowę chronisz…

SYN …A kapeluszem tylko ozdabiasz.

BABUNIA A i ty tu jesteś. Czy te kobiety cię dręczą, synku? No dalej, powiedz babci!

Śmiech.

MAMA Boli cię dzisiaj biodro?

BABUNIA A dziękuję, nie boli, kiedy słyszę swoje słoneczka.

SYN Babciu, muszę już iść.

BABUNIA Trzymaj się ciepło i wystrzegaj się głupków.

MAMA Pożegnaj się porządnie z babcią.

BABUNIA Ale daj już dziecku spokój!

SYN Całuję cię, babciu!

CÓRKA Ja też cię całuję!

BABUNIA Czy całuje mnie ta, którą urodziłam!?

Śmiech.

SCENA CZTERNASTA / CZAS LECI, SAMOLOTY STOJĄ W MIEJSCU

NARRATOR Leci, leci, leci. Nikt nie leci. Przynajmniej nie tutaj. Dubrownik. Lato 2014. Dziewczyna z czerwoną walizką nie leci z Sarajewa, bo nie ma pieniędzy na tak krótki lot. Dziewczyna w japonkach nie lubi samolotów, kilometry pokonuje tak jak jej się uda, najczęściej autostopem.

Stacja benzynowa. Stacja z dawnych czasów. Nigdzie nie jest napisane, że to „Energopetrol”[1], ale jest pomarańczowa, zardzewiała i mała, i jest na niej to, co stacji potrzebne, paliwo. Pozostałych rzeczy – brak. Walić to, to nie centrum handlowe.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Jak to nie ma reklamówek?

SPRZEDAWCA Panienko, benzyny nie leje się do reklamówki, tylko do auta!

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ A gdzie mam to dać!?

SPRZEDAWCA Dlaczego nie wzięłaś większej walizki niż ta…

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Nie schowam brzoskwiń do walizki.

SPRZEDAWCA Do reklamówki też nie!

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Do widzenia!

SPRZEDAWCA Mogłaś przynajmniej nie ruszać brzoskwiń, skoro już postanowiłaś robić sobie ze mnie jaja!

Dziewczyna z plecakiem się śmieje.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Mówisz jak moja mama.

Wręcza jej reklamówkę.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Dzięki.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Jesteś z Sarajewa?

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Tak, a ty?

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Byłam, jestem, nie wiem...

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Super mówisz po naszemu.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Mama zabrania nam w domu mówić po norwesku.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ (patrzy na plecak) Pieszo tu przyszłaś z Norwegii?

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Prawie, nienawidzę samolotów.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Dla mnie samoloty są spełnieniem marzeń.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Faktycznie małą masz tę walizkę.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Ja pierdolę, wiem.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Muszę jej zrobić zdjęcie, dla mamy, ona nienawidzi czarnych walizek, ciągle powtarza, że w Sarajewie zostawiła czerwoną.

DZIEWCZYNA Z WALIZKĄ Mnie moja mówiła, że ta jest zbyt czerwona, żeby mogła być walizką.

Śmiech. Dziewczyny odchodzą, jedna z walizką, druga z plecakiem.

DZIEWCZYNA W JAPONKACH Jak to możliwe, że spotkałyśmy się na stacji benzynowej, a żadna nie ma auta?

SCENA PIĘTNASTA

NARRATOR Donikąd was bezpiecznie nie dowiozłem, ponieważ nie jestem pilotem. Jestem tym chłopcem, który spędził dzieciństwo na lotnisku i miał pokój pełen samolotów, i marzył o zostaniu pilotem. Dzisiaj tylko marzę.

Jestem pisarzem. Piszę po norwesku, rzadko podróżuję, urodziłem się w Sarajewie, rzadko tam bywam. Piszę o Sarajewie, pożyczam wspomnienia od innych ludzi.

Nils Valizehausen to postać z mojej pierwszej powieści wydanej po norwesku. Z powodu tej powieści moja mama wreszcie zaczęła się uczyć norweskiego. (ściąga strój pilota)

Wybaczcie, że was okłamałem, ale jest takie powiedzenie, że pisarzom nie patrzy się na garnitur. Znowu kłamię, nie ma takiego powiedzenia. Pisarze nie noszą garniturów. W pracy na pewno ich nie noszą.

KONIEC

(A PODRÓŻY Z CZERWONĄ WALIZKĄ – POCZĄTEK)

1 Bośniacka firma paliwowa, założona w latach 60. XX wieku. Przypis tłumaczki.

fot. Velija Hasanbegović

NEJRA BABIĆ (ur. 1989 w Sarajewie). Dramatopisarka, dramaturżka, reżyserka, scenarzystka. Ukończyła dramaturgię na Akademii Sztuk Scenicznych w Sarajewie, a jej tekstem dyplomowym był dramat Walizka zbyt czerwona, żeby mogła być walizką (Kofer previše crven da bi bio kofer, 2016). Uczestniczyła w wymianie studenckiej z ramienia Fundacji Robert Bosch, rezultatem której był projekt prezentowany w Paderbornie i Sarajewie. Zdobyła nagrodę dla najlepszej studentki. Była uczestniczką programu „Eastweek project – new talents, great masters” w ramach festiwalu filmowego w Trieście. Napisała i wyreżyserowała monodram 2,3,4 prezentowany w Akademii Sztuk Scenicznych. Zdobyła pierwszą nagrodę za scenariusz filmu krótkometrażowego Pozwólcie Państwo, że Wam narysuję (Da Vam nacrtam). Film był pokazywany w ramach Festiwalu Filmowego w Sarajewie (Sarajevo Film Festival). Jest autorką dramatu radiowego na motywach opowiadania Karima Zaimovicia Człowiek z twarzą Goofy’ego (Čovjek sa Šiljinim Licem) oraz dramatu Żaby szukają prezydenta (Žabe traže predsjednika), pokazywanego w ramach Biennale Lalkarstwa w Bugojnie. Należy do grupy krytyków One take critics Festiwalu MESS. Wraz z Alešem Kurtem napisała tekst Jedvanosimsoboakalomistobo (nieprzetłumaczalna gra słów), który został wystawiony w 2017 roku w Sarajewskim Teatrze Wojennym (Sarajevski ratni teatar SARTR). Spektakl zdobył łącznie 17 nagród na festiwalach w Bośni i Hercegowinie oraz regionie. Obecnie zatrudniona jest jako dramaturżka w Sarajewskim Teatrze Wojennym, gdzie pracowała przy spektaklu Bullying collection, w reżyserii Aleša Kurta, którego premiera odbyła się w 2019 roku. W 2020 roku w Teatrze Młodych w Sarajewie (Pozorište mladih Sarajevo) odbyła się premiera spektaklu lalkowego Tobija Zdenka Floriana w jej adaptacji, który wyreżyserował Mario Drmać.

W Bośni bez zmian.

Klasyczna współczesna bośniacka

komedia przetrwania,

którą na świat wydał

Boris Lalić

Mirna Bosna.

Klasična savremena bosanska

komedija preživljavanja,

na svijet donio

Boris Lalić

tłumaczenie:

Leszek Małczak

OSOBY

ŠABAN – siedemdziesięciopięcioletni emeryt, były pracownik

RIZO – wnuk Šabana, bezrobotny trzydziestoletni chłopak, wykształcenie średnie

ALEKSIĆ – siedemdziesięciodwuletni emeryt, od wieków bliski przyjaciel Šabana, dawni koledzy z pracy

BOKI – jurodiwyj brat Aleksicia, pięćdziesiąt pięć lat

I

Scena przedstawia skromne mieszkanie w suterenie. W jadalni znajduje się stół, rozłożony jak na jakąś uroczystość, na nim biały obrus z kilkoma plamami i tanim świecznikiem z kolorowymi nadpalonymi świeczkami. Przygotowany dla czterech osób. W salonie siedzi gospodarz Šaban oraz goście: Aleksić i Boki. Boki w znoszonym garniturze, a Šaban i Aleksić są ubrani jak typowi biedni emeryci. Aleksić wygląda trochę lepiej, bo przyszedł w gości. Dwaj emeryci, jak dobrzy znajomi, siedzą blisko siebie, a Boki trochę z boku, poważny i spokojny.

ŠABAN (w połowie kwestii) ...ja do telefonu, dzwonię na pocztę, do telekomunikacji, to i to, oni uprzejmie podają mi numer telefonu gościa, dzwonię do niego… Nie odbiera! Dzwonię drugi raz, czekaj, czekaj, czekaj… Odebrał! Mówię – Wiesz kto dzwoni? „Rozpoznałem twój głos”, krzyczy do słuchawki. A ja na to – Skoro poznałeś mnie po głosie…, po czym wszystko mu elegancko wyjaśniłem. Powiedziałem mu o trudnej sytuacji, że Rizo już od pięciu miesięcy nie może znaleźć pracy, że jest kryzys, wszystko mu powiedziałem… On na to: „Niech się do mnie zgłosi. Jak przyjdzie, zobaczymy, co się da zrobić, będzie dobrze”. W takich słowach. Później zadzwoniłem do niego jeszcze raz, znowu powtórzył to samo, mówi: „Niech się do mnie zgłosi, ja…”.

ALEKSIĆ A kim tam jest ten Sedmić, jaką pełni funkcję?

ŠABAN Jest portierem.

ALEKSIĆ (z lekkim sceptycyzmem) Hm, portier…

ŠABAN Co portier?

Krótka przerwa, podczas której Aleksić próbuje dobrać właściwe słowa, żywo gestykuluje.

ALEKSIĆ (rezygnując z poprzedniego pomysłu) Nie o niego chodzi, tylko ogólnie o portierów… Wiesz, jaki to typ ludzi, przypomnij sobie nasze przedsiębiorstwo…

ŠABAN (wpadając mu w słowo) Co innego wtedy, co innego teraz! Teraz nic nie wiadomo. Nie wiadomo, kto rządzi. Nic dziwnego, że portier jest ważniejszy od dyrektora.

ALEKSIĆ Masz zupełną rację. Poza tym, przecież ci powiedział...

ŠABAN Właśnie! On też jest najlepszym dowodem. Jeśli ja już mam siedemdziesiąt pięć lat, on musi mieć co najmniej siedemdziesiąt. Jestem starszy od niego o pięć, sześć lat, maksymalnie. Gdyby był nikim i nic nie znaczył, dawno temu by go posłali na emeryturę, tak jak nas. (na chwilę milknie) W czasie wojny byłem mu potrzebny, pomogłem mu, jak przyjechał, nic nie miał. Nie wytykam mu tego, pomógłbym mu znowu, ale takich rzeczy się nie zapomina.

ALEKSIĆ Powinien ci się jakoś odwdzięczyć, jeśli może.

ŠABAN Też go pamiętasz, wiesz, że spał tutaj pięć, sześć dni, widziałeś go.

ALEKSIĆ Pamiętam jakby to było wczoraj i że się rozstaliśmy… Piliśmy rakiję u Hadžihodžicia, kiedy płomień świecy zajął mu kamizelkę, tego, póki żyję, nie zapomnę!

ŠABAN (z polotem) A ja o tym zapomniałem! Gdybym o tym pamiętał, zadzwoniłbym do niego i powiedział – Tutaj firma produkująca kamizelki ognioodporne! (głośno się śmieje) No i wtedy polałem go wodą. Ze śmiechu wpadliście pod stół, a ja wziąłem dzbanek z wodą i polałem go. Tak było.

ALEKSIĆ Czyli on zna też Rizo?

ŠABAN Zna, jakżeby nie, tutaj spał. (pokazuje ręką gdzie)

ALEKSIĆ Iii, znaczy się, to jest już na sto procent załatwione!

ŠABAN Co?

ALEKSIĆ No to z Rizo...

ŠABAN A to! No tak, tak się to załatwia! (spogląda na zegarek) Pewnie zaraz przyjdzie... Żeby nas rozweselić. Dziwne, że go jeszcze nie ma, wyszedł cztery godziny temu.

ALEKSIĆ Może wstąpił do knajpy, żeby oblać sukces?

ŠABAN Gdzie miałby iść, dziecko nie ma złamanego... Ale my mamy tutaj. (z obietnicą w głosie) Zakupiłem coś fajnego...

ALEKSIĆ (z rosnącą ciekawością) Nie gadaj? Co?

ŠABAN Chcesz zobaczyć?

Šaban wstaje i podchodzi do barku, skąd wyciąga butelkę jakiejś whisky, którą następnie pokazuje z triumfem. Aleksić ją bierze i czyta etykietę.

ALEKSIĆ (czyta, wolno, wymawia błędnie angielskie słowa) NEW... OLD. NEW OLD. Pierwsze słyszę! (wzrusza ramionami i mruży oczy, żeby przeczytać, co jest napisane drobnym drukiem) MA-TU-RED... FOR... Piętnaście MI-NU-TES. (zamyśla się jak wytrawny znawca trunków) Jak wlejesz, musisz odczekać piętnaście minut, tak się ją podaje.

ŠABAN Może trzeba ją włożyć do lodu, jak ci się wydaje?

ALEKSIĆ Nie, nie. Pije się ją w temperaturze pokojowej... (na chwilę chwyta się za nos, z wielką wprawą) Nie ma co, pokojowa whisky.

ŠABAN (wkładając butelkę do barku) Jedenaście marek w markecie, no, dziesięć dziewięćdziesiąt.

ALEKSIĆ (maskując rozczarowanie) Niezbyt drogo.

ŠABAN (siadając na stare miejsce) Nie, biorąc pod uwagę, że to jednak whisky... Widziałem go rano, powiedziałem – Wpadnij do nas, taka uroczystość nie zdarza się codziennie... No wiesz, kurna, państwowa firma to państwowa firma, zwłaszcza w takich czasach. Jak go tylko przyjmą, weźmiemy kredyt, żeby zrobić remont. (pokazuje całe mieszkanie) Liczyłem i myślę, że za pięć tysięcy da się wszystko zrobić. Naprawdę tego chcę, chciałem już przed wojną, ale ciągle coś… ciągle coś ważniejszego i ważniejszego, i w końcu nic z tego!... A chcę, odkąd zmarła moja żona, czyli... od ponad trzydziestu lat. Na pewno trochę to potrwa, zanim się za to zabiorę, zostanie dla Rizo, będzie miał wszystko odpicowane.

ALEKSIĆ Dla niego na pewno lepiej niż u prywaciarza. Chociaż czytam w gazetach, że państwowe firmy też strajkują, nie wypłacają pensji... Niech Bóg ma nas w opiece, bo to, co się u nas wyprawia... Na szczęście ciągle jest prąd i woda, mój Boże, to cud, że wszystko jeszcze jakoś funkcjonuje, biorąc pod uwagę, kto tym wszystkim kieruje.

ŠABAN Każdy dba o swoje interesy, dlatego tak to wygląda! Tu nie ma społeczeństwa w prawdziwym tego słowa znaczeniu, tylko dorobkiewicze i te kurwy, i pedały z telewizji... Namieszali w głowie mojemu dziecku. Wiedziałeś, że Rizo depiluje brwi?

ALEKSIĆ Serio?

ŠABAN Serio. O tutaj wszystko depiluje. (pokazuje palcem miejsce między brwiami, które u niego są połączone)

ALEKSIĆ No tak, taka jest moda.

ŠABAN Jaka moda? Daj spokój, prymitywizm. Spójrz dookoła... Nigdzie żadnych manier, porządku, zero! Ludzie się drą, zachowują się beznadziejnie... Dzicz. U Rizo co drugie słowo to przekleństwo, a co trzecie złorzeczenie!

ALEKSIĆ Beznadziejne szkolnictwo, nie ma systemu, nie ma nikogo normalnego na stanowiskach, młodzi nie mają pracy, pozostawieni są sami sobie... Daj spokój, dobrzy są tacy, jacy są. Tylko, żeby nie kradli, nie męczyli i nie zabijali, cała reszta ujdzie...

ŠABAN Ludzie są tacy, bo nie pracują. Całe zło się z tego bierze. Z tego, że nie ma pracy. Jak może być dobry ktoś, kto nie pracuje? W czym ma być dobry? W niczym? Połowa z nich nie potrafi powiedzieć, czym się zajmuje, wszystko jest jakieś bez sensu, tylko jakieś udawanie... Kiedyś to było wstyd, tacy ludzie siedzieli cicho jak mysz pod miotłą, a teraz jest zupełnie inaczej.

W tym momencie Boki rozluźnia się i robi to w tak osobliwy sposób, że Aleksić i Šaban wpatrują się w niego. Promienieje radością, która jest jak dar z niebios, teraz znajduje się w swoim naturalnym stanie.

BOKI (z wielką werwą, za trzech) To jest tak, jak mi powiedzieliście, nie mogę być cicho nawet przez pięć minut!

ALEKSIĆ Jak to wytrzymałeś?

BOKI Wytrzymałem... Nawet nic nie jadłem!

ŠABAN Obiad od dawna jest zrobiony, wszystko jest gotowe, czekamy tylko na Rizo... (spogląda na zegarek) Zaraz powinien przyjść, lada moment.

BOKI Zaraz do nas przyjdzie. Możesz już rozkładać rzeczy, które przygotowałeś, Šabanie.

ALEKSIĆ (do brata) Aaa, Boki, czy tak wypada?

BOKI Bądź teraz cicho, przez pięć minut! To będzie dla ciebie kara!

ALEKSIĆ (z niedowierzaniem) Dla mnie kara?

BOKI Tak jest. Za to, że powiedziałeś Šabanowi, że nie mogę być cicho przez pięć minut. Dlatego to będzie kara dla ciebie, że tak mu powiedziałeś, a ja wtedy milczałem, i dlatego to będzie dla ciebie kara... Wiesz, że tak mu wtedy powiedziałeś, a to nie jest prawda, dlatego to będzie dla ciebie kara.

ŠABAN Zostaw go w spokoju i powiedz mi, czy są jakieś laski?

BOKI (zachwycony, głośniej niż można się było spodziewać) Uff, ile dusza zapragnie!!!

ALEKSIĆ Chłopie, powoli, daj sobie na wstrzymanie!

BOKI (ciszej) Ale ich jest... Ponad trzysta osiemdziesiąt pięć tysięcy, jeśli nie więcej! Właśnie gdy szedłem do ciebie, Šabanie, miałem jeszcze z pięć minut do ciebie, jakaś kobieta jechała samochodem i zatrąbiła na mnie.

ŠABAN (nie dosłyszał) Co?

BOKI W aucie, zatrąbiła na mnie.

ŠABAN I co ty na to?

BOKI Ach! Ja jej nie chcę!

ŠABAN Masz ci! A dlaczego, jeśli to nie jest tajemnica?

BOKI To nie jest tajemnica... Nie chcę jej, bo kiedy ja chciałem, ona nie chciała. Ona myślała, że jestem głupi, niedorozwinięty, a ja jestem inteligentny i bystry!

ALEKSIĆ (prowokacyjnie) Phi, ale kłamie!

BOKI (urażony) A do mnie, dwa, trzy dni temu, kiedy ty, Aleksiciu, byłeś na targu, przyszła jedna pani i powiedziała: „Proszę pana, jest pan bardzo przystojny, mógłby pan na tym zarobić”.

ALEKSIĆ Dlaczego nie zarobiłeś?

BOKI Daj spokój! Niezły cyrk!

ALEKSIĆ Ile to kosztuje?

BOKI No…, cyrk!

ŠABAN Czy ty ją?

BOKI Niezły cyrk odstawili i ja też!

ALEKSIĆ Dlaczego o tym nic nie wiem?

BOKI Byłeś na targu albo u Šabana, kiedy one do mnie przychodziły.

ŠABAN Wiem, że Boki nie kłamie w takich sprawach, jego kobiety kochają najbardziej na świecie.

BOKI (w gotowości) To prawda, dlatego, że ja noszę garnitury, odświętne garnitury, chcę porządnie wyglądać... Słuchaj! Co piątek, to jest w każdy piątek, idę się ostrzyc i ogolić. (w uniesieniu) Wtedy przyjeżdża jedna z Austrii, następnie po ośmiu dniach przyjeżdża następna, z Suboticy.

ALEKSIĆ I co wtedy z nimi robisz?

BOKI Idziemy razem do łazienki.

ŠABAN One biorą prysznic, a ty im trzymasz ręcznik, tak?

BOKI Nie, to nie tak, nie o to chodzi... Wiem, o czym myślisz, chodzi o ten film, w którym... Jedna kobieta drugiej całuje piersi.

Przez drzwi wejściowe na scenę nagle wpada Rizo.

II

ŠABAN (podniecony) I co?

RIZO Co ma być? (Šaban zmartwiony) Przyjęty!

Następuje moment uroczystych gratulacji, dziadek długo przytula i całuje wnuka, Aleksić składa oficjalne gratulacje, Boki głośno klaszcze, Šaban idzie w jego ślady, przestają, kiedy Aleksić zwraca uwagę Bokiemu, żeby się trochę uspokoił, bo zaczął się już uderzać po piersiach i po głowie.

BOKI A ja jakbym wiedział, że Rizo dostanie pracę. Właśnie, dwa, trzy dni temu, tak sobie myślałem i był tu pewien gość, a ja do niego mówię – Słuchaj, a co by było, gdyby Rizo znalazł pracę.

ŠABAN Co u Sedmicia? Pozdrawiał mnie? Chodźmy do stołu!

Wszyscy ruszają do stołu, Šaban wszystkich usadza. Boki wstaje i coś szepcze Aleksiciowi, po czym zamieniają się miejscami.

ŠABAN (nieco groźniej) Nie róbcie cyrku, teraz jemy! (Boki markotnieje)

RIZO Zostaw go, nie bądź taki groźny... On chce usiąść obok mnie. Prawda?

BOKI Właśnie. Chciałem z tobą porozmawiać, dlatego tak zrobiłem, ale na Šabana nie jestem zły, niech tam.

ŠABAN Spokojnie, najpierw zjemy obiad, później, jak się napijemy... (wychodzi do kuchni)

BOKI (do Rizo, szeptem) A czy teraz zrobisz to, co mi obiecałeś?

RIZO Co, kochaniutki?

BOKI Miałeś mnie zaprowadzić do pewnego miejsca. (przeszywa powietrze środkowym palcem)

RIZO (uśmiecha się) Jak będzie pierwsza pensja, to idziemy!

BOKI (zachwycony) Panie kelnerze, proszę otworzyć drzwi, wjeżdża duża płyta!

ALEKSIĆ Tylko o jednym myśli. Czy tak się zachowują dojrzali mężczyźni w towarzystwie, Boki?

RIZO Nie jesteśmy byle kim, jesteśmy jak bracia. Prawda Boki?

BOKI A ty Rizo nie bądź taki jak ten tu, mój brat, Aleksić, bo on mówi do mnie, żebym się przygotował, bo idziemy i jakoś nic z tego nie wynika!... Po prostu nie ma pieniędzy. Dlatego cieszę się, że dostałeś pracę, bo możesz zarobić i dzięki temu w końcu pójdziemy. Trochę się orientowałem. Domy publiczne są także w Bijeljinie. Słyszałeś kiedyś o Bijeljinie? Jak tam jedziesz, gdzieś trzeba skręcić po drodze, nie wiem dokładnie gdzie, to trzeba sprawdzić, zanim pojedziemy, ponieważ... (poprawia się na krześle) Popatrz, powiem ci, ale się nie obraź, nie myśl, że ja coś o tobie... Raz jechałem autem, służbowym, i źle skręciłem, dotarłem do jakiegoś nieznanego mi miejsca, 305 kilometrów zboczyłem z trasy!

Šaban wraca z garnkiem.

ŠABAN Co mówił Sedmić? Pozdrawiał mnie?

RIZO Jasne, kazał cię mega pozdrowić.

ŠABAN Pytał, jak się mam? Powiedziałeś mu, że u mnie wszystko w porządku?

RIZO (wygłupia się) Nie. Powiedziałem mu, Šabanie, że późno się zorientowałeś, że jesteś pedałem, no i masz teraz depresję, jest ci ciężko, że straciłeś tyle czasu...

ŠABAN (dotknięty) Przestań błaznować, pajacu, jak ci nie wstyd!... Fuj!

RIZO (nerwowo) To przestań zawracać głowę!... W kółko tylko: „Powiedziałeś mu, że u mnie wszystko w porządku?”... Co to ma, kurwa, być? (Šaban macha ręką)

ŠABAN (łapie za pokrywkę, z dumą) Dzisiaj kartoflanka, ale...

RIZO (z nadzieją) Ale...

Krótka przerwa, Šaban się uśmiecha, Rizo się krzywi.

ŠABAN Ale z kurzymi szyjkami! (otwiera garnek, z którego wydostają się kłęby pary o intensywnych zapachu i podejrzanych kolorach)

Boki tak się cieszy, że wstaje z krzesła i zaczyna tańczyć, Rizo wyraźnie rozczarowany, Aleksić również, ale trzyma fason – w przeciwieństwie do Rizo.

ŠABAN (do Rizo) O co chodzi? Nie wyglądasz na zadowolonego? Zaczekaj... (szybkim krokiem idzie do kuchni i wraca z zakrytą brytfanną) Jest coś takiego!

Otwiera brytfannę, odkrywa gotowane drobiowe udka, Rizo się cofa z niedowierzaniem, a na twarzy Bokiego maluje się zachwyt.

ALEKSIĆ Oho, udka! Gdzie je zakupiłeś?

ŠABAN U Kokana.

ALEKSIĆ (łapiąc jedno) Ile zapłaciłeś?

ŠABAN Kilo szyjek, ponad kilo udek, razem 46, nie wiem, po ile co było, zapomniałem.

Aleksić zaczyna jeść udko, Rizo na niego patrzy z lekkim obrzydzeniem, a Boki zaczyna z radości przykrywać głowę marynarką, nie może doczekać się na swoją kolej. Šaban nakłada kartoflankę, Boki od razu próbuje wszystkiego.

ŠABAN O co chodzi, Rizo? Nie wyglądasz na szczęśliwego, masz jakąś kwaśną minę...

ALEKSIĆ Chyba chodzi o jakiegoś kociaka, skoro się tak spocił.

BOKI (umazany po uszy) Ja też miałem kocięta... Osiem kociąt! (palcami pokazuje dziewięć)

RIZO Ach, mój Aleksiciu, gdyby była chociaż jedna laska... Żadna nie chce. (wzdycha)

ŠABAN (zaczepnie, ma żal, że nie otrzymał pochwał za swoje danie) Wiem, o co chodzi!... Książę nie może jeść! Mam rację?

RIZO Nie o to chodzi... Ile można jeść ziemniaków, ziemniaki takie i śmakie... Piętnaście dni w miesiącu jedno danie, piętnaście dni w miesiącu drugie danie! Lepsze jedzenie mają w więzieniu... Mam już dosyć kartoflanki.

BOKI (gwałtownie, odrzucając łyżkę) A ja raz dla zakładu zjadłem trzy porcje fasolki, dwie porcje chleba i jeszcze zjadłem ostre papryczki, jeśli wiesz, co to jest. Ale dobrze, co innego ja, bo pracuję też fizycznie i dlatego mogę dużo zjeść. (lewą ręką je kartoflankę, prawą udka)

ALEKSIĆ Nie masz racji, Rizo. Ważne, że Šaban się postarał, a ty, jak dostaniesz pensję, zrobisz, co zechcesz... Wszystko jest pięknie, kartoflanka z szyjkami i udka... Do tego whisky. Pomyślał o wszystkim, stary pierdoła.

Rizo podskakuje na wspomnienie whisky, na chwilę się zamyśla, następnie podchodzi do Šabana i całuje go.

RIZO Šabanie, przepraszam, że tak zareagowałem. Byłem przekonany, że będzie kurczak z ziemniakami, jak zawsze w takich momentach i trochę się rozczarowałem, kiedy usłyszałem, że znowu jest kartoflanka. Moja wina, okazałem się słabeuszem i idiotą, przyznaję to!

ŠABAN (poruszony, ale jednocześnie urażony) Zgadza się. Zapomniałeś też o tym, a to mnie najbardziej uraziło, że bez moich znajomości, nie dostałbyś pracy... Niech szlag trafi kurczaka z ziemniakami, zrobię pięćdziesiąt porcji, jeśli sobie tego życzysz. Jak tylko pojawi się kasa... (wkłada jedną szyjkę kurczaka do buzi, wygląda jakby palił kubańskie cygaro)

ALEKSIĆ Jaką masz pensję?

BOKI Ja mam tysiaka!

RIZO (do Bokiego) Co? Gdzie pracujesz?

BOKI W tajnej policji... Naczelnik całego wydziału.

RIZO Uuuu! To coś nowego. Nie mówiłeś mi o tym wcześniej... Od kiedy?

BOKI Już trochę... Ze dwa lata. Ale teraz się wycofałem.

ALEKSIĆ (delikatnie go upominając) Boki, zaczekaj, nie możesz tylko ty mówić, trochę będę ja mówił, trochę Šaban, wszyscy po trochu... O czym mówiliśmy, w towarzystwie wszyscy muszą mieć równe prawa, tak czy nie? I przestań się wygłupiać, bo to nie jest eleganckie.

RIZO (nie patrząc na Aleksicia) Dlaczego się wycofałeś?

BOKI (ożywiony po tym, jak go upomniano) Nie ja się wycofałem, oni mnie zwolnili.

RIZO Dlaczego, brachu? To jest dobra praca, na pewno miałeś dobrą pensję. (Aleksić macha ręką)

BOKI To dobra praca z dobrą pensją... (zmieszany, zacina się) To wszystko, tak było, jakoś to szło, i tak dalej... I wtedy... (z błogim uśmiechem na twarzy) Co zarobiłem, to przepiłem!

RIZO Dlaczego cię zwolnili? Pewnie coś kombinowałeś z przestępcami.

BOKI Najbardziej ciągnęły mnie narkotyki... (usiłuje sobie przypomnieć) Boże, nie ziółka tylko......... Mafia samochodowa!

RIZO A później?

BOKI A później zjawiła się kobieta, dała mi kokę, cipkę, rozumisz, i ja jej dałem służbowy samochód i broń, ona wjechała tym autem w mur, nic z niego nie zostało! Wtedy mnie wezwali i powiedzieli: „Przynieś książeczkę pracy...”. (Rizo wybucha śmiechem) A ona była ładna i zgrabna, oglądali się za nią, wiesz... Kurwa, musiałem!

ALEKSIĆ Nie mówi się rozumisz, tylko rozumiesz.

ŠABAN (do Rizo) Powiedz coś o pracy... Co w ogóle będziesz robił?

RIZO Gdzie jest ta whisky?

ŠABAN Patrzcie go! Słyszałeś, o co cię pytałem?

Pauza. Dziadek i wnuk patrzą sobie w oczy.

BOKI A jest tych kociąt, ile dusza zapragnie! (łyżką stuka w talerz, chlapie kartoflanką, Aleksić denerwuje się na niego, dziadek i wnuk dalej patrzą na siebie)

RIZO Nie dasz whisky?

ŠABAN Kiedy cię widzę, jak ci odbija, to chyba normalne, że nie dam ci się napić.

RIZO (chłodno i poważnie) Nie dostałem pracy. Myślałem, że będzie kurczak, skłamałem, żeby obiad lepiej nam smakował. Ale teraz już nie chcę dłużej kłamać. Kurwa, Šabanie, wybacz!

Šaban siedzi otępiały, totalnie zdruzgotany, w szoku. Aleksić jest zaniepokojony, a Boki bierze jedno udko i zaczyna kręcić się z nim przy stole, miaucząc, pokazując, że niby je upolował.

ALEKSIĆ A co z Sedmiciem... Czy on...

RIZO Ten nieszczęsny Sedmić, portier, też mi gość, wszyscy mają go w nosie... Zaprowadził mnie przed komisję, powiedział, że mam wspaniałego dziadka, że dziadek wykazał się w czasie oblężenia i że jestem porządny, czego on tam wtedy nie nagadał... Ale jakoś cały się skurczył, gdy im to mówił, jak jakiś zbity pies, patrzył na nich błagalnie! Zrobiło mi się niedobrze, jak widziałem, co robi. Olali go ci z komisji, w końcu jeden z nich powiedział, że im przeszkadza i żeby wyszedł. Miał dobre intencje, ale powiedzieć, że mi zaszkodził, to mało. Później, jak już wszedłem i zacząłem mówić o pracy, zrobiło mi się wstyd, nie mogłem dwóch zdań sklecić. Tyle o Sedmiciu... No ale i tak by mnie nie zatrudnili, byli ludzie po studiach, ze znajomością języków, obsługi komputerów, wszystko wiedzą i jeszcze do tego mają lepsze plecy niż ja i Šaban.

ŠABAN (wybuchając) Jak ci nie wstyd tak bezczelnie kłamać! Tylko otworzysz oczy, już zaczynasz łgać! (zamyśla się na chwilę, z szalonym uśmiechem) Ale Sedmić nie jest winien, nie jest! To ten tutaj, panisko, wszystko spieprzył! Znam go, zależało mu, żeby nie pracować. On tak lubi, spać i byczyć się w łóżku do drugiej, siedzi mi na karku do kolacji, a później gdzieś idzie, nie ma go do rana, jak wampir!

RIZO Odpierdol się, nie będę cię dłużej słuchał.

ŠABAN To ja ciebie nie będę słuchał! Nie rozmawiam z wampirami! (Rizo uśmiecha się do niego z pogardą)

ALEKSIĆ Powoli, Šabanie, a niech cię! Nic w ten sposób nie zdziałasz, nie udało się, to się, mój Boże, nie udało! Życie toczy się dalej.

BOKI Tak, tak, tak!

RIZO Po próżnicy mu mówisz, Aleksiciu, on taki jest. Odkąd pamiętam, zawsze pierdolił głupoty.

ŠABAN Mam skończyć pierdolić… Synu, masz trzydzieści lat, a nie masz na chleb? Nie o mnie tu chodzi, mnie wystarcza emerytura, żeby przeżyć... Tak możesz, dopóki żyję, ale, co zrobisz, jak mnie zabraknie? Dosłownie nie będziesz miał co jeść. Z głodu zdechniesz.

RIZO W ogóle mnie nie obchodzi, co myślisz, powiedziałeś swoje... i dziękuję ci za to o wampirze, nie wiedziałem, że masz taką dobrą o mnie opinię, bardzo ci za to dziękuję.

ŠABAN Co innego mam ci powiedzieć, skoro jesteś wampirem?

BOKI A wampir, to jest wtedy, kiedy się ktoś do ciebie przysysa i nie możesz się tej osoby pozbyć. Kiedyś pewnemu gościowi musiałem całą rodzinę załatwić.

ALEKSIĆ Šabanie, daj się napić whisky, siadaj, żebyśmy mogli normalnie pogadać... Wszystko jest łatwiejsze przy kielichu. Tylko spokój nas może uratować.

ŠABAN (z goryczą) Naprawdę myślisz, że teraz mam ochotę się napić!? Za co mam pić? Że nie wiem, czy jutro będę miał co jeść?

ALEKSIĆ Nie przesadzaj, sam wiesz, że tak nie będzie, skoro do tej pory nam się udawało, to teraz też nam się uda. Wypijmy za Rizo, żeby znalazł pracę.

ŠABAN Ale jaki Rizo... To jest... Ciężki przypadek kastrata!

Rizo dotknięty do żywego. Najpierw próbuje zdusić wściekłość, a później wstaje z krzesła i przewraca stół, ku zdumieniu Aleksicia, przerażeniu Šabana i wesołości Bokiego.

RIZO Niech cię chuj strzeli!

Demonstracyjnie opuszcza mieszkanie, trzaskając drzwiami. Pauza.

ŠABAN (za Rizo) Wypierdalaj z mojego domu, mafioso jeden! (Aleksić spogląda na niego zdegustowany)

BOKI Przepraszam, ale ja tę mafię całą załatwiłem... Nie było co zbierać.

III

Šaban ceruje majtki w salonie i ogląda jakiś program w telewizji na starym telewizorze. Przychodzi Rizo i zachowuje się jakby Šabana nie było. Siada za stołem kuchennym i bazgrze coś na papierze. Šaban patrzy na niego ukradkiem, wzdycha tak, żeby Rizo go słyszał. Jakiś czas tak trwają.

ŠABAN Przepraszam cię za dzisiaj. Nie, żeby mi to było obojętne, ale nie chodzi o ciebie. Popełniłem błąd.

Rizo mierzy go wzrokiem przez chwilę.

ŠABAN Wiesz sam, jakby się nam poprawiło, gdyby cię zatrudnili, ale damy radę, tak jak do tej pory dawaliśmy radę. Tylko, żeby nam zdrowie dopisywało, zresztą, jakoś sobie poradzimy... (strzyka go w kolanie) Auu! Będzie w nocy padało... (jak gdyby się już pogodzili) A co gdybyś cały stół przewrócił? Wcześniej zawsze krzesło przewracałeś.

RIZO Znowu go przewrócę, jeśli będziesz mi mówił takie rzeczy.

ŠABAN Jakie rzeczy?

RIZO Wiesz dobrze jakie.

ŠABAN Uwierz, nie pamiętam, co powiedziałem, tak byłem wściekły.

RIZO (głęboko rozczarowany) Mówię ci w zaufaniu, co mnie męczy, tobie i nikomu więcej, a ty ze mnie kpisz, i to przed gośćmi.

ŠABAN Ech, nie bądź jak dziecko, ja to w nerwach.

RIZO Ja też w nerwach.

ŠABAN Zapewne. Pierdolić stół... Szkoda tylko jedzenia.

Rizo z trudem wzdycha.

RIZO Przykro mi z tego powodu, ale nie mogę przepraszać. Nie mam nikogo innego w życiu oprócz ciebie, a ty tak nóż w plecy. Wiesz dobrze, że wszystko traktuję poważnie. (wyciąga coś z reklamówki i kładzie na stole, Šaban tego nie zauważa)

ŠABAN Wybacz, wiesz, że tak nie myślałem, tylko tak, trochę...

RIZO Nie, jeszcze gorzej myślałeś. Stale wymyślasz głupstwa, tylko żeby było gorzej niż jest. Teraz Aleksić i Boki myślą, że naprawdę jestem bez jaj, a za chwilę, że ze mnie pedał, taka jest kolej!

ŠABAN Ale jesteś głupi, oni nie myślą... To było w przenośnym znaczeniu, w kontekście pracy.

RIZO (prawie wybucha) W kontekście mojej potencji! Wiadomo, kim jest kastrat. Nie rób ze mnie osła. Słuchasz mnie, gdy sobie wypiję, a później wymyślasz sposoby, jak mnie urazić. Od dawna wiem, że taki jesteś. (wyciąga elektroniczną wagę i kładzie ją na stół, następnie otwiera reklamówkę, w której znajduje się trawa)

ŠABAN Co to ma być?

RIZO Nasza nowa praca.

ŠABAN Co to jest? Jakaś herbatka? (pochyla się, żeby lepiej widzieć)

RIZO Taa…, herbatka. Wiesz, ile kosztuje to, co widzisz?

ŠABAN No... Strzelam... Dwadzieścia marek... Zgadłem?

RIZO Byłeś blisko, w pewnym sensie... Dwieście dwadzieścia, to jest cena dla ciebie. Bo generalnie kosztuje dwieście pięćdziesiąt, gram dziesięć marek. Nikt nie sprzeda taniej, mało kto.

ŠABAN (przypominając sobie) A, wiem, co to jest! Było o tym w telewizji... Szafran! Co nie?

RIZO Genialnie, Šabanie, na wszystkim się znasz.

ŠABAN Od razu się zorientowałem, ale nie byłem pewien... Dlaczego tak drogo?

RIZO Wziąłem na krechę. (Šaban spogląda na niego pytająco) Z odroczoną spłatą.

ŠABAN (wąchając) Ale pięknie pachnie! Co kombinujesz, chcesz tym handlować?

RIZO No tak. Po to przyniosłem wagę, żeby zrobić działki...

ŠABAN I będziesz te działki sprzedawać?

RIZO Wszystko przewidziałeś, Šabanie, nie ma co, główka pracuje! Jeśli to sprzedamy, będziemy mieli pięćset marek, dwieście osiemdziesiąt na czysto. Ja już opracowałem cały plan. Potrzebujemy miesiąca, dwóch na rozkręcenie firmy, i następnie, dla ciebie i Aleksicia wynagrodzenie po tysiąc... E, co to ja wam dzisiaj chciałem powiedzieć, ale, no nie da się, przez te twoje pierdoły. (Šaban spogląda na niego zachwycony)

ŠABAN Serio?

RIZO Serio.

Šaban ściska Rizo, ze łzami w oczach, Rizo stoi sztywno, ale się nie wyrywa.

ŠABAN Kto ci to naraił? Znajdę go, dam mu za to pięćset marek!

RIZO Ekstra, dam ci wtedy o pięćset marek mniej, ja na to wpadłem, te pięćset marek zostaje u mnie... Nauczę cię, jak się robi działki.

Šaban zabiera się tak gorliwie do pracy, że robi to niezdarnie.

ŠABAN A jak na to w ogóle wpadłeś? Skąd wiedziałeś, gdzie to możesz kupić?

RIZO Wiedziałem o tym od dawna, ale nie chciałem się tym zajmować.

ŠABAN Dziecko, jak to nie chciałeś, człowieku, w życiu nie słyszałem o lepszym zysku.

RIZO Uwierz, przede wszystkim z twojego powodu.

ŠABAN Z mojego powodu?

RIZO Tak... Żebyś zachował dobre imię. Tak mi się wydawało, że to jest najcenniejsze, co masz. Bardziej uczciwego człowieka w życiu nie spotkałem. Uczciwego do szpiku kości... Jesteś naiwny jak jakieś dziecko.

ŠABAN Jaki to ma związek z tym wszystkim?

RIZO Ma. Jeśli psy nas nakryją, koniec z nami. To, czym się będziemy zajmować, jest nielegalne. Ale pomyślałem też o tym... Można być uczciwym i nielegalnym, a więc będziesz dalej uczciwy, ale nielegalnie.

Pauza.

ŠABAN Co masz na myśli – nielegalne?

RIZO Nie jest legalne, więc jest nielegalne.

ŠABAN Ale co?

RIZO Skąd mam wiedzieć... Podobno narkotyki. (Šaban się wzdryga i odsuwa od stołu)

ŠABAN (śmiertelnie poważnie) Szafran to jest przyprawa.

RIZO No tak, różnica polega na tym, że możesz tego użyć w dobrej albo złej wierze. Z maku możesz zrobić drożdżówkę z makiem albo heroinę...

ŠABAN A kokaina?

RIZO (śmieje się) To nie jest kokaina, ale masz rację, to nie jest też szafran. Próbuj dalej!

ŠABAN Rizo, co to jest? Powiedz mi. To są znowu jakieś twoje gierki...

RIZO Wyluzuj, Šabanie, pomyśl o kasie, pierdol policję... Myślałem o tym nawet więcej niż powinienem. Nigdy nas nie nakryją, nigdy! Będziemy najlepszą ekipą w mieście. Nie będziemy pracować z dziećmi i szumowinami, tylko z poważną ekipą i porządną młodzieżą. Ja będę załatwiał towar i przyjmował zamówienia, a ty i Aleksić będziecie robić działki i zbierać kasę od klientów. Kto będzie waszą dwójkę podejrzewał, nawet gdybyście handlowali komuś pod nosem? Po pierwsze nikt na was nie patrzy dłużej niż przez sekundę, po drugie, nawet jeśli zobaczy emerytów, musiałby być naprawdę stuknięty, żeby powiązać narkotyki z waszą dwójką. Uwierz, to jest szansa, lepsza w życiu nam się nie przytrafi.

ŠABAN Skończyliśmy rozmowę.

RIZO Powiedziałbym ci od razu, gdybyś nie palnął z tym szafranem...

ŠABAN To nie szafran. Mówisz narkotyki. Pytam cię, co to jest?

RIZO Jakie narkotyki, to zależy, jedni to uważają za narkotyki, inni nie... Trawa, marihuana, wiesz, co to jest... Słyszałeś o trawie!

ŠABAN (w chwilowym szoku, zdecydowanie) Nie będę tego tolerował w tym domu.

RIZO Jak nie będziesz, skoro to już tu jest.

ŠABAN (zadziornie) Wiem, o co chodzi, wiem, kim są ci haszyszowcy, ćpuni, same męty!

RIZO Daj spokój z tą wieśniacką gadką, nie masz o tym bladego pojęcia, nie musisz go zresztą mieć. Ty masz dystrybuować towar i przynosić na kupkę kasę do domu... Gdzie jest to whisky, musimy oblać nową pracę!

Šaban milczy i patrzy, jak gdyby szykował się do skoku.

RIZO Co, znowu nie chcesz dać się napić?

ŠABAN Słyszałeś, co ci powiedziałem. (podkreśla) Tego w tym domu nie będzie!

RIZO Wiedziałem, że będziesz znowu się przypierdalał. Nie byłbyś sobą, gdybyś mnie poparł w czymkolwiek, co wymyśliłem. Jestem głupi, że ci to w ogóle powiedziałem. Powinienem tylko Aleksiciowi, on się od razu zgodzi... Pierdol się, Šabanie, to ci twój wnuk musi powiedzieć, nie pozwalasz się człowiekowi rozwijać, niczego nie pojmujesz, a niech cię.

ŠABAN Jeśli liczysz na Aleksicia, to się przeliczysz...

RIZO Na pewno się zgodzi...

ŠABAN i RIZO Nie jest idiotą!

ŠABAN (zarozumiale) Akurat będzie sprzedawał narkotyki, co zrobi z Bokim, jeśli zamkną go do więzienia...

RIZO (odważnie) Nie zamkną. Jeśli ktoś skończy w więzieniu, to tylko ja. Jesteście w tej historii tylko chłopcami na posyłki, którzy nie wiedzą, co robią, ani dla kogo pracują, wiecie tyle, ile musicie.

Šaban uśmiecha się do niego jak do skończonego głupca.

ŠABAN Lepiej zanieś to tam, skąd przyniosłeś, dopóki nie jest za późno, mniejsza będzie strata. Nic nie pójdzie po twojej myśli, mogłeś to przewidzieć.

RIZO (pakując towar, uśmiecha się z góry) Naprawdę myślisz, że ja ciebie, który bladego pojęcia o tych sprawach nie masz, że ja ciebie posłucham? Naprawdę ci odbiło... Musiała źle podziałać na twoją psychikę ta kartoflanka, boję się tylko, że mnie również zaszkodzi... Z tonę tego zjedliśmy. Tona na głowę, kapusta i kartoflanka. Jak myślisz, ile tego zjedliśmy?

Pauza. Šaban patrzy na Rizo jak na bezczelnego pajaca.

ŠABAN (groźnie) Słyszałeś, co ci powiedziałem?

RIZO Szykuje się znów awantura... Widziałeś dzisiaj, jak niewiele mi trzeba. Jeśli nie chcesz mieć z tym nic wspólnego, w porządku, nie musisz, ale ja już w to wszedłem i z Bożą pomocą... To już postanowione. Skończ ględzić i przeszkadzać, nic w ten sposób nie osiągniesz. (z dumą i podniesioną głową) Czas na zmiany, Šabanie. Wystarczająco długo mnie żywiłeś, teraz kolej na mnie.

ŠABAN Ubierałeś, prałeś i prasowałeś...

RIZO Do dziś prasujesz.

ŠABAN (podnosząc głos) I łatałem, i zbierałem rzeczy po tobie, i na wycieczkę cię wysłałem, i wszystko ci dałem, i, ostatecznie, to mieszkanie jest moją wyłączną własnością, właściciel Poštenković Šaban, to ja, i ja jestem tym, który mówi, co tu można robić, a czego nie można! Handel narkotykami – tego nie można!

RIZO Nie krzycz, dzikusie, nie jesteś w dżungli! Chcesz, żeby cię usłyszeli sąsiedzi, jak ostatniego dupka?

ŠABAN (tracąc nerwy) Czy ja mówię po chińsku!? Co mam ci powiedzieć, żebyś w końcu zrozumiał, że tego w tym domu nie będzie!? Co z tobą!? Zdaje się sam jesteś na haju!?

RIZO Dobra, usiądź na chwilę i uspokój się, żebym ci jeszcze raz wszystko wyjaśnił... Twój wnuk cię kocha, ale zaraz się wkurwi, malutko mu brakuje, tyci.

Šaban zdumiony bezczelnością wnuka.

ŠABAN Ale ze mnie idiota, że w ogóle z tym osłem rozmawiam. Wiem, co zrobię!

Šaban odchodzi i wraca z telefonem komórkowym, Rizo macha ręką i dalej robi działki. Šaban wybiera numer i czeka, nerwowo poruszając nogą.

ŠABAN Halo? Czy dodzwoniłem się na policję? Chciałbym zgłosić, że w moim gospodarstwie domowym popełniane są nielegalne czyny związane z narkotykami...

Rizo się śmieje, Šaban wściekły maskuje wstyd.

ŠABAN Teraz przegiąłeś!... (najzłośliwiej jak to możliwe) Nie dziwię się, że nie znalazłeś do tej pory dziewczyny...

Rizo mierzy go wzrokiem zabójcy, zaciska szczęki, wychodzą mu żyły na szyi, Šaban milknie, szczerzy zęby.

RIZO (poskramiając wściekłość) Naprawdę chcesz, żebym wszystko porozbijał, dom przewrócił do góry nogami? Za bardzo sobie pozwalasz, ciągle zapominasz, że już nie jestem dzieckiem i że ze mną nie możesz rozmawiać jak z dzieckiem. Komuś innemu połamałbym nogi i ręce za taką zniewagę, uwierz. Śmieję się, bo jesteś zabawny, słuchaj, dzwonisz na policję! Kurwa, jakbym miał pięć lat. Naprawdę ci odbiło. (spokojniej) Usiądź, porozmawiajmy jak ludzie, bardzo cię o to proszę...

ŠABAN Nie ma o czym gadać. Nie ma takiej możliwości i kropka! Tu tego nie będzie.

RIZO Będzie, i to właśnie tutaj! I co teraz? Zadzwonisz po gliny, doniesiesz na mnie?

ŠABAN Jeśli nie będzie innego wyjścia...

RIZO Co, zadzwonisz do nich?

ŠABAN (ociągając się) Zadzwonię.

Rizo wstrząśnięty zamiera na parę chwil, Šaban zniesmaczony tym, co sam powiedział, pauza.

RIZO (mówi bolesną prawdę) Jeśli ktoś na świecie ma prawo mówić, że nie miał szczęścia w życiu, to tą osobą jestem ja. Zostawiła mnie matka, zostawił ojciec, wychował dziadek, który, mając dobre chęci, nigdy mnie nie rozumiał i wszystko musiałem robić za jego plecami... Nie mam pracy, nie mam pieniędzy, nie mam znajomości... Dwie moje dziewczyny odeszły z moimi przyjaciółmi, i teraz nie mam też przyjaciół... Wszędzie gdzie pracowałem, wystrychnęli mnie na dudka, pracowałem w dwudziestu miejscach, nie mam ani dnia stażu pracy... Kobiety mnie nie chcą... Market mnie nie chce, psy mnie nie chcą, zakłady bukmacherskie mnie nie chcą... Ubrania znoszone... Ciągle głodny... I teraz, kiedy w końcu się coś trafiło, rodzony dziadek chce mnie załatwić, posłać do więzienia. Kurwa mać! I przytrafia się to akurat mnie, bo marzy mi się nie wiadomo co, pałace, miasta, nie, ja chcę po prostu tak jak inni mieć żonę, dzieci i wieść spokojny żywot, tylko tyle.

Przerywa, Šabana poruszają jego słowa, stara się to ukryć.

RIZO (spogląda na Šabana) Wiesz, co mnie najbardziej boli? Że się ze mną w ogóle nie liczysz, a ja dla ciebie zrobiłbym wszystko, poszedłbym siedzieć. To jest dla mnie najgorsze, z tym się nie mogę pogodzić. Ciągle się kłócimy, wrzaski, awantury o pierdoły, a jesteś dla mnie wszystkim, oprócz ciebie nie mam nikogo i tylko ciebie kocham całym sercem... A ty chyba kochasz mnie... Chociaż po tym wszystkim szczerze w to wątpię.

ŠABAN Wariacie, kocham cię najbardziej na świecie!!!

Dzwonek do drzwi. Obaj się zrywają. Rizo bierze jakąś ścierkę i przykrywa nią sporny towar, a głową daje znak Šabanowi, żeby otworzył.

ŠABAN Kto tam?

GŁOS ZZA DRZWI Hipopotam!

Šaban otwiera drzwi, na scenę wchodzi Aleksić.

IV

RIZO No właśnie o tobie myśleliśmy, Aleksiciu, Bóg cię nam zesłał w najlepszym momencie!

ALEKSIĆ O co chodzi?

RIZO (z całkowitą pewnością) Ten tutaj pozbawiony rozumu staruszek, nawiasem mówiąc mój dziadek, a twój przyjaciel, Šaban Šabo Šapke, jak go tam zwą, twierdzi, że nie handlowałbyś trawą nawet za tysiąc marek miesięcznie. Ja twierdzę natomiast, że od razu, w tej chwili, gdyby ci ktoś zaproponował coś takiego, zgodziłbyś się. Powiedz mu to sam, on mnie nie słucha ani mi nie wierzy.

ALEKSIĆ (spoglądając to na jednego, to na drugiego) Jasne, masz rację.

ŠABAN Co? Nie pierdol! Sprzedawałbyś prochy, jak jakiś skończony oprych, a masz tu brata, który nie dałby sobie rady bez ciebie i ty o tym dobrze wiesz...? Jego by od razu gdzieś zabrali, gdyby cię nakryli, że to robisz, jego do jakiejś instytucji, a ciebie do więzienia, od razu, z miejsca! (Aleksić poważnieje, jest zmieszany)

RIZO (energicznie) Nie słuchaj Šabana, plecie głupstwa, nie ma pojęcia, co mówi! Nie poszedłbyś do więzienia, nawet jakbyś wpadł, jest sto tysięcy okoliczności łagodzących... Dostałbyś najwyżej rok w zawieszeniu. A chodzi o to, że to wszystko to głupstwa i nonsens, bo nie wpadniemy. (zdejmuje ścierkę z towaru, ten widok robi na Aleksiciu duże wrażenie)

Pauza.

ŠABAN (grozi) Ale żebyście wiedzieli, jeśli naprawdę będziecie to robić, wtedy... Dziękuję bardzo, było miło, ale się skończyło. Powodzenia! Aleksiciu, weź sobie Rizo do domu i róbcie sobie tam, co chcecie... Mnie wystarcza moja emeryturka, taka jaka jest.

RIZO Nie miej mu za złe, że tak bredzi, kartoflanka mu uszkodziła rozum. Aleksiciu, ty i ja zarobimy kasę. Nie grosze, tylko prawdziwą kasę... Koniec z biedą i dziadowaniem!

Rizo wyciąga rękę do Aleksicia, który po krótkiej chwili wahania ją ściska.

ŠABAN (zrezygnowany) A więc tak, przyjacielu! Pięćdziesiąt lat przyjaźni nic dla ciebie nie znaczy... Dobrze o tym wiedzieć, zobaczyć to na własne oczy... Bo gdyby mi ktoś powiedział, że coś takiego zrobisz, nie uwierzyłbym. Rizo, on jest jeszcze młody i niedoświadczony, czy ma wrodzoną inteligencję – raczej nie, ale ty, staruszek z siedemdziesiątką na karku, ty się pakujesz w coś takiego? Naprawdę nie wiem, co powiedzieć. To jest nieprawdopodobne...

RIZO Tak samo będzie nieprawdopodobne dla wszystkich, w tym tkwi szkopuł. Nikt nie będzie podejrzewał waszej dwójki, absolutnie nikt, będą myśleć jak ty.

ŠABAN (zły) Przerwałeś mi!... (kontynuuje zrezygnowany) Znaczy się, gdyby mi ktoś powiedział, że ty, osobiście, Aleksiciu, będziesz sprzedawał prochy, powiedziałbym mu, że go pojebało!

ALEKSIĆ (powoli tracąc cierpliwość) Nawijasz jak przekupka! Przestań na chwilę, żeby mógł mi wyjaśnić, o co chodzi. Jesteś gorszy od Bokiego.

RIZO (w znakomitym nastroju) Gdyby był w porządku, dałby nam się czegoś napić, ma w skrytce whisky. Zamiast świętować, że jest ok, że wyrwiemy się z tego... Nie wiem, jak to w ogóle nazwać, gówna, tego szamba, on marudzi i płacze. Nie wiem, co mam robić. Cokolwiek zrobisz, jemu to nie odpowiada, a jest taki, bo jest biedny. Chcę z niego zdjąć trochę tego ciężaru, żeby mu przydać trochę godności, ale wszystko to na marne, nie może uciec przed sobą, taki ma chyba charakter, Bóg go takiego stworzył...

ŠABAN (z patosem) Bóg mnie takiego nie stworzył. Ludzie mnie przez całe życie robili w ciula, i to najbliżsi... Tak jak wy mnie teraz robicie w ciula. Taki chyba już mój los. (gorzko się uśmiecha)

Rizo głęboko wzdycha, jakby chciał powiedzieć: „Znowu ta gadka”.

ŠABAN Nie wzdychaj, synku, to nie kłamstwo, o czym teraz mówię. Wiem, nasłuchałeś się o tym, masz tego dosyć... Ale to prawda, co powiedziałem. Mój syn, a twój ojciec, poszedł tą samą drogą i już nigdy nie wrócił, Bóg wie, czy jest jeszcze wśród żywych. Myślisz, że mi łatwo znowu to wszystko przeżywać?

RIZO (jak oparzony) Nie porównuj mnie z tym przegranym! Nie ma do tego podstaw. O ile mi wiadomo, ten człowiek był nałogowym alkoholikiem, lumpem, wrzodem na dupie, i to bez charakteru, który tobie, najbardziej dobrodusznej osobie na świecie, zmarnował trzy czwarte życia, a ja jestem chłopakiem, który chce pracować i zarobić, również dlatego, żeby tobie ulżyć i żeby to pieskie życie, na które prawie codziennie narzekasz, było dla ciebie lepsze. Różnica między nami jest ogromna, rozumiesz?

ŠABAN Nie mów tak o nim, to jest twój ojciec. Poza tym nie jest winien temu, co go spotkało. Matka go zepsuła. Tak wychowała i rozpuściła.

RIZO Dziękuję mu, że mnie spłodził i że mnie dostarczył do ciebie, a jeśli chodzi o resztę, myślę, że jest największym debilem na świecie. Ja swoich dzieci nie zostawię, ale najpierw muszę je mieć. Dlatego, wiadomo, potrzebuję żony. Żeby znaleźć porządną kobietę, trzeba mieć pieniądze, a jeśli chcesz zarobić porządne pieniądze, nie możesz się zatrudnić u prywaciarza. Żeby się dostać do państwowej firmy, trzeba mieć znajomości albo pieniądze, żeby je kupić... To jest jedyne, co mi pozostało, bo kraść, to jest poniżej mojej godności. Już ci mówiłem, że trawa w połowie krajów jest lekiem, a w połowie narkotykiem, a u nas też zostanie uznana za lekarstwo, ale my zawsze jesteśmy ostatni w Europie. My nie jesteśmy w ogóle przestępcami i mafiosami, kiedy to robimy, lecz jesteśmy niemal dobrymi obywatelami. Nasz jedyny grzech, to niepłacenie podatków, ale biorąc pod uwagę, jakie mamy państwo, obecnie uważa się to za normalne i logiczne zachowanie, i nikt nam nie będzie miał tego za złe. Mam rację? Powiedz sam.

Aleksić klaszcze, Rizo się do niego przyłącza, Šaban niechętnie się zamyśla.

ALEKSIĆ Co tu dużo mówić, masz całkowitą rację! Jeśli miałem jakieś wątpliwości, teraz już ich nie mam. Rizo, jesteś szefem!

RIZO (w uniesieniu) Oto i twój przyjaciel, Aleksić... Pracował tak jak ty, porządny człowiek, szlachetny, dobry... Życie poświęcił dla brata... Wojna go zniszczyła, po wojnie się już nie odnalazł, egzystuje... Sam nie wie, czy żyje!

ALEKSIĆ (wpada mu w słowo) Chuj ze mną, ja swoje przeżyłem! Przykro mi z powodu Bokiego. Zasłużył, żeby mieć wszystko, a nie ma nic. Pierdolę takie społeczeństwo, które takiemu komuś jak on, nic nie może zaoferować! Zostaje prochy sprzedawać. Żebyś przynajmniej wcześniej na to wpadł...

RIZO Boki to jest inna sprawa. Šabanie zapomniałeś o tym aspekcie. My nie tylko sprzedajemy lekarstwo ludziom, ale jeszcze troszczymy się o jednostkę, o której państwo zapomniało, a nie powinno. Jesteśmy bohaterami, skoro to robimy!

ALEKSIĆ W Holandii państwo płaci ludziom, żeby dwa razy w roku poszli do burdelu, a ja nie mogę go wysłać raz na dwadzieścia lat, a nie ma dnia, żeby nie wspominał, że chce tam pójść. I gdzie tu sprawiedliwość?

RIZO Nie ma jej nigdzie! Postaramy się, żeby była. (prosząc) Šabanie, mój ukochany dziadku, daj nam ten alkohol i przynieś trzy kieliszki, żebyśmy wszyscy wznieśli toast... Uwierz, wyluzuj, nie robimy nic złego, człowiek musi walczyć, jakoś sobie radzić, takie jest życie.

ALEKSIĆ Ma rację!

ŠABAN (ociągając się, pokojowo) Brzmi to wszystko pięknie, ale wiesz, co o tym sądzę.

ALEKSIĆ No nic, idziemy do mnie.

RIZO Nie idziemy, zostajemy. To jest też mój dom, mam to gdzieś. Nie musi dać nam alkoholu, liczykrupa, stary skąpiec!

V

Okna zasłonięte są grubymi zasłonami. Šaban wychodzi z kuchni i niesie rolkę przezroczystej folii, podchodzi do okna i wygląda zza zasłony. Bierze drewnianą deskę, stawią ją na stół i rozwija na niej folię, którą później tnie na małe kwadraty. Wstaje i podchodzi do skrytki, z której wyciąga towar w reklamówce i cyfrową wagę. Z wielką wprawą i rutyną zaczyna robić działki. Reaguje na trzy krótkie sygnały dzwonka. Z grymasem na twarzy Šaban wstaje i otwiera drzwi zdyszanemu Aleksiciowi.

ŠABAN (zamykając drzwi) Dwa razy krótki dzwonek, jeden długi. Jeśli ma być długi, to musisz przycisnąć długo, a nie krótko!!! Nie – trzy krótkie dzwonki, tylko dwa krótkie, jeden długi. Nie będę sto razy powtarzał...

Aleksić się nie ogląda, podchodzi do okna i spogląda ukradkiem zza zasłony, Šaban podąża za nim wzrokiem.

ALEKSIĆ (chodzi tam i z powrotem, zmartwiony) Jakiś dwóch szło za mną aż tutaj...

ŠABAN Jak wyglądali?

ALEKSIĆ Lepiej żebyś nie wiedział!... Jeden potężny, napakowany byk z wystającymi zębami, strzeż mnie, Panie Boże, przed takimi. A drugi zapity, chudy, zasuszony, jak śmierć na chorągwi! Ma kulę inwalidzką, ale jej nie potrzebuje. Taka robota.

ŠABAN (spoglądając przez okno) Wydaje się, że ich nie ma... Jesteś pewien, że szli za tobą?

ALEKSIĆ Nie zwariowałem. Szli za mną od targu. Najpierw myślałem, że nic się nie dzieje, ale w pewnym momencie zauważyłem, że trzy razy skręciłem, oni za mną. Skręciłem czwarty raz, a oni też!... Widzę, że nie ma żartów, śledzą mnie. Wtedy zszedłem z chodnika na trawę i idę już nie po ścieżkach, rozglądam się… Niech was chuj strzeli! (pokazuje środkowy palec) Oglądam się, widzę, patrzą za mną...

ŠABAN (w napięciu) I co, szli za tobą?

ALEKSIĆ Hmm, to są bardziej przebiegli zawodnicy! Gdy ja się przedzierałem przez krzaki, oni szli chodnikiem. Wiesz, jak ich zaskoczyłem, wychodząc przed nimi spomiędzy kontenerów! Już się nie oglądałem, byliśmy tuż przed budynkiem, ale słyszałem ich, jak się ze mnie śmiali, napakowany chrząkał jak prosię, a ten drugi ryczał jak osioł! (wzdycha) W mieście pełno policji. Masa! (dzwoni jego telefon, odbiera, innym głosem) Halo? Cześć, cześć! Sytuacja jest pod kontrolą... Coście wymyślili? Ok. Po siódmej, pasuje? W porządku, do widzenia.

ŠABAN (spoglądając ponownie przez okno) Rizo mówi, że wszystko jest w porządku, że bez sensu wymyślamy...

ALEKSIĆ Ach, ja też tak mówię Bokiemu.

ŠABAN (siadając w zamyśleniu) A mnie się wczoraj również przytrafiła podobna historia... Kiedy szedłem na Stare Miasto[1], za mną też szły dwie osoby, mężczyzna i kobieta. On przystojny, dobrze ubrany, siwiejący, a ona też odstawiona, prawdziwa dama. I tak samo – ja w lewo, oni w lewo, ja w prawo, oni w prawo, ja się zatrzymuję, oni się zatrzymują, niby oglądają, co jest u jubilera...

ALEKSIĆ Na sto procent! To są ich sztuczki. Tamta dwójka też udawała, że ogląda na targu ziemniaki. Świetni aktorzy!

ŠABAN Ostatecznie ona wchodzi do jubilera, a on zostaje przed, zapala papierosa...

ALEKSIĆ To było przedstawienie dla ciebie, żebyś ich nie zdemaskował. On został, żeby patrzeć, co robisz, niby na nią czeka.

ŠABAN Wtedy ona wyszła i poszli, a kiedy przechodzili obok mnie, on mnie zmierzył wzrokiem.

ALEKSIĆ (chwytając Šabana za rękę) Zapamiętałeś ich twarze?

ŠABAN Jego tak, a ją... Miała jakieś okulary.

ALEKSIĆ Tu zrobiłeś błąd! Następnym razem inaczej się ubiorą, jeśli nie znasz ich twarzy, nie ma szans, żebyś ich rozpoznał.

ŠABAN Rizo twierdzi, że nie miałem się zatrzymywać, że to był mój największy błąd...

ALEKSIĆ A co miałeś zrobić? Żeby cię widzieli, jak wymieniasz towar? Nie słuchaj Rizo...

Jeśli sam się nie chronisz, to nawet Bóg ci nie pomoże.

ŠABAN (wzdycha) Tak, wiem! (dzwoni jego komórka, odbiera) Proszę? Dobrze, jak się masz?... Dobrze. Umówione. Zadzwonię na domofon, jak przyjdę. Trzymaj się.

ALEKSIĆ Ciągle dzwonią. Wszystko sprzedałem.

ŠABAN Trzydzieści działek!?

ALEKSIĆ Dokładnie dwadzieścia dziewięć. Jedną wziąłem dla siebie.

Aleksić wyciąga z wewnętrznej kieszeni lulkę, w której jest joint, zapala, wypuszcza dym z wyraźnym zadowoleniem.

ALEKSIĆ (podając jointa Šabanowi) Uch, ale moc, co to jest...

ŠABAN Albańskie.

ALEKSIĆ Ostatnie też były albańskie, przedostatnie też, ale te są dziesięć razy mocniejsze.

ŠABAN Dla mnie lepsze od poprzednich.

ALEKSIĆ Według mnie też.

ŠABAN Paliłeś już dzisiaj?

ALEKSIĆ Zapaliłem jednego, zanim poszedłem do pracy... Daj tego jointa, to nie twoje urodziny! (Šaban mu podaje)

ŠABAN (wypuszczając dym) I ja też rano wypaliłem, jednego małego, malutkiego, do kawki... Ten pierwszy rano jest najlepszy.

ALEKSIĆ Nie wytrzymałbym tego wszystkiego, gdybym nie zapalił. Zabiłby mnie stres... Masz jakiś sok?

ŠABAN Jest w lodówce, pewnie ananasowy.

ALEKSIĆ (podaje jointa, idąc w kierunku kuchni) A coś słodkiego?

ŠABAN Jest tort, w pudełku... (wpatruje się w jeden punkt)

Aleksiciowi wypada taca w kuchni, przeklina, Šaban nie reaguje.

ALEKSIĆ (wychodząc z kuchni z tacą, na której jest sok i tort) Coś ci chciałem powiedzieć, ale uciekła mi myśl... (siada) Aaa, co to było! Nie żebym nie mógł sobie przypomnieć, co ci chciałem powiedzieć, ale zapomniałem, o czym w ogóle rozmawialiśmy... Przypomnij mi, ja sobie nie przypomnę.

ŠABAN (podrywając się) He?

ALEKSIĆ O czym mówiliśmy? Joint zgasł, daj tu! (bierze i zapala)

ŠABAN Kiedy?

ALEKSIĆ (wypuszczając dym) Co kiedy?

ŠABAN Kiedy rozmawialiśmy?

ALEKSIĆ Nic z tego nie kapuję. (zaciąga się i następnie chce zgasić jointa)

ŠABAN Nie! (łapie Aleksicia za rękę, wyrywa mu jointa, mocno się zaciąga i następnie go gasi)

Aleksić nalewa soku, zabierają się za ciasto.

ALEKSIĆ (z pełnymi ustami) Stary, totalnie uzależniłeś się od trawy.

ŠABAN A ty niby nie?

ALEKSIĆ Ja też, ale ty bardziej. Ile działek wypalasz?

ŠABAN Zero.

ALEKSIĆ Zero, bo wyciągasz z reklamówki Rizo. Wypalasz co najmniej dwie działki, być może nawet trzy, codziennie... Ja wypalam jedną.

ŠABAN Szczerze – nie obchodzi mnie to!

ALEKSIĆ (wyciąga z kieszeni zwój banknotów) Daj to Rizo, jak go zobaczysz. (rzuca na stół) Palą ją ludzie, wykańczają się, siedemdziesiąt pięć procent miasta jest na trawie.

ŠABAN No tak, ale kiedy zrozumiałem, że ten jeden chłopak to hodża...

ALEKSIĆ Hodże, księża, dyrektorzy, profesorowie, studenci, kelnerzy, taksówkarze, rzemieślnicy, mężczyźni i kobiety, starzy i młodzi, wszyscy chcą! Ktoś kto raz zadzwonił po towar, dzwonił znowu.

ŠABAN Do mnie też.

ALEKSIĆ Ludzie nie chcą się już truć tabletkami na uspokojenie, teraz są w modzie produkty organiczne... Uwierz, nie pamiętam, kiedy ostatnio zażyłem diazepam, nie biorę ani diazepamu, ani bromazepamu, odkąd pracujemy.

ŠABAN Kurwa mać, całe życie słucham opowieści o tym, jak bardzo są szkodliwe narkotyki, jak niszczą każdego, kto się do nich zbliży, a później człowiek próbuje i... oto, co się dzieje.

ALEKSIĆ Chodzi ci o to, że jest nielegalna? Kto wydawałby pieniądze na lekarstwa, gdyby to można było normalnie kupić? Nikt! Daj spokój, to nie są narkotyki, tylko konopie. Wiesz, co to jest, sialiśmy je, jak byliśmy dziećmi... Nie ma bardziej wartościowej rośliny od tego.

ŠABAN Rizo pokazywał mi na Internecie, tam pisze, że w świętych księgach mowa jest o tym, że Bóg wybrał jedną roślinę, która ma w szczególny sposób pomagać ludziom...

ALEKSIĆ Masz rację, to prawda, i chodzi o trawę, zostało to naukowo udowodnione.

Ktoś ciągnie za klamkę, na co staruszkowie się wzdrygają. Gdy ten ktoś dochodzi do wniosku, że jest zamknięte, dzwoni i puka do drzwi.

ŠABAN Rizo i Boki. (wstaje i idzie otworzyć)

VI

Rizo wpada na scenę i szybko zamyka za sobą drzwi, jest w znakomitym nastroju.

RIZO (do Šabana) Spadaj, tam usiądź! (Boki rzuca się do drzwi, Rizo go usadza) Zaczekaj, Boki, rozłożymy wybieg!

BOKI (zza drzwi) Dobra, dobra!

RIZO (do starców) No trochę szybciej, mamy rewię mody!

Šaban wstaje, on i Aleksić siadają.

ALEKSIĆ Co teraz wymyślili?

BOKI Zrobiłeś?

RIZO Jeszcze tylko sekunda... Jesteś gotów?

BOKI Tak!

RIZO Uważaj, kiedy otworzę drzwi, wychodzisz.

BOKI Super, pasuje.

RIZO Odpowiada ci?

BOKI Jest idealnie.

RIZO Zaczynamy! Uwaga... teraz!

Rizo jednym ruchem otwiera drzwi i chowa się za nimi. Boki wpada w nowym garniturze i butach, prosto od fryzjera. Aleksić gwiżdże, bo jest pod wrażeniem. Šaban uśmiecha się z satysfakcją. Rizo wychodzi zza drzwi i wywołuje aplauz. Boki w tym czasie wykonuje różne figury, a później zaczyna się kłaniać publice i wysyłać jej pocałunki, aplauz się zmienia. Rizo bierze moździerz kuchenny i udaje, że coś uciera, Aleksić bębni po stole, Šaban zaczyna huczeć imitując sowę.

BOKI Życzę wam szczęścia i niech was Bóg błogosławi!... I ja mówię jeszcze... – Szczęśliwej drogi, dokądkolwiek się udajecie, bądźcie zdrowi, przyjadę do was.

Aleksić ukradkiem ociera łzy, Boki ściska wszystkim rękę, bardzo serdecznie. Aleksić podchodzi do Rizo i całuje go serdecznie, Šaban go przytula z dumą, później Aleksicia. Boki nie daje się przytulić, pilnuje towaru.

ALEKSIĆ Boki, jeśli teraz się nie ożenisz, nie wiem, co będzie!

RIZO To już jest umówione, prawda Boki?

BOKI Z fryzjerką!

RIZO To co ci powiedziała, że jaki jesteś?

BOKI Powiedziała: „Ale z ciebie słodziak, idziemy razem na kawę?”.

RIZO A Boki do niej...

BOKI (podniecony, szybko) Powiedziałem jej – Jeśli pójdę z tobą na kawę, wyjdziesz wtedy za mnie?

ALEKSIĆ Spójrz na niego, niezłe z niego ziółko!

BOKI A ona mówi: „Czekałam na takiego jak ty, kiedy idziemy do urzędu?”.

ALEKSIĆ Od razu do urzędu?

RIZO Jasne! Aleksiciu, powiedz, kiedy widziałeś ładniejszego i bardziej zadbanego chłopaka?

BOKI (dumny) Spodobało jej się, że jestem taki wyszykowany, że mam ładny garnitur, buty, że chcę się wykąpać, ogolić, ostrzyc... Wiesz! Nie obraź się, nie myśl, że mówię o tobie, ale... Spójrz – jeśli się nie ostrzyżesz i nie ogolisz... Będzie cię miała gdzieś! Niektóre kobiety to lubią, niektóre nie. Organicznie nie potrafią, rozumiesz, niedobrze im się robi, jak taki przyjdzie, o to chodzi... (jego uwagę przykuwa lusterko, patrzy w nie)

Rizo zauważa pieniądze na stole i peta w popielniczce, chowa pieniądze do kieszeni.

RIZO Znowu paliliście. (cynicznie) Mój Boże, Šabanie, jak się wzbraniałeś i sprzeciwiałeś na początku, można by pomyśleć, że prędzej byś żabę połknął niż wziął jointa do ust, widać teraz do kogo jesteś podobny! (udaje, że pali) Aleksić się nie sprzeciwia, chociaż on też nie jest pod tym względem lepszy, obaj jesteście beznadziejni. (trochę marudząc) Z każdej działki, którą wypalicie, macie 5 marek kosztów i 5 marek zysku, żebyście mieli tego świadomość. (zatrzymuje się i zamyśla na chwilę) Wiecie, co mnie teraz interesuje? Jeśli Šaban był tak stanowczym przeciwnikiem trawy, ale tylko do pierwszego razu, gdy ją spróbował, a później zrobił się z niego prawdziwy Bob Marley, czy to również oznacza, że identycznie by się zachował w przypadku pedalstwa? Przeciwny do pierwszego razu, a później Freddie Mercury.

ŠABAN Każdy o tym, czego mu brakuje, kurwa o szacunku, żołnierz o skróceniu służby, urzędnik o awansie...

RIZO (wtrąca się) Šaban z sutereny o pałacach.

ŠABAN Rizo zaś o pedałach!

BOKI Rizo ma laskę, poznałem ją, jak szukaliśmy garnituru.

RIZO Šabanie, to dlatego, że oskarżasz innych o własne grzechy... Teraz widzisz, czym jest karma.

ALEKSIĆ (do Bokiego) Jaka jest jego laska?

BOKI Zajebista! Na miejscu Rizo, od razu pojutrze bym się ożenił!

ŠABAN Jak to, Boki, co na to fryzjerka?

Boki patrzy na Šabana jak na durnia.

BOKI (machając ręką) Mój Boże, gdybyś ją widział Šabanie, uciekłbyś! Było mi niedobrze, jak mnie obcinała... Kiedy mnie goliła, mogła też siebie ogolić, nie zaszkodziłoby jej.

ALEKSIĆ (do Rizo) No cóż, jak wygląda ta szczęściara?

RIZO (wyciągając nową komórkę) Chcesz zobaczyć?

ALEKSIĆ Pokaż...

Staje za Rizo, Šaban do nich podchodzi, Boki przegląda się w lusterku.

RIZO Spójrzcie na tę piękność! (odgłosy aprobaty i zaskoczone wyrazy twarzy starców) Spójrz na nią, na nartach, prawdziwy lis polarny... A na plaży! No i? Jak z reklamy. Jak z pornosów. Co nie? Spójrz tutaj, w wydaniu służbowym... Jak ta mała czarna prezenterka z telewizji, Šabanie ta, która ci się podoba... Spójrz, jaka wtedy była, wtedy, kiedy trenowała gimnastykę artystyczną... Trenowała jako dziecko, była mistrzynią kraju, później urosły jej piersi i musiała zrezygnować.

ALEKSIĆ Zawodowy sport jest bez sensu, tylko piłka nożna się liczy, lepiej dla niej, że zrezygnowała... Tu wraca z basenu! (gwiżdże) Piękność pierwsza klasa! Przepiękna. Ma prawo jazdy? (Rizo twierdząco kiwa głową)

ŠABAN (z pewną dozą wątpliwości) Jak to się stało, że się spotkaliście? Wydaje się, że jesteście z innej bajki...

RIZO Czegoś mi brakuje? (wypina pierś i wydyma usta) Nie pierdol, Šabanie, jak się uczeszę, wcale nie wyglądam źle. (podchodzi do lustra, żeby się zobaczyć)

BOKI A ja wyglądam najlepiej!

RIZO Ty jesteś na pierwszym, a ja na drugim miejscu.

BOKI Masz rację.

ŠABAN Gdzie się poznaliście? Nie widuję takich piękności na ulicy.

RIZO Dzwoniła do mnie. Potrzebowała trawki.

ŠABAN Dałeś jej za darmo?

RIZO Już za darmo! Za darmo umarło. Dostała zniżkę.

ALEKSIĆ Jak się nazywa?

RIZO Nie mogę ci powiedzieć, bo Šaban usłyszy.

ŠABAN (przebiegle, do Bokiego) Boki, jak się nazywa dziewczyna Rizo?

BOKI (zaskoczony) Eee... No... Hm-hm-hm... No, nie mam stuprocentowej pewności... Wydaje mi się, że... (przeciąga) Naniza.

Rizo chichocze.

ALEKSIĆ Zaczekaj, aż zajarzy, jeśli się poznali, przypomni sobie.

RIZO Zaczyna się na „sz”.

BOKI Hm-hm-hm... Czek’-Czek’... Zaraz, zaraz... Mogłeś mi to tydzień temu zapowiedzieć, żebym się przygotował, a tak...

RIZO Sze-sze... Przypomnij sobie, gdzieś to sobie w umyśle zapisałeś

ALEKSIĆ Każdą zapisał!

BOKI Czy to nie – Sze... Szeniza?

RIZO (powstrzymując się od śmiechu) Byłeś blisko, ale inaczej. Szeher... Pamiętasz? Szeher...

ŠABAN Chodzi o Szeherezadę? (Aleksić i Rizo spoglądają na niego kątem oka)

BOKI Jasne, o nią chodzi! Masz rację, Szeburzada, tak powiedziała, że ma na imię. (odwraca się do lustra)

ALEKSIĆ (z nostalgią) Ech, kiedy sobie przypomnę Szeherezadę, dawno temu, gdy ja i ten staruszek służbowo pojechaliśmy do Egiptu. Jakaż to była kobieta! Od niedawna zaczęły do nas znowu przyjeżdżać takie piękności, wcześniej ich nie było, teraz je widuję po całym mieście, a w sarajewskich termach jest ich bez liku... Słynna egipska piękność, to był ten typ kobiety, jak Kleopatra, ta moja Szeherezada. Żadnej skazy nie miała, dosłownie żadnej! Żadnego znamienia, blizny, żadnych rozstępów, a miała wtedy czterdzieści lat, kiedy się zabawialiśmy. W ogóle się nie mogliśmy porozumieć, ale rozumieliśmy się bez słów, ja ją, a ona mnie. Chciałem się z nią ożenić, ale jej nie pozwolili pojechać do Jugosławii, jej ojciec był wykładowcą akademickim, profesorem literatury, czytał Andricia, Selimovicia, Ćopicia, Derviša Sušicia, w żadnym razie nie zgadzał się, żeby pojechała do Bośni. Ja z kolei nie mogłem tam zostać, miałem dość pustyni. (zamyśla się) Ech, kiedy sobie tylko przypomnę... Takie miała cycki! (szerokim gestem pokazuje)

ŠABAN (spokojnie, sto razy słyszał tę historię) Mój Boże, im jesteś starszy, tym te jej cycki stają się większe... Jak to nie miała skazy? Czyż jej nie nazywaliśmy Shazza, bo właśnie miała taką koszmarną czarną grzywkę, ciętą jak od garnka?

ALEKSIĆ Nazywaliśmy ją Madonna, bo miała zgrabne nogi.

Šaban macha ręką.

ŠABAN (do Rizo) Jak ma na nazwisko?

RIZO (wyrwany z zamyślenia) Kto?

ŠABAN Twoja dziewczyna.

RIZO Ćeko...

ŠABAN i ALEKSIĆ Džeko?

ALEKSIĆ Jakaś krewna Edina?

RIZO Nie Đeko, tylko Ćeko!

ŠABAN Szeko...

RIZO Ćeko! Ć-ć! Ć jak... Ć jak Ćikita.

ŠABAN A Ćeko! (zamyśla się) Mój Boże, nigdy nie słyszałem takiego nazwiska. Kim są jej rodzice?

BOKI Rizo, musisz uważać, żebyście, ty i ona, nie byli dziećmi dwóch braci, ponieważ, wiesz, mogą z tego różne rzeczy wyniknąć, czasem rodzą się dzieci z defektami... Dlatego ciągle powtarzam, że nie mogą się wiązać ludzie z jednej rodziny.

ALEKSIĆ Daj spokój, czy to ważne, kim są jej rodzice? Jest piękna, zgrabna, jeździ samochodem...!

ŠABAN Jak to nieważne? A co, jeśli jest z tych mafijnych rodzin? Czy mi to potrzebne, żeby tajniacy zapukali do moich drzwi?

RIZO Šabanie, kompletnie ci odbije, jak będziesz taki podejrzliwy. Ta twoja paranoja bierze się z trawy. Zorientowałeś się, że każdy, kogo nie znasz, wydaje ci się złowieszczym typem? Wyluzuj, nie jesteś w telewizji. (do Aleksicia) Idiotyzm, poszedł na Stare Miasto w czasie, kiedy tam jest najwięcej ludzi, odbiło mu, w końcu sam się zaczął dziwnie zachowywać, maniak śledzi normalnych ludzi.

ŠABAN Daj spokój? Dlaczego dzisiaj szli za Aleksiciem aż do wejścia?

RIZO (poważnieje, do Aleksicia) Kto za tobą szedł?

ALEKSIĆ Dwóch typów.

RIZO Jak wyglądali?

ALEKSIĆ Uff, okropnie! Chodzą i węszą.

RIZO Stary, dobra, opisz, jak wyglądali.

ALEKSIĆ Jeden był krępy, napakowany, kompletnie odrażający typ, a drugi jeszcze gorszy, wysoki, szczupły, zasuszony, założył kaptur, machał kulą w powietrzu jak śmierć kosą...

RIZO Czekaj, czy temu krępemu wystają zęby?

ALEKSIĆ (z błyskiem w oku) Tak! To oni. Szli za mną od targu do klatki. Najpierw myślałem, że to jacyś zwykli żule, ale zorientowałem się, że idą za mną, a jeden udaje, że mu jest kula potrzebna...

Rizo macha z ulgą i uśmiecha się.

RIZO Mój Boże, Aleksiciu, ale pierdzielisz, chyba jarasz z pięć-sześć jointów dziennie. Šaban przynajmniej znalazł jakiś fajnych ludzi, żeby go śledzili, a ty Velego i Smrlego, dwóch największych hulaków. Smrle nosi tę kulę, bo razem żebrzą, mówi, że bez niej ludzie go biorą za narkomana, a z nią za inwalidę wojennego, wtedy lepiej im idzie. Naprawdę powinniście mniej palić, obaj.

BOKI Ale coś bym zjadł.

ALEKSIĆ Poproś Šabana, jesteśmy u niego w domu.

BOKI (do Šabana) Šabanie, co u ciebie, mordo kochana? Spotkałem dwie laski, jak szedłem do ciebie i kiedy im powiedziałem, że idę do ciebie, powiedziały, żebym cię pozdrowił i zapytały, kiedy do nich przyjdziesz... I powiedziały, że jesteś przystojny, czysty, że starasz się ładnie ubrać, że regularnie się strzyżesz i golisz, tak jak ja, i powiedziały, żebym ci to powiedział. No ale ja, jeśli o mnie chodzi, coś bym zjadł... i czegoś się napił!

RIZO Ja też! Nie miałem nic w ustach przez cały dzień.

ŠABAN Chcecie, żeby wam usmażyć jajka czy zaczekacie na kurczaka z ziemniakami? Gotowe, wystarczy włożyć do piekarnika...

RIZO Tylko nie kurczak z ziemniakami, w tym tygodniu był trzy razy, w zeszłym pięć, porąbało cię... Właśnie się uwolniłem od kartoflanki, a ty terroryzujesz mnie drobiem. Urozmaić to trochę, teraz masz już czym!

BOKI Jestem za ćevapami, duża porcja i dużo cebuli.

RIZO Brawo, Boki, dobry pomysł, w dobrym czasie. (bierze komórkę) Co dla kogo?

ALEKSIĆ Dla mnie duża porcja.

ŠABAN Stary nie dzwoń, po co ci to gówno, bez sensu wydawać pieniądze... Kurczak przygotowany, wszystko jest przygotowane, no to jak, mam wyrzucić jedzenie?

RIZO Dobra, upiecz tego kurczaka, zaniosę go Cyganom, którzy stoją na światłach, im też trochę odpalimy. Šabanie, też chcesz dużą?

BOKI Dla mnie też duża, ale zaznacz, że ma być dużo kapu... O Boże, że ma być dużo cebuli, tak powiedz.

ŠABAN Ja nie chcę...

RIZO (zdenerwowany) Co ty, chcesz kurczaka, nie możesz odżałować siedmiu marek na ćevapy, o to chodzi?

ŠABAN Zapytaj, czy mają cynaderki...

Rizo patrzy na niego kątem oka i dzwoni.

RIZO (miło) Dzień dobry... Poproszę trzy porcje po dziesięć, a do jednej proszę dodać ekstra cebulę, pięć razy więcej… Macie może cynaderki?... Sprzedane. Dobrze, nie szkodzi, w takim razie poproszę jeszcze... (wpatruje się w Šabana, żeby się zadeklarował)

ŠABAN No... Hm... Dla mnie duża porcja, ale mało cebuli i kajmak do tego.

BOKI Dla mnie też kajmak! I dużo, naprawdę dużo cebuli! Niech doda!

ALEKSIĆ Dla mnie bez niczego.

RIZO (do Aleksicia) Bez cebuli?

ALEKSIĆ Może być z cebulą.

BOKI Dla mnie też, niech da więcej cebuli! Więcej kajmaku, więcej cebuli, więcej kajmaku, duże ćevapy.

RIZO (do telefonu) Proszę wybaczyć, ekipa jest trochę rozbawiona... Czyli cztery porcje po dziesięć, trzy z kajmakiem...

ALEKSIĆ Dla mnie bez kajmaku, ja tego nie jem, nigdy nie mogłem.

ŠABAN Dla mnie też nie za dużo kajmaku, trochę z boczku...

BOKI Niech nałoży cebuli chochlą!

RIZO (zdenerwowany) Proszę pani, proszę nam przywieźć cztery po dziesięć i osobno kajmak i cebula... (Boki szepcze mu i pokazuje, że chce jeszcze cebuli) Cebuli za pięć marek, bardzo proszę...

ŠABAN Idioto, pójdę do marketu i przyniosę pięć kilo cebuli za te pieniądze!

RIZO (do telefonu) Za ile będzie? Piętnaście minut. Dziękuję pięknie i przepraszam za małe zamieszanie. Do widzenia!

BOKI Jeden gość, jeszcze przed wojną... Poszedł na ćevapy i nie powiedział, nie zwrócił uwagi na to, i oni przynieśli mu porcję ćevapów z jednym krążkiem cebuli, o takim. Masz pojęcie, co się na tym świecie wyrabia... A ja wam powiem, do mnie, w państwie Tity... Zadzwonił do mnie pewien gość, żebym narąbał mu drzewa, mówi do mnie: „Dziękuję ci bardzo, napijesz się kawy?”. Powiedziałem, że chętnie, weszliśmy do domu, a on mi dał tylko gorącą wodę, myślał, że tego nie zauważę, bo filiżanka miała kawowy kolor, ale ja znowu powiedziałem – Jaki pan, taki kram, i ja z tego powodu nie będę na niego się złościł, ale on mi nie dał nawet pieniędzy, które mi obiecał...

ALEKSIĆ (zły) Co to za dziad, znajdę go!

BOKI Ech, to był taki gość, później zmarł.

ALEKSIĆ Dzięki Bogu.

Rizo i Šaban rozkładają stół i przygotowują go do obiadu. Aleksić ściąga Bokiemu marynarkę i zakłada mu kuchenny fartuch Šabana. Siada i czeka.

ŠABAN Miało być piętnaście minut, czekamy już pół godziny! Szybciej się zrobi kurczak, zanim oni przyniosą... (dzwonek do drzwi)

Rizo wstaje i idzie po zamówienie. Šaban przynosi zimną colę z lodówki. Jedzą z wielkim apetytem, Boki oprócz ćevapów zjada łyżką cebulę.

BOKI (nagle) A mnie jeden gość kiedyś powiedział: „Chłopcze, może jakieś tentego?”. A ja do niego – Zrobię tentego twojej żonie, kiedy się z nią ożenię!

Rizo śmiejąc się, pluje cebulą, Aleksić i Šaban się śmieją.

BOKI To nie ja, tylko on podszedł do mnie i zapytał: „Chłopcze, może jakieś tentego?”. Mówię – Będzie tentego, kiedy będziesz musiał utrzymywać mnie i swoją żonę!

Rizo znowu się uśmiecha, Šaban mniej, Aleksić wcale.

BOKI Gdzie tam, mój Boże!... Założyłem garnitur, beżowy, i podchodzi do mnie jakiś człowiek, idzie ulicą i mówi: „Chłopcze, może jakieś tentego?”...

ALEKSIĆ (przerywa mu) Boki, dobrze, nie można trzy razy to samo, to nie jest kulturalne.

ŠABAN (z pełnymi ustami) Ale suche te ćevapy.

RIZO Co ty, wyśmienite.

ALEKSIĆ Niezłe... (je, aż mu się uszy trzęsą) Mają trochę podrobów.

BOKI A wiecie, co mnie nurtuje?

RIZO Co?

BOKI Kiedy planujecie mnie zaprowadzić do jakiś lasek? Tak sobie myślę, na tę okazję bym się ubrał i może założył garnitur ślubny, błyszczący, wiesz... Bo kobieta chce odpicowanego gościa, a nie brudasa i bezczelnego typa, takiego nie chce, mówi, że prędzej by do rzeki skoczyła niż z takim poszła. (łapiąc Rizo za rękę) Nie myśl, że ja tu coś mówię o tobie, to taki przykład... O to właśnie chodzi!

ALEKSIĆ Wczoraj obdzwaniałem te laski, które w ogłoszeniach oferują swoje usługi – zero! Żadna nie chce nawet o tym słyszeć. Jak tylko wyjaśnię, o co chodzi, odkładają słuchawkę. (wzdycha) Będę musiał polecieć z nim do Holandii, oni tam to wszystko mają rozpracowane, poważne domy publiczne...

BOKI No tak, właśnie! Tego potrzebuję, domu publicznego! Dlatego dajcie mi znać osiem, dziesięć dni wcześniej, bo muszę się przygotować i, i, i... Może ubiorę garnitur ślubny, czarny, błyszczący!

RIZO Jeśli cię dobrze zrozumiałem, Boki, chciałbyś się przygotować?

BOKI No tak!... Powiem ci, co bym zrobił. Wziąłbym jedną czystą parę majtek do kieszeni, dopiero co wyprane, wyprasowane, i kiedy tam już będziemy, w domu publicznym, wtedy, zanim wejdziemy, przebrałbym się, w krzakach, za tym barakiem... O to chodzi!

RIZO A co z brudnymi majtkami? Chyba nie do kieszeni?

BOKI Tylko żeby się nie zaśmierdziały... Zrób tak. Najpierw je schowaj, a jak wejdziesz, powiedz, że musisz iść do toalety. Tam je zostawisz pod umywalką, jak starą szmatę, czaisz? Tak byłoby najlepiej, ale jeśli ktoś woli inaczej, mówię – Nie mam nic przeciwko.

Šaban głośno beka.

ŠABAN Mój Boże, zgaga pali po tych ćevapach... Byłoby lepiej, gdybyśmy upiekli kurczaka. Są za suche, jak proch. (znowu beka)

RIZO Stary, przestań, ale z ciebie świnia! Jak ci nie wstyd przed gośćmi?

ALEKSIĆ Dla mnie są ok.

ŠABAN Lepsza sama pita niż z nimi w środku. Moim zdaniem to wyrzucanie pieniędzy w błoto. To danie nie jest warte więcej niż dwie marki.

BOKI A z drugiej strony, chciałbym mieć osiem lasek.

RIZO Naraz czy jedna po drugiej?

BOKI Aaaa... Chciałbym, żeby przyszły tylko te, które mnie chcą.

ALEKSIĆ Hm, gdyby ktoś jeszcze zrobił kawę...

BOKI A ja bym zjadł ryż na słodko.

Šaban patrzy na Rizo.

RIZO Ja zamówiłem ćevapy, to ty zrób kawę...

ŠABAN (prosząc piskliwym głosem) Boli mnie noga... Od rana strzyka mnie w kolanie, zanosi się na deszcz.

Rizo spogląda na niego, wstaje i idzie do kuchni, z której wychodzi, niosąc kawę na tacy. Rizo podaje, staruszkowie syci odpoczywają, a Boki kończy swój posiłek. Gdy zauważa kawę, zaczyna szybciej jeść. Aleksić go upomina, żeby się tak nie zachowywał.

RIZO Teraz się przekonacie, co to jest prawdziwa kawa! Ta jest brazylijska, czterdzieści pięć marek kilogram.

ALEKSIĆ (siorbie, zachwycony) Drastyczna różnica!

ŠABAN (z wyrzutem) Ma trochę kasy, to wyrzuca ją w błoto. (siorbie, mile zaskoczony)

RIZO A propos przysłów, jest też takie – Przyganiał kocioł garnkowi!

BOKI (siorbie i krzywi się) Ale gorzka! Wrzuć mi pięć kostek cukru.

RIZO (siorbiąc) Oj tam, jest wspaniała! Ja się czuję, jak bym się nagle znalazł w dżungli. (spogląda na Šabana) Ludzie, na pomoc, orangutan!

Šaban spogląda na niego jak na niepoważnego człowieka. Rizo wstaje i wyciąga z kieszeni jointa wielkości wiecznego pióra. Na ten widok staruszkowie się cieszą. Rizo zapala jointa, puszcza przyjemną muzykę, podają sobie jointa.

BOKI (wzdychając) Wcześniej, gdy jeszcze pracowałem w tajnej policji, najbardziej lubiłem zajmować się narkotykami, tymi, którzy je sprzedają... Pies wykrywał przemytników na granicy, czuć było od nich narkotyki, pies ich wywąchiwał... To nie moja sprawa, każdy robi, co uważa za stosowne, ale zniszczy ciebie, zniszczy twojego brata, o to chodzi!

ALEKSIĆ (do Bokiego) Spróbuj! Nie mów mi o tym.

RIZO (wzdychając) Mówią, że trawa znowu zdrożeje, jakby już nie była droga. Nie możemy porządnie zarobić. W ogóle to jest super w porównaniu do tego, jak było wcześniej, ale jak policzysz, ile sprzedajemy dziennie – to wychodzi słabo... Trzeba pojechać do Czarnogóry, tam można kupić kilo za pięćset euro, jak się więcej bierze. My teraz płacimy osiem tysięcy marek, plus-minus stówka.

ALEKSIĆ Za dużo!

RIZO Za dużo. Ci, którzy nam to sprzedają za tyle, płacą w Czarnogórze po pięćset euro za kilo. Jaką byśmy mieli kasę, gdybyśmy sami ją tam kupowali? Z jednego kilograma wyciągnęlibyśmy piętnaście tysięcy czystego zysku... Czyli z dziesięciu kilo, sto pięćdziesiąt tysięcy marek, czyli po pięćdziesiąt tysięcy dla każdego. To by było – zbilibyśmy majątek! To, czym się teraz zajmujemy, to są grosze, drobniaki... Dosłownie, tak na jedzenie, alkohol i ubranie. Bez fajerwerków.

ALEKSIĆ Skończ fantazjować...

RIZO Nigdy nie wiadomo! Znam gościa, który się tym zajmuje, a to już jest połowa interesu.

ŠABAN (ocknąwszy się z zamyślenia) Co?

ALEKSIĆ (do Rizo, poważnie) Nie myślałeś chyba...

RIZO A czemu nie?

ŠABAN A co, o co chodzi?

ALEKSIĆ Z taką kasą dałoby się wiele rzeczy zrobić...

ŠABAN Z jaką kasą?

ALEKSIĆ (do Rizo) A jak to chcesz zrobić?

ŠABAN (tracąc nerwy) O czym wy mówicie!? Czy ktoś mi w końcu powie!?

RIZO No to teraz mnie posłuchajcie...

Muzyka gra głośniej, cała trójka się naradza, Boki się bawi.

VII

Scena rozpoczyna się od złowieszczej muzyki. Ciemność. Upiorne światło pada na zrozpaczonego Aleksicia, który siedzi za stołem z twarzą ukrytą w dłoniach. Šaban nerwowo chodzi tam i z powrotem.

ŠABAN Zajęty!

Šaban dalej chodzi, znowu dzwoni, kręci głową z niedowierzaniem i dalej spaceruje, znowu dzwoni, nikt nie odbiera.

ŠABAN Kiedy słyszę tę kurwę, która mówi, że numer poza zasięgiem, nawet przez słuchawkę udusiłbym ją gołymi rękami! (chodzi dalej) Złapali ich, na sto procent... Nie ma innej możliwości. Trzy razy zdążyliby wrócić, gdyby wszystko poszło jak trzeba... Na pewno na granicy... Psy wywąchały i po zawodach!... Pierdolić Jugosławię, która się rozleciała! (znowu dzwoni i nikt nie odbiera) Spróbuj jeszcze raz zadzwonić do Bokiego! Do Bokiego i Rizo spróbuj...

Westchnąwszy jak po dłuższym płaczu, Aleksić wybiera numer, włącza tryb głośnomówiący, odzywa się sekretarka i mówi, że numer jest poza zasięgiem.

ŠABAN Spróbuj Rizo.

ALEKSIĆ Przed chwilą dzwoniłeś do niego... Są poza zasięgiem.

ŠABAN Spróbuj, ciężko ci, kurwa, spróbować? Pierdolona poczta i telegraf? Masz lepszy aparat, ma silniejszą antenę... Może utknęli w lesie, złapali gumę i tyle...

Aleksić wybiera numer telefonu. Pokazuje Šabanowi, że numer jest poza zasięgiem. Rzuca komórkę na stół, chowa twarz w dłoniach.

ŠABAN (na krawędzi szaleństwa) Matko Boska, co ja zrobiłem!... Tracę już drugie dziecko...! Pierwszy się zapił, a teraz tego zgubi kryminał... Dadzą mu z pięć lat więzienia, nie mniej, już go nie zobaczę... Co za życie! Zostajesz, człowieku, bez syna i bez wnuka... Izo i Rizo, dziatki moje, sierotki moje... (zatrzymuje się i cicho płacze)

ALEKSIĆ Może zepsuł się autobus i teraz czekają, żeby go naprawić, a im wyczerpała się bateria w telefonie? Nie można tracić nadziei...

ŠABAN Chyba się zabiję... (Aleksić patrzy na niego spode łba) Tylko to ma jakąś odrobinę sensu.

ALEKSIĆ Do cholery, zamknij się w końcu...

ŠABAN Serio... (poruszony) Ale głupstwa plotę! Jeśli się zabiję, kto będzie go odwiedzał w więzieniu? Ma tylko mnie. Nie ma ani ojca, ani matki... Rodziny jakby nie miał w ogóle... Jego towarzystwo to sami mafiosi, ucieszą się, jak się dowiedzą, że wpadł... Jedyną osobą, która by mu pomogła oprócz mnie, jesteś ty, Aleksiciu, a my ci się w taki sposób odwdzięczyliśmy, że wplątaliśmy cię, Bogu ducha winnego brata, w międzynarodową szajkę. Tacy z nas ludzie...

ALEKSIĆ Dlaczego my po to nie pojechaliśmy, dlaczego w ogóle puściliśmy tę dwójkę? Nie mogę sobie tego wybaczyć... Co by się stało, gdyby złapali takie dwie stare pierdoły jak my? Czego się tak obawialiśmy?

ŠABAN (zdenerwowany) Mówiłem, żeby nie jechali! Gdybyś mnie wtedy poparł... Zresztą kim ja jestem, żebym ci mówił jak było, jestem tysiąc razy gorszy... Ja ponoszę całą winę za to, co się stało, jak i za to wszystko, co mi się wcześniej przytrafiło. Tamtemu dawałem kasę na wódę, temu pomagałem rozprowadzać narkotyki, wszystko przeze mnie! Inni też w tym brali udział, ale, gdyby nie ja, oni teraz byliby tutaj, i jeden, i drugi, Boki też... Wszystko to moja wina. Jestem złym człowiekiem. Zawsze taki byłem.

Aleksić bierze telefon i próbuje się dodzwonić, gdy mu się to nie udaje, rzuca telefon i wraca do poprzedniej pozycji. Šaban nagle wychodzi do łazienki i wraca ze sznurkiem w rękach.

ŠABAN (spokojnie i zdecydowanie) Umiesz zrobić pętlę?

Aleksić się wzdryga, jakby go widział już powieszonego i podrywa się, żeby mu zabrać sznurek. Zaczynają się szamotać, sznurek oplątuje im nogi i razem upadają na ziemię.

ALEKSIĆ Zostaw to, idioto!

ŠABAN Puść mnie! Chcę się zabić, mam do tego prawo! (z ogromną siłą odpycha Aleksicia na dwa i pół metra i szybko zakłada sobie pętlę na szyję)

ALEKSIĆ Dzwoni telefon, Rizo dzwoni!

Šaban uspokaja się na chwilę, nagle rzuca się i odbiera telefon.

ŠABAN Halo!? Rizo!?... Co... A interesuje cię, jaka jest sytuacja... Chcesz trawę? Sytuacja jest taka, że zaraz eksploduję, niech cię chuj strzeli, wiesz, która jest godzina!? Rozumiesz, ciulu!? Nie dzwoń więcej, obwiesiu jeden! (rozłącza się, wściekły) Dlaczego powiedziałeś, że to Rizo? Dlaczego kłamiesz? W takiej sytuacji kłamiesz! Co to ma znaczyć? Czy ja jestem idiotą? Wszyscy mnie całe życie okłamujecie, wszyscy knujecie za moimi plecami!!!

ALEKSIĆ Uspokój się, wariacie, spójrz która jest godzina, obudzisz cały blok! Chcesz, żeby ktoś zadzwonił na policję? Chcesz tu im przygotować zasadzkę, żeby wpadli w domu, tego chcesz? (podchodzi do Šabana, który się trochę uspokoił i zabiera mu sznurek) Łyknij to! (wyciąga z kieszeni tabletkę i wkłada ja Šabanowi do ust, ten ją wypluwa) Połknij diazepam, całkiem ci odbiło, człowieku, wykończysz się!

ŠABAN (spokojnie) Kto zwariował? (kopie w komodę, która się przewraca) Czy ja może oszalałem? (rozrywa koszulę i podkoszulek, próbuje rozszarpać dżinsy, gdy widzi, że nie daje rady, wykopuje papcie, trafia w telewizor i lustro) Kto oszalał?

ALEKSIĆ Co ci się stało, diabeł cię opętał!? Uspokój się, zachowujesz się jak dziecko, nic w ten sposób nie zyskasz, pogarszasz sytuację... Usiądź, połknij diazepam, poważnie, zaraz szlag cię trafi!... Zaczekaj, na razie nic jeszcze nie wiadomo...

ŠABAN Wszystko jest jasne!

ALEKSIĆ Wiesz dobrze, jaki jest Rizo, wiesz też, że Boki zrobi wszystko, czego chce Rizo... Może celowo robią nas w konia?

Pauza.

ŠABAN Jeśli okaże się to prawdą... Zabiję Rizo, kiedy go zobaczę. Wszystko ma swoje granice. Dla mnie to nie jest śmieszne, zaraz dostanę ataku serca, jak by na to nie patrzeć. (łapie się za klatkę piersiową i z grymasem bólu zaciska zęby, Aleksić podbiega do niego, chwyta go za rękę i powoli sadza na kanapie)

ALEKSIĆ No już, powolutku... Trochę się zdenerwowałeś, ale to nic takiego... Gdzie jest diazepam!

Aleksić idzie, żeby mu dać tabletkę, Šaban odpycha go ręką.

ALEKSIĆ O co chodzi? Chcesz szklankę wody?

ŠABAN (ciężko oddychając) Nie trzeba... Niczego więcej nie potrzebuję... Już po mnie... Ach!... o matko...

ALEKSIĆ (spanikowany) Mój bracie, uspokój się, co z tobą! (macha mu dłonią przed twarzą) Nie wiem, co robić... Chcesz jointa? Gdzie jest diazepam...

ŠABAN Umieram, nie ma ratunku... o matko!

ALEKSIĆ (zaczyna go policzkować) Šabanie! Hej! Ocknij się! Šabanie! Jest Rizo i Boki, otwórz oczy! Oni, zaraz będą...

ŠABAN Na próżno na nich czekasz, nie wrócą... Wszyscy odchodzimy, wszyscy! Ooooj!!! Widzę biały tunel, już po mnie! Nie zasłużyłem na nic lepszego...

ALEKSIĆ (jęcząc) Šabo!!! Šabo, ocknij się!!! Šabanie! (łapie go za rękę i zaczyna nim potrząsać, w panice zrywa się, bierze wazon z kwiatami, kwiaty wyrzuca i polewa Šabana wodą. Šaban prostuje się i szeroko otwiera oczy)

ŠABAN (jakby spadł z nieba) Gdzie moja komórka? Zadzwonię do Rizo! (chce się podnieść, Aleksić go powstrzymuje)

ALEKSIĆ Nie, połóż się, zadzwonię do niego!

ŠABAN Skąd tu tyle wody? Dzwoniłeś do nich?

ALEKSIĆ Dzwoniłem, powiedzieli, żebyś wziął coś na uspokojenie i położył się spać. Jak się obudzisz, oni już będą.

ŠABAN (rozanielony) Izo i Rizo?

ALEKSIĆ (zmartwiony) I Boki z nimi.

ŠABAN A Boki! Co u niego?

ALEKSIĆ Dobrze, znasz go, u niego zawsze jest dobrze.

ŠABAN A co u matki?

ALEKSIĆ Ona też ma się dobrze, wszyscy mają się dobrze... Odpocznij teraz trochę. Ok?

ŠABAN Jeśli Izo przyjdzie pożyczyć pieniądze, nie dawaj mu ich! W żadnym razie, słyszysz? Nie wierz w to, co będzie mówił, to są kłamstwa, chce tylko pieniędzy, na knajpę, nie wierz mu! Wiesz, jaką miałem myśliwską kurtkę? Gówniarz ją przepił. Okłamał mnie, że jedzie z kolegami w góry, dałem mu, żeby nie zmarzł, a on ją zaniósł Čoli do knajpy... Przehandlował kurtkę za pół butelki rakii. Rizo taki nie jest, Rizo jest lepszy, on jest dobry... A gdzie jest w ogóle Rizo? Która jest godzina? Nie ma go cały dzień...

ALEKSIĆ Wyszedł, zaraz przyjdzie. Kazał ci przekazać, żebyś się położył, dopóki nie wróci.

ŠABAN Zamiast się wałęsać, byłoby mądrzej, żeby znalazł sobie pracę... Eee, dzieci, dzieci! Co za pokolenie, mój Boże! W jego wieku miałem już dziesięcioletni staż pracy, żonę, dziecko, dom, auto, wszystko! (zrywa się) Rizo! Rizo!!! Uciekaj do piwnicy, debilu! Uciekaj do piwnicy!!! Spiorę cię dzisiaj na kwaśne jabłko!!! (na boku, płaczliwie, prosząco) Izo, synu, opęta cię diabeł, zaklinam cię! Jesteś jeszcze młody, nie masz pojęcia, jak szybko się stoczysz, widziałem takich setki, twój dziadek tak umarł! Zostaw to, jeśli nie z jakiegoś innego powodu, to z powodu tego nieszczęśliwego dziecka. Już wystarczy!

Spanikowany Aleksić biegnie do kuchni. Wraca z dzbanem wody i zalewa Šabana. Z dzbana wydostaje się gęsta para jak wtedy, gdy się polewa w saunie kamień. Šaban nieruchomieje, wpada w katatoniczny stupor.

ALEKSIĆ Lepiej się czujesz? Mam zadzwonić po pogotowie? Zbladłeś... Słyszysz mnie? Widzisz mnie? (macha mu ręką przed oczami, szczypie go w rękę) Šabo! Šabanie! Hej! Przyjacielu, żyjesz? (pociera go i poklepuje po plecach) Nie bój się, będzie dobrze... Też byłem w takiej sytuacji, kiedy Boki ukradkiem pojechał do Mostaru i trzy dni go nie było... No, połóż się na chwilę? Musisz odpocząć, to umęczy człowieka, znam to uczucie... (poprawia go) O tak! Widzisz, od razu lepiej... Lepiej ci, prawda? Ja!... Zaraz przykryję cię kocem...

Aleksić idzie po koc i niesie go Šabanowi, od czasu do czasu jakby przeszywał go prąd, a ręce trzęsą mu się przez cały czas. Wraca, przykrywa Šabana i troskliwie go uspokaja. Następnie Aleksić opada na kanapę i chowa twarz w dłoniach. Słychać smutną i melancholijną muzykę. Pauza.

ŠABAN (energicznie zrzucając z siebie koc, prostuje się i siada) A co, jeśli ja teraz pójdę na policję i o wszystkim opowiem? Jak najpierw zbałamuciłem Rizo i Bokiego, następnie wysłałem ich do Czarnogóry, żeby przywieźli dla mnie narkotyki? Niech ich puszczą, a mnie zabiorą i sprawa załatwiona! Im i tak jest wszystko jedno, kto jest winny, ważne jest tylko... (spaceruje po pokoju, Aleksić patrzy na niego bezsilnie) To ma sens, co im powiem, uwierzą mi, a ostatecznie, nawet ich tak bardzo nie okłamię, na mnie spada największa wina za to wszystko. Wezmę ze sobą wagę, towar, który został, jako dowody, powiem im wszystko, żeby tylko uwolnili tę dwójkę... Niech pobiorą mi krew, żeby sprawdzić, że ją paliłem... Naprawdę, to nie ma sensu, ani sensu, ani logiki... Rizo nie zasłużył na to... On to wszystko dla nas... A zwłaszcza Boki nie zasłużył na to... Powiem, że Rizo nie chciał za żadne skarby jechać, ale, że go ostatecznie zmusiłem do tego, jeśli zajdzie taka konieczność, zaświadczysz, że go maltretowałem już jako dziecko i że nie mógł mnie nie posłuchać... Jeśli chodzi o Bokiego, powiem, że to był też mój pomysł, a ty im powiesz, że ja ci powiedziałem, że jadą nad morze, i dlatego go puściłeś... Nie, to jest głupie, kto o tej porze roku jedzie nad morze? Trzeba coś innego wymyślić... Zrobimy tak! Powiem, że zmusiłem Rizo i Bokiego, żeby pojechali, a tobie powiedzieli, że oni w ogóle nie jadą do Czarnogóry... Ale to też nie jest najlepsze, zgodziłeś się na Bokiego... No, coś po drodze wymyślimy! Generalnie wszystko, co im powiem, ty potwierdzisz. Rozumiesz? Ubierz się, od razu idziemy! Na szczęście tu blisko jest posterunek policji. Tak to załatwimy.

ALEKSIĆ Przyjacielu, to nie jest dobre rozwiązanie, w żadnym razie... Jeśli pójdziesz do nich w takim stanie, zamkną cię w psychiatryku. Połóż się na chwilę, zaczekamy, aż się oni odezwą...

ŠABAN (zły, przerywa mu) Nie będę dłużej czekał! Wstawaj od razu!... Ani słowa, jak będziemy na policji, mów, co chcesz... Znaczy się, nic nie mów! Ja wszystko powiem, a ty tylko potwierdź. Jeszcze siedzisz!?

ALEKSIĆ Chłopie, uspokój się, czy się w ogóle słyszysz, jakie głupstwa pleciesz? Tylko pogorszysz sytuację!

ŠABAN (z furią) Ruszaj!!! Natychmiast!

Šaban podchodzi do Aleksicia i chwyta go za rękę, dochodzi do szamotaniny. Zrzucają kilka rzeczy, które się rozbijają. Silniejszy Šaban przyciska Aleksicia do ściany i zaczyna go dusić, a ten walcząc o życie, ściąga obraz wiszący na ścianie i uderza nim w głowę Šabana, która przebija płótno. Drzwi się otwierają, wchodzi Rizo i Boki. Zrozumiawszy, co się dzieje, Rizo podbiega, rozdziela staruszków i policzkuje ich.

RIZO Oszaleliście, co się z wami dzieje!? Chcecie ściągnąć tu policję!?

BOKI (rozdrażniony jak nigdy) A mnie Rizo prowadził na dziewczyny! Ale o tym wam nie powiem, bo nie chcę umrzeć jak dupa wołowa, tylko prawdziwy amant.

Aleksić szybko cmoka Rizo, podbiega do Bokiego, z całych sił go przytula. Šaban upada na podłogę nieprzytomny, wszyscy podbiegają do niego, ciemność.

VIII

Zmiana dekoracji. Mieszkanie wyremontowane i zmodernizowane. Nowy sprzęt. Šaban w nowym ubraniu przeszkadza Rizo w pakowaniu rzeczy do walizki. Rizo ubrany jak młody dżentelmen, sprawia wrażenie nieobecnego. W powietrzu unosi się zapach drogich perfum. Na stole w koszyku efektownie ułożone owoce i kwiaty. Uwagę przykuwa stylowy barek z antykwariatu ze srebrną tacą, a na niej apetyczne ciastka i skręcone jointy. Na stojaku znajdują się butelki z drogim alkoholem i domowa rakija w kryształowej karafce. Jest też zagadkowe pudełko.

ŠABAN Nie zapomnij o majtkach i skarpetach.

Pauza, Rizo chodzi po domu, zbiera rzeczy.

ŠABAN Będziesz chodził w tym zielonym swetrze? Wyprałem go, mam go przynieść?

RIZO Tak... Gdzie jest moja czarna bluza? W nocy jej szukałem i nie mogłem znaleźć.

Šaban sprawia wrażenie, jakby próbował sobie przypomnieć.

RIZO Ta czarna, duża, no wiesz, ta która... Ma z dziesięć, piętnaście lat.

ŠABAN Ta rozciągnięta i znoszona?

RIZO To jest super bluza... Gdzie ona jest?

ŠABAN Nie myśl już o niej. Wyrzuciłem ją. (Rizo wzdryga się)

RIZO (zły) Kto ci kazał ją wyrzucić!? Co by było, gdybym ja teraz zaczął wyrzucać twoje rzeczy!?... Kurwa, ale mnie potrafisz wyprowadzić z równowagi, dzięki Bogu, w końcu odchodzę!

ŠABAN (dobrodusznie, uspokajająco) Daj spokój, nosiłbyś coś takiego?

RIZO Oczywiście!.. Wyrzuciłeś mi piętnaście lat życia, jak gdyby nigdy nic... Ile z nią przeżyłem dobrych i złych rzeczy!

ŠABAN (machając ręką) Mój Boże, taka szmata, do wieczora o niej zapomnisz.

RIZO (skory do kłótni) Co jeszcze wyrzuciłeś? Gdzie jest ten czarno-czerwony sweter, nazywałem go Ferid?

ŠABAN (uśmiechając się) Ferida nie wyrzuciłem, Ferid jest u mnie w szafie, zawsze wyglądałeś w nim słodko. Ale bluza to kryminał, naprawdę do niczego już się nie nadawała... Rękawy podarte, przy szyi rozciągnięta jak na słonia, wyciągnęła się jak sukienka...

RIZO Właśnie dlatego była dobra, nie musiałem jej ubierać, mogłem ją narzucić na siebie, a mogłem też nią się przykryć, gdy kucnąłem.

ŠABAN (mówi jak do dziecka) Dziadka bobasek się sdenerwował!

Nu-nu-nu! Co się tak sdenerował, dziadka bobasek... (gładzi Rizo po twarzy i całuje go w głowę)

RIZO (wyrywa się) Żaden dziadka bobasek, ale ci się przypomniało. W tej bluzie spałem pierwszy raz z dziewczyną, jeśli o tym nie wiedziałeś...

ŠABAN Śpał mój bobasek s laśką, śpał s laśką! Ju-ju-ju! I co się tek denerwujeś, nie denerwuj się?

RIZO Mówię ci to poważnie! (odwraca się do niego plecami)

ŠABAN (poważniejąc) Już ci powiedziałem, po prostu wyrzuciłem bluzę. Kup nową, masz pieniądze... Mamy teraz płakać z powodu znoszonej bluzy? Chcesz, żebym ci kupił bluzę? Żaden problem...

Rizo szlocha i chowa twarz w dłoniach, żeby nie było widać, że płacze, Šaban mocno zaskoczony.

ŠABAN Daj spokój, dlaczego płaczesz? Chłopie, jesteś za stary, żeby płakać z powodu jakichś szmat... Nie wierzę. Naprawdę czasami w ogóle cię nie rozumiem... Grubo przesadzasz. Płaczesz z powodu ciuchów, jak pedał.

RIZO Wcale nie płaczę z tego powodu... (szlocha) Zebrało się tego trochę! (płacze jeszcze mocniej)

Pauza.

ŠABAN Naprawdę nie widzę żadnego powodu do płaczu. Jesteś młody, zdrowy, powodzi ci się, masz piękną i wartościową, porządną dziewczynę, zamieszkacie razem... Moim zdaniem masz cholernego farta.

RIZO (smutny) Przykro mi, że się wynoszę... Że zostaniesz sam... Też mi ciężko, bo nie wiem, jak mi z nią będzie... Może się nie odnajdę w tej sytuacji, tak może się zdarzyć... Jest jeszcze sto innych spraw. Jeszcze się nie wyniosłem, a już mi brakuje tego wszystkiego.

ŠABAN A niech cię! Jakby to było coś wielkiego, że będziesz mieszkał z laską... Naprawdę jesteś ograniczony. Nie tylko tak jest najlepiej, ale i najfajniej, szybko przywykniesz... A jeśli o mnie chodzi – będę tu, gdzie byłem, przychodź codziennie, jeśli chcesz... I ty, i ona, przychodźcie, kiedy chcecie. Gdyby to państwo było odrobinę normalniejsze, już dawno byś się wyprowadził, miał teraz dzieci... Dobrze, normalna rzecz, że się człowiek usamodzielnia i staje na własnych nogach. Taka jest kolej rzeczy i tak trzeba, uwierz mi, skoro ci tak mówię.

RIZO Nie jest ci żal, że odchodzę!

ŠABAN Gdybyś odchodził z tą bezczelną laską, którą pokazywałeś mi na telefonie, zanim z Bokim pojechałeś do Czarnogóry, Szeherezada, czy jak jej tam było, gdybyś do niej się wynosił, wtedy byłoby mi żal, ale z tą małą, Jagodą, nie tylko nie jest mi żal, ale cieszę się, że z nią będziesz. Młoda, dobrze wychowana, ładna, elegancka, zadbana dziewczyna... Wartościowa, szlachetna i miła... W dechę! Trudno sobie lepszą wyobrazić. Obyś się z nią ożenił i miał dzieci, tego ci życzę. A ta na telefonie, ona była ohydna, z jej powodu żałowałbym, starałbym się temu zapobiec.

RIZO (spokojniej) Robiłem was wtedy w konia, to była jedna kurwa z miasta, ta z telefonu.

ŠABAN Od razu się zorientowałem, ale nic nie mówiłem, żebyś się nie zdenerwował... Od razu pomyślałem – To jest kurwa, profesjonalna prostytutka. A Jagoda jest super, prawdziwa dama, takie były rzadkością i w mojej młodości, kiedy był większy porządek niż teraz. Pozazdrościłem ci, jak ją poznałem, taka fajna i miła dziewczyna... Moja żona była cholernie kłótliwa, codziennie się kłóciliśmy, od wesela do jej śmierci, dawno, kiedy Izo, twój ojciec, miał dziesięć lat. Uwierz, nie tego potrzebujesz w życiu... Ech, głuptasku dziadka, zamiast się śmiać i skakać ze szczęścia, beczysz! Nie byłbyś sobą, gdyby coś było nie tak? (klepie go po ramieniu i głaszcze)

RIZO Boję się, że stanie mi się coś złego, za dobrze mi idzie... Nie nawykłem do takich dobrych rzeczy, wszystko wydaje się niewiarygodne, jak ze snu, jest zbyt piękne, żeby mogło być prawdziwe... Wcześniej zawsze było dno, i to było dobre, bo niewiele trzeba było, żeby się poczuć lepiej, a teraz... Nie wiem, nie mogę tego opisać słowami.

ŠABAN Na wszystko zapracowałeś, wszystko sobie zawdzięczasz, możesz być z tego dumny, zrobiłeś to dla siebie, dla mnie i dla nich, Bokiego i Aleksicia. Dlatego – głowa do góry!

RIZO (podnosi głowę i wzdycha głęboko) Miałem w nocy koszmary. Śniło mi się, że byłem sam w domu, w tym nowym mieszkaniu, czekam na Jagodę, aż wróci z targu, a tu ktoś dzwoni do drzwi. Otwieram, a tam Šike, sąsiad. Daje mi list i mówi: „Rizo, przyjmij wyrazy współczucia”. Zaczynam płakać, myślę, umarłeś i informują mnie o tym w telegramie, szybko otwieram kopertę, wyciągam list, i wiesz co jest w nim napisane? „Drogi Rizo, Jagoda jest z tobą tylko z powodu trawy, a w tej chwili zdradza cię z Mirsą z powodu prochów”. Na dole podpisany Šike. Pytam go, czy to prawda, on przysięga na dziecko, że tak, mówi, że ich przyłapał w bloku Mirsy. Drę list, rzucam się na Šikiego, chcę go udusić, a on krzyczy, że jeszcze nie jest za późno i że ciągle mogę zapobiec najgorszemu, jeśli się pośpieszę, powiedział, że się tylko całowali, gdy ich widział, teraz się pewnie dotykają. Wyrzucam strzępy listu i wybiegam z domu, otwieram drzwi wejściowe, pierwsze co widzę to ich dwoje, odprowadza ją do domu, ona w jego kurtce, trzymają się za ręce, puścili się, gdy mnie zobaczyli. Wtedy się obudziłem. Cały mokry jakbym wyszedł z wody. A co, jeśli to prawda?

ŠABAN Co prawda, twój sen? Chłopie, Rizo, nie bądź śmieszny. Naprawdę zachowujesz się jak smarkacz, zaskakujesz mnie.

RIZO Nie chodzi o to, co mi się śniło, ale o to, że co, jeśli Jagoda jest ze mną tylko z powodów materialnych?... Tak ją kocham, że nie chcę nawet myśleć, co by było, gdyby to się okazało prawdą, że odchodzi z kimś, kto ma więcej ode mnie.

ŠABAN Słuchaj, jest w tym trochę prawdy, a nawet powinno tak być... Nikt nie chce gołodupca, tak jest, odkąd świat istnieje. Z gołodupcem jest męczarnia, pojawiają się różne problemy, wiesz sam, a ona nie jest taka głupia, wie o tym. Ale, co chciałem powiedzieć – Jeśli jest ci z nią dobrze, a jej z tobą, to co was to obchodzi dlaczego i z jakiego powodu! To co widziałem, te trzy razy, gdy się spotkaliśmy, była w ciebie wpatrzona, jesteś dla niej kimś!

RIZO No wiem...

ŠABAN Świadczy o tym fakt, że była tu już trzy razy, żeby mnie odwiedzić, raz nawet sama. Kocha cię, skoro tak się troszczy.

Rizo pogodnieje.

RIZO Dobrze to powiedziałeś. Wszystkie laski, które wcześniej miałem, gdy ciebie poznawały, odchodziły.

ŠABAN Uff, ale teraz kłamiesz.

RIZO (żywo) Poważnie, przypomnij sobie! A ty i Mira, byłem z nią dawno temu, o mało co się nie pobiliście przed urzędem?

ŠABAN Tylko ten jeden raz, kiedy jeszcze? A jeśli chodzi o te małą Mirę, do dzisiaj żałuję, że jej przynamniej nie walnąłem z liścia. Miała język jak brzytwa, a ile wtedy miała, siedemnaście, osiemnaście lat? Mogę sobie wyobrazić, co z niej teraz za zołza!

RIZO No tak, o to właśnie chodzi, później ci ich nie przedstawiałem, a też nie było jakiejś, którą byłoby warto przedstawić, wszystkie jakieś bez sensu. Dobrze zauważyłeś, dzieli ze mną moje troski i naprawdę cię lubi, a ja się zawsze obawiałem, że tego nie da się pogodzić, nie mam pojęcia dlaczego. Wiesz, jak o tobie mówiła, to używała takich wyszukanych słów, nie żeby cię chwalić, jak jakaś wieśniara, żeby mi się przypodobać... Nie słyszałem, żeby ktoś piękniej mówił od niej, twierdzi, że to dzięki temu, że czyta... literaturę klasyczną. Dla mnie jej słowa są jak muzyka... I towar chciała sprzedawać, mówiła, że może handlować na uczelni, ale jej nie pozwoliłem.

ŠABAN (zadowolony z tego, że go synowa lubi, ciepło) Kochana. Wychowane i kulturalne dziecko, nie ma co, co za przyjemność chociaż ją zobaczyć... (grubszym głosem) Gdybym był na twoim miejscu, długo bym się nie zastanawiał, zrobiłbym jej dziecko przy pierwszej nadarzającej się okazji!

RIZO (z uśmieszkiem) Boki powiedział to samo, serio. (udaje Bokiego) Jeśli chcesz być z tą laską, byłoby najlepiej gdybyś miał z nią dziecko!

ŠABAN Nie mylił się.

RIZO A ty byś chciał pradziadkiem zostać? (wstaje i całuje Šabana w policzek) No ty to Šabanie jesteś... Wiesz co? Instytucja!

Dzwonek do drzwi. Trzy krótkie i czwarty jeszcze krótszy dzwonek.

ŠABAN No nie jest w stanie zapamiętać hasła!

Idzie i otwiera drzwi Aleksiciowi.

IX

Aleksić wchodzi i siada, przynosi katalogi agencji turystycznych.

ALEKSIĆ Wyjeżdżasz?

RIZO Cóż, muszę. Šaban mnie wygania, mówi, że mu przeszkadzam i że nie może przyprowadzać lasek. Rodzony dziadek! Jesteś w stanie to zrozumieć, Aleksiciu?

ŠABAN Odzyskał rezon, a przed chwilą chlipał.

RIZO Zmyśla.

ALEKSIĆ Od drzwi widzę, żeś trochę podpuchnięty.

ŠABAN Płacze, boi się żony!

ALEKSIĆ Tego anioła!?

RIZO Wstydź się, Šabanie, masz sto lat, a kłamiesz jak dziecko!

ŠABAN Przy nas pajacuje, udaje maczo, a przy dziewczynie nawet nie piśnie.

RIZO (zły) Teraz to już naprawdę mijasz się z prawdą! Kiedy siedziałem przy niej cicho, u ciebie?

ŠABAN Za każdym razem, gdy widziałem was razem.

RIZO To, że ja nie potrafię tak pięknie mówić jak ona, i dlatego mniej mówię, to jest zupełnie inna kwestia... Ty nas widziałeś dwa razy, co ty możesz wiedzieć! (zły podchodzi do szafki, wyciąga z niej dwie książki i pakuje je do walizki)

ALEKSIĆ Jeśli martwisz się o to, to niepotrzebnie. Uwierz, idź do niej, a samo ci przyjdzie do głowy, co masz zrobić, zobaczysz. Daj spokój. Jakby to był jakiś problem, skąd się wzięło tyle ludzi na świecie? Masz ładną dziewczynę, dobrze, że nie jest taka chuda. Przypomina mi jedną Dženetę z Semberii, z tą różnica, że tamta była blondynka, a włosy miała płowe jak pole pszenicy, a twoja Jagoda jest ruda... Ja u tej Dženety, w ciągu siedmiu dni przytyłem osiem kilogramów. Nie wychodziliśmy z łóżka, liczyłem – sześćdziesiąt sześć razy w ciągu siedmiu dni! Fiut najpierw ściemniał jak bakłażan, później zzieleniał jak ogórek, nigdy czegoś takiego nie widziałem. Robiła świetne gołąbki, były konkretne, smaczne, nie dało się ich nie jeść. A jaką pitę robiła, przyjeżdżali do niej i płacili za nią niemieckimi markami, żeby im zrobiła, był taki, co z Belgradu przyjeżdżał po tę pitę. A najlepiej jej wychodziła pita z ziemniakami, umiała tak ją zrobić, że ziemniaki w środku robiły się jak puree i dodawała też do nich trochę kasztanów, z jakiegoś powodu... A piersi miała takie! (pokazuje duże piersi i zamyśla się na chwilę) Chcę ci powiedzieć, że z kobietą nie musisz się niczego obawiać! Zaczynasz lepsze życie.

RIZO Chłopie, wiem, daj spokój Šabanowi, wiesz, że taki jest, musi pleść głupstwa, nie da się mu zamknąć gęby. Potrzebujesz jeszcze towaru? Coś się sprzedało od wczoraj? Mamy jeszcze kilo czarnogórskiej, musimy ją sprzedać najpóźniej za dwa miesiące.

ALEKSIĆ Sprzedała się połowa z tego poprzedniego, jutro przyjdę po ten towar.... Sprzeda się to kilo wcześniej, schodzi na pniu.

ŠABAN (wyciąga rękę po katalogi) Przyniosłeś te oferty? (bierze jeden i czyta)

RIZO Myślicie o jakieś podróży?

ALEKSIĆ Myślimy. Skoro wy młodzi możecie jechać, my starzy też możemy. Ten tu człowiek i ja, przynajmniej na dziesięć dni, żebyśmy też trochę odpoczęli od życia. Bokiego wyślemy do Tuzli, do siostry, ty się w tym czasie ożenisz, idealny czas, żeby na trochę wyjechać.

ŠABAN Dzisiaj możesz wszędzie jechać...

RIZO Masz pieniądze, to jedziesz, gdzie chcesz.

ALEKSIĆ A ja właśnie w nocy myślałem, a jakby pojechać do Egiptu, gdybyśmy znowu pojechali do Kairu... Może mógłbym znaleźć miejsce, w którym była Szeherezada? Wprawdzie minęło już pięćdziesiąt lat od tego momentu, ale myślę, że mógłbym ją znaleźć. Pod warunkiem, że w międzyczasie nie uległ zniszczeniu jej dom, bo już wtedy był podparty, przechylił się. Ciekawe, czy by mnie poznała po tylu latach?

ŠABAN Jeśli jeszcze żyje. Była starsza od ciebie, o ile pamiętam.

ALEKSIĆ Starsza o piętnaście lat.

ŠABAN Myślę, że będzie lepiej, jeśli poszukamy młodszych.

ALEKSIĆ Ona jest też ok.

RIZO Spójrz na Šabana, chyba chce dostać zawału.

ŠABAN W takiej sytuacji, niech mnie dopadnie ten zawał! Niedawno oglądałem w telewizji program o burdelach w Austrii... (macha ręką) Uff! A w tych burdelach, jest ich ze sto – sto pięćdziesiąt, prawdziwe piękności, wszystkie w jednym miejscu, chodzą gołe, czasem któraś ma koronkowe rajstopy i wszystkie na szpilkach... Klasyczny seks – pięćdziesiąt euro, zdaje się tak rzekli... A jakie tam są laski, opłacałoby się jechać i za sto euro.

RIZO Ano, mieć ze sobą kilo… no tych… afrykańskich śliwek, i używasz do śmierci!

ALEKSIĆ Daj spokój, z chemią i różnymi głupstwami, weźmiemy miód i orzechy. Już je przygotowałem, trzy słoiki. Bóg raczy wiedzieć, co jest w tych tabletkach. Czytałem w gazecie, że 95% tych rzeczy robi się na bazie spermy młodych chłopców. Dodaje się trochę mąki, żeby zagęścić, trochę cukru, soli, aromatu, wymieszasz, i to jest to, pakujesz i jedziesz, a kasa płynie strumieniem.

RIZO W takim razie napełnię wam jedną probówkę, nawet dwie, jeśli chcecie.... Jedna po sto pięćdziesiąt, dwie za dwieście pięćdziesiąt. To chyba szlachetne z mojej strony?

ŠABAN Fuj, gadzie, nie wstyd ci takie ohydztwa wygadywać... (Rizo się śmieje, Šaban odwraca się z pogardą, do Aleksicia) Gdzie jest Boki? Nie przychodzi już z pięć dni.

ALEKSIĆ Boki wczuł się totalnie, odbiło mu, odkąd wrócił z Czarnogóry. Do domu przychodzi tylko, żeby się przespać i żeby się przebrać, łazi po dworze, opowiada ludziom, gdzie był i co robił. Już wcześniej taki był, ale widać, że ożył, odkąd ma trochę pieniędzy, jakby stał się silniejszy.

ŠABAN Żeby nie powiedział za dużo!

RIZO Gdzie tam, nie wie, że szmuglujemy. (do Aleksicia) Mówi coś tobie o trawie?

ALEKSIĆ Nie... Powie czasem coś bez sensu, co usłyszał od nas, budzi się rano i mówi, że przez całą noc palił trawę, a tak w ogóle nie ma o niczym pojęcia. Jak mnie widzi z jointem, gada, że palę fajki.

W tym momencie pojawia się Boki, chodzi wśród publiczności, mówi do ludzi, że się nim interesują kobiety, bo szmugluje przez granicę narkotyki[2].

RIZO Mówi coś o wyprawie?

ALEKSIĆ Codzienne. Zawsze powtarza ten fragment, jak tam już dotarliście i dodaje tu różne rzeczy... co mi powiedział wczoraj... Aha! Mówi, że chodzą słuchy po Czarnogórze, że on był bardzo dobry i że się pojawił jakiś facet, który, cytuję, chce się przerobić na kobietę. Pytam go, o co chodzi, a on na to, że ten facet chce wyjść za niego. Skąd mu to przyszło do głowy i skąd on w ogóle o tym wie, to pozostaje tajemnicą... Nasłucha się i potem gada z kim popadnie.

RIZO Zauroczył wszystkich, a zwłaszcza jedną osobę. Gospodarz wyniósł kałasznikowa, kiedy wyjeżdżaliśmy i strzelał w powietrze, a ta laska, która z nim była, machała mu z okna, dokąd nas było widać. Ponad trzy godziny mu to zajęło, czekając na niego, obejrzałem dwa filmy w telewizji.

ALEKSIĆ Zrobiłeś dobry uczynek, nawet nie wiesz jak dobry. Jak ja, gdy go wziąłem do Włoch, zanim wybuchła wojna. Dwadzieścia pięć lat obserwuję, jak się szykuje na laski, codziennie. Zdjąłeś mu wielki ciężar z serca, uwierz. Byłeś dla niego aniołem.

RIZO To on był dla nas zbawieniem. Nie sprawdzali nam nawet dokumentów – ani jak wjeżdżaliśmy, ani jak wyjeżdżaliśmy. Szkoda, że nie miałem więcej pieniędzy ze sobą. Mogłem przeszmuglować, ile chciałem. Mogliśmy zostać milionerami.

ŠABAN Uspokój się, nie mów o tym... Jeśli wtedy nie dostałem ataku serca, to już mi to nie grozi. Aleksić to wie.

Rizo wstaje i idzie do tajemniczego czarnego pudła, otwiera je i odkrywa oświetlone wnętrze. Wyciąga skrzynkę pełną małych doniczek z młodymi sadzonkami marihuany. Bierze buteleczkę z pipetą i dozuje do doniczek wodę.

RIZO Kiedy nam te maluchy urosną…, jeszcze jakieś dwa miesiące!

ALEKSIĆ Przygotowałeś już swój pokój jak należy?

RIZO Jeszcze nie. Czekam na te energooszczędne żarówki, które ma mi jeden facet przywieźć z Niemiec... Będzie gotowe, kiedy przyjdzie czas na to, żeby je przesadzić. Widziałeś Šabanie, jak na ciebie uważam? Koniec ze szmuglem przez granicę, teraz kiedy ruszymy z produkcją, będziemy mieli dwa kilo miesięcznie... A takiej dobrej trawy w mieście wcześniej nie było. Ludzie oszaleją, będą palić towar jak z Amsterdamu!

ALEKSIĆ Mówiłem ci, że moja spiżarka stoi pusta, można tu też wsadzić przynajmniej dziesięć sztuk.

RIZO Powoli, krok po kroku, najpierw się tutaj zainstalujemy, a później będziemy rozszerzać działalność... Nie od razu Kraków zbudowano, wszystko w swoim czasie. (wkłada roślinki z powrotem do pudełka i zamyka je) Ech, moi drodzy, czas już iść. Czeka na mnie Jagódka, zrobiła kalmary na obiad. Šabanie, chodź, uściskam cię, kurna no...

ŠABAN Zaczekaj chwilę! Siadaj, napijmy się, później pójdziesz. (idzie i nalewa alkohol)

ALEKSIĆ Może zapalimy jointa... (wyciąga jednego)

RIZO Zostaw sobie tego na później, Šabanie, przynieś tacę z barku, nie chowaj jej tam!

Šaban idzie z tacą, na której jest alkohol i jeszcze jedna mniejsza tacka z jointami. Biorą alkohol, podnoszą szklanki w górę.

ŠABAN Drogi wnuku, niech ci się szczęści...

ALEKSIĆ Ja się do życzeń dołączam i stu lat życzę, zdrowia i żeby ci się szczęściło...

ŠABAN I żebyśmy zobaczyli tego prawnuka, do kogo podobny!

RIZO Dziękuję wam bardzo, moja rodzino, wam również życzę wszystkiego dobrego!

Stukają się i wypijają. Aleksić pali jointa, wtedy ktoś dzwoni. Wszyscy się podnoszą i patrzą na siebie.

RIZO Na pewno z kablówki albo coś w tym stylu! (podchodzi do drzwi) Kto tam?

GŁOS ZZA DRZWI Policja! Otwórzcie drzwi i stańcie z rękami na głowie!

Šabanowi wypada kieliszek z ręki, ciemność.

X

Po długich manipulacjach kluczem wokół zamka, drzwi się otwierają i do mieszkania wchodzi Boki.

BOKI (chodząc po całym domu) Rizo! Šabanie! Jestem...

Staje na środku pokoju i zamyśla się. Po chwili zaczyna otwierać szafy, szuflady i kredens, wszystko, co się da otworzyć.

BOKI Tutaj nie ma nikogo!... Nie ma Rizo i Šabana, nie ma Aleksicia, od wczoraj... Nie mam pojęcia, gdzie poszli, nie zostałem w to wtajemniczony, i nie mogę powiedzieć nic wiążącego na ten temat... (bierze butelkę i zagląda do niej, usiłuje wytrząsnąć ich z pustej butelki) Naprawdę nigdzie ich nie ma!... Wygląda na to, że gdzieś poszli... (klaszcząc w dłonie) Gdyby mi tylko siedem dni wcześniej o tym powiedzieli, pojechałbym wtedy do siostry, do Tuzli, a teraz nie mam pieniędzy na wyjazd. W ogóle tego nie rozumiem, że oni tak po prostu zniknęli, a nic mi o tym nie powiedzieli... Nie było wcześniej takiego przypadku.... Nie wiem, gdzie oni teraz są ani co ja teraz sam mam robić, naprawdę nie wiem... Nie robiłem tego wcześniej, dlatego nie mogę tego wiedzieć... Jak czegoś nie robisz, to nie masz doświadczenia, więc nie wiesz, co i jak funkcjonuje... (nagle) A może poszli na laski? Aleksić mi mówił, żeby poszedł, ale znowu nie bardzo, bo musiałbym wtedy z nim iść, żeby mu pokazać jakąś laskę... (wzdycha) Mówię ci – Nigdy nie wiesz, co dzień, a co noc... eee... (przypomina sobie) Przyniesie. Po prostu nie możesz tego wiedzieć, co dzień, a co noc, po prostu nie możesz, nie ma mowy!... (machając ręką) To są jakieś konszachty!

Jakiś czas stoi zamyślony, po czym zauważa kosz z owocami, zdejmuje marynarkę, podchodzi, podwija rękawy, zaczyna jeść, po kęsie każdego owocu.

BOKI (zauważając bałagan, który zrobił) No, Šaban posprząta!

Patrzy na zestaw audio. Podchodzi z ciekawością i po krótkich poszukiwaniach włącza. Szuka stacji. Najpierw słychać wiadomości, pokazuje język, później disco-polo, szczerzy zęby, rock and roll, też mu nie pasuje, na rap się krzywi, w końcu znajduje piosenkę „Nie tak szybko”, która mu się podoba i uspokaja go.

BOKI (przez śmiech) Ale zajebista muzyka! (zaczyna tańczyć i pogwizdywać)

KONIEC

Dodatek – kwestia Bokiego wypowiadana do publiczności

BOKI Wiesz, kiedy byłem w Czarnogórze, wiesz u tej laski… Ona nie chciała nikogo innego z całej Czarnogóry, tylko specjalnie chciała, żebym ja przyjechał, z Bośni... Wiesz, powiem ci, ale nie myśl, że ja tu coś do ciebie, pojechałem tam po narkotyki. Ona o tym wiedziała, wiedziała, że mam dużo pieniędzy, że ze mnie niezłe ziółko, że ze mną nie ma żartów, i jeszcze wcześniej gdzieś mnie widziała, podobało jej się, że ubieram te ślubne garnitury, że zawsze jestem ostrzyżony i ogolony, że jestem taki porządny i kulturalny, wiesz… A Rizo i ja przywieźliśmy torbę pełną trawy, jeśli wiesz, co to jest trawa… Przewieźliśmy to, nikomu o tym nie powiedzieliśmy… Nie możesz o tym powiedzieć na granicy, bo jeśli się dowiedzą, że to masz, to może się zrobić niebezpiecznie, przyprowadzą psa i puszczą go na ciebie, przyjadą tajniacy, ogromne byki, po sto pięćdziesiąt kilo, zechcą cię sprać, masakra… Rizo, wiesz który to Rizo, wnuk Šabana? Oni są dla mnie i Aleksicia jak rodzina. Rizo i ja pojechaliśmy po trawę, w tajemnicy, żeby nikt się nie dowiedział. Dlatego mamy teraz tak dużo pieniędzy, bo sprzedajemy tę trawę, którą przywieźliśmy… To się nazywa trawa, trawka do palenia. Codziennie dostaję od Aleksicia dwadzieścia marek i, jeśli je wydam, dostaję następne dwadzieścia marek… Wcześniej też mi dawał, ale nie były prawdziwe, nie można ich było wydać, nikt ich nie chciał… Kasę musisz mieć, nie będzie cię żadna chciała, jeśli nie masz kasy, dlatego sprzedajemy tę trawę… Jestem tutaj szefem.

1 W tekście oryginalnym Šaban wypowiada słowo „čaršija” (wym. czarszija) pochodzące z języka tureckiego, które oznacza centrum, dzielnicę handlową. Ważnym punktem Sarajewa jest Baščaršija (czyli główna čaršija) – historyczne i kulturalne centrum, wypełnione najcenniejszymi zabytkami oraz najatrakcyjniejsza turystycznie część miasta. Przypis tłumacza.

2 Tekst wygłaszany przez Bokiego do publiczności znajduje się na końcu dramatu. Przypis autora.

fot. Želimir Lalić

BORIS LALIĆ (ur. 1988 w Sarajewie). Autor powieści, opowiadań i dramatów. Mieszka i pracuje w Sarajewie. Ukończył komparatystykę na Wydziale Filozoficznym w Sarajewie w 2013 roku. W tym samym roku wydał własnym sumptem swoją pierwszą powieść 100%. W kolejnym roku w nakładzie tysiąca egzemplarzy wydał opowiadania pod tytułem Jackie’s on the road again, które zostały wyprzedane w osiem miesięcy. Rok później na rynku księgarskim ukazał się tom opowiadań Dobre życie w czasie kryzysu (Dobar život u vrijeme krize), którego nakład również w ilości tysiąca egzemplarzy został wyprzedany w ciągu sześciu miesięcy. Kolejny zbiór opowiadań Cud nad Miljacką (Čudo na Miljacki) wydany został we współpracy z Marko Matoliciem w ilości dwóch tysięcy egzemplarzy. Następnie autor napisał swój pierwszy dramat W Bośni bez zmian (Mirna Bosna), którego premiera sceniczna miała miejsce w Teatrze Kameralnym 55 w Sarajewie (Kamerni teatar 55 Sarajevo) w 2017 roku w reżyserii Sašy Peševskiego. Spektakl na podstawie dramatu odniósł sukces, zdobył liczne nagrody na festiwalach, między innymi na 34. Spotkaniach Teatrów Bośni i Hercegowiny w Brčku (34. Susreti pozorišta/kazališta BiH u Brčkom) i pozostaje w repertuarze do dziś. Autor powrócił do prozy i w 2019 roku wydał swoją drugą powieść Kroki (Koraci) inspirowaną biografią rapera Adnana Hamidovicia Frenkiego.

Dario Bevanda

Pink Moon.

Postdramatyczna rock opera

Pink Moon.

Postdramska rock opera

tłumaczenie:

Dominika Kaniecka

OSOBY

MUHAMED MUCHA PALO / JOHNNY TOOTLES (25 lat)

PETAR MARIĆ MARA / ODAKOTA (50 lat)

ABDULAH PALO BRODA / HUGO BOSS (30 lat)

BARBARA MARIĆ / WITASHNAH (25 lat)

Pieśń Johnny’ego (Uwertura)

Jestem Johny Tootles,

witajcie w przyszłości.

Postapokaliptyczny Babilon

w krainie wiecznego deszczu.

Nocą śnię o potopie,

w dzień wydrapuję kalendarz

na ścianie swojej celi,

w podziemiach psychiatryka.

Jeszcze jedna kreska

i będę wolnym człowiekiem.

Gitarę odwiesiłem na haku,

siebie wciąż jeszcze nie.

Umrę wolny.

SIDE ONE

Salon w mieszkaniu Mary. Bałagan i brud. Na ścianie wisi gitara elektryczna marki Gibson. Podczas gdy Mucha spaceruje po pokoju, kartkując swój kieszonkowy notes, skacowany Mara, rozwalony na kanapie z pierwszym porannym papierosem w ustach, bezskutecznie szuka zapalniczki.

MUCHA Rock… opera. Coś jak The Wall. Pracuję jeszcze nad tytułem… Antyutopijna historia z epickim rozmachem, osadzona wewnątrz kafkowskiego systemu, który mieli resztki ludzkiego gatunku. Z elementami psychodelicznego westernu, pirackiej przygody, trash horroru, space opery i masą pop-kulturowych odwołań.

MARA Która godzina?

MUCHA Za pięć dwunasta.

MARA Co ja chciałem… (wyjmuje rolkę papieru toaletowego z kieszeni swojej skórzanej kurtki) Skąd to mam?

MUCHA Musiałeś ukraść z WC w knajpie… Historia jest następująca… słuchasz mnie?

MARA Aha.

Mara przetrząsa kurtkę, zapalniczka Zippo wypada z jej wewnętrznej kieszeni. Zapala papierosa.

MUCHA Czas i miejsce akcji – bliska przyszłość, postapokaliptyczno-apokaliptyczna Ziemia… Po trzeciej wojnie światowej i niszczycielskiej epidemii kanibalistycznego wirusa tajemnicza Korporacja przejmuje kontrolę nad światem, rozczłonkowując go na coraz mniejsze regiony i wznosząc ogromne mury graniczne. Znośne życie mają tylko ci, którzy pracują dla Korporacji – pozostali żyją w biedzie. Zdewastowane miasta są plądrowane przez bandy motocyklowe. Z powodu katastrofy klimatycznej deszcz nigdy nie przestaje padać. This is the way the world ends!

Mara z niskiego stolika przed kanapą chwyta filiżankę kto-wie-kiedy-zrobionej kawy, bierze łyk. Wypluwa z powrotem do filiżanki.

MARA Ja pierdolę…

MUCHA Zrobię ci nową… (idzie do kuchni. Stamtąd woła) Bohaterem naszej historii jest gitarzysta Johnny Tootles, jedyny żyjący członek kultowej grupy „The Lost Boys”. Wszystko zaczyna się od jego wyjścia z psychiatryka, gdzie po próbie samobójczej spędził cały rok. W pierwszej piosence śpiewa o apokaliptycznych wizjach, które męczyły go w zimnych murach celi, o strasznym potopie, który ostatecznie doprowadzi świat do zniszczenia… Nie ma!

MARA Czego?

MUCHA Kawy! Nawet pół łyżeczki…

MARA O kurwa. Zapomniałem kupić.

MUCHA Po tym jak go wypuszczają, Johnny idzie do swojej starej, która tylko powtarza te same frazy, jak robot. Dociera do niego, że wbudowała sobie chip – Korporacja produkuje bioniczne chipy, które poprawiają umiejętności mentalne i fizyczne „nosiciela”, ale jest ryzyko niebezpiecznych efektów ubocznych. Johnny wie, że nie ma dla niej ratunku. Odchodzi. (wraca) Here you go…

Daje mu filiżankę. Mara bierze łyk, wypluwa.

MARA Co to jest?

MUCHA Kawa z cykorii. Na czym stanąłem?

Mara bierze dwie pisanki ze stołu, jedną daje Musze. Stukają się.

MARA Druga strona.

I drugą stroną. Mara podaje mu rozbite jajko.

MUCHA Nie mogę, dziękuję… Słuchaj dalej…

MARA (obiera je i zjada) Bojana przyniosła wczoraj. Odcisk liścia… Dziś się już tak nie maluje.

MUCHA Po opuszczeniu domu, Johnny błąka się bez celu po resztkach zdewastowanego miasta. Trafia do zrujnowanej fabryki, z basenem pełnym radioaktywnego kwasu. Postanawia ze sobą skończyć raz na zawsze. W momencie, gdy szykuje się do skoku, atakuje go banda motocyklowa. Po starciu, w którym mało co nie zginął, ratuje go stary Indianin i zabiera do swojego domu na radioaktywnym śmietnisku u podnóża wielkiego muru. Przy pomocy ziół halucynogennych przywraca go do życia…

Mara bierze papier toaletowy i idzie w stronę toalety.

MUCHA Mara?

MARA Co?

MUCHA Nie możesz zaczekać?

MARA Nie bardzo. (wychodzi) Mów dalej, słucham cię.

MUCHA (krzyczy w stronę toalety) Indianin nazywa się Odakota. Johnny Tootles odkrywa, że starzec jest ostatnim żyjącym uczestnikiem słynnego buntu przeciwko Korporacji, który zakończył się sromotną porażką. Odakota jest w trakcie poszukiwań tajemniczego obiektu, swego rodzaju Świętego Graala, który posiada niewiarygodną moc, planuje przy jego pomocy zniszczyć Korporację. Kiedy… Odakota wypróżnia się w krzakach, pośrodku wysypiska, opowiada Johnny’emu legendę o Świętym Graalu. Jak głoszą stare przekazy, jest nim gitara wykonana przez samego Stwórcę. Legenda mówi, że ten, kto będzie umiał na niej zagrać, zapobiegnie wielkiemu potopowi...

Szum spłuczki. Mara wraca z toalety.

MUCHA …i zakończy rządy Korporacji!

MARA Nie ma mojego parasola…

MUCHA Co?

MARA Parasol… Zostawiłem w wannie, żeby wysechł…

MUCHA Sprawdź pod stołem…

MARA Dlaczego miałby być pod stołem?

MUCHA Weź mój! Na czym stanąłem?

MARA Może zostawiłem go wczoraj wieczorem w Babilonie… Ostatnie co pamiętam, to jak „United” stracił drugą bramkę… Pieprzone dziury w pamięci…

MUCHA Wiesz co, Mara? Mogłeś mi od razu powiedzieć, że to cię nie interesuje.

MARA Mów dalej… już ci nie będę przerywał, obiecuję.

MUCHA Po co, wcale mnie nie słuchałeś?

MARA Słuchałem, Indianin sra… i co dalej?

MUCHA Nieważne, zapomnij.

MARA Dawaj, Mucha, chcę usłyszeć, co się stanie...

MUCHA Pracuję całą noc, a ty nie możesz mi poświęcić nawet sekundy…

MARA Jak to była sekunda…

MUCHA Nie martw się, nie będę ci już przeszkadzać. To ostatni raz, kiedy cokolwiek do ciebie mówię…

MARA Oj, biedny ja! Wiesz co?! Masz rację, mam cię potąd. Ledwie się obudzę, a już mi brzęczysz nad głową, nawet się wysrać bez ciebie nie mogę! Przyduszasz mnie tak mocno, że nie mogę oddychać!

Milczą.

MARA Milczysz, co? Milcz! Ja też będę milczał. Pomilczmy. (pauza) Wiedziałem, że coś dziś pójdzie nie tak. Już po tym sraniu wiedziałem. Piwne gówno, na które musisz zużyć pół rolki papieru… Mucha, wiesz, że wcale tego wszystkiego nie myślałem. Nie chodzi o ciebie, chodzi o mnie. Nienawidzę poniedziałków. Nienawidzę poranków. Nienawidzę, nienawidzę, nienawidzę tej pogody… Niby wiosna, a kurwa… Kiedy spojrzę przez okno, mam ochotę przyłożyć lufę do podniebienia i skończyć ze wszystkim. Pierdolona deszczowa dolina z tymi czarnymi wzgórzami, za którymi nie ma nic oprócz siwego horyzontu przypominającego ogromny mur. (pauza) Habib nigdy się nigdzie nie ruszył z tego miasta… Któregoś dnia był u mnie na stoisku, pokazywał mi płyty, które kupił..., a teraz go nie ma. Dopiero na pogrzebie zrozumiałem, że o tym człowieku za jego życia nie wiedziałem absolutnie nic. Tylko jaką muzykę lubił.

Z bałaganu wykopuje płytę gramofonową. Daje ją Musze.

MUCHA Pink Moon. Skąd ją masz?

MARA Wytargowałem od Harisa. Musiałem mu za nią dać trzy płyty.

MUCHA (wyjmuje płytę z okładki) Żyleta…

MARA Jest twoja.

MUCHA Serio?

MARA Czy już teraz możesz, proszę cię – nie, błagam cię – kontynuować?

MUCHA Mam zacząć od początku? Żartuję… Po swoim monologu, Odakota przewraca się na górę śmieci i umiera.

MARA I to wszystko?

MUCHA Dotąd dotarłem.

Pauza.

MARA Na co umiera Indianin?

MUCHA Na zawał.

MARA Wyobraź sobie, że Obi-Wan Kenobi umiera po pierwszym spotkaniu z Luke’iem Skywalkerem! Ta dwójka musi połączyć siły i razem rozjebać tę faszystowską Korporację!

MUCHA To pierwsza wersja, i tak planowałem jeszcze sporo pozmieniać...

MARA Na co czekasz? Na objawienie? Siadaj i pisz. (ubiera się) A tak w ogóle, wcale nie jest źle.

MUCHA Serio? Więc myślisz, że się da? Że da się o tym zrobić rock operę?

MARA Jeśli da się zrobić rock operę o dzieciaku, który traci słuch, wzrok i mowę, a potem zostaje mistrzem flipperów, da się zrobić rock operę o wszystkim…

MUCHA To jest to! To będzie tylko nasze. Ja piszę libretto, ty robisz muzykę. Do tematu Odakoty wyobrażałem sobie coś w stylu twojego grania z „Czejenami”, kawałek Ghost Dance…

MARA (do torby wrzuca płyty CD i winyle ze stołu) Opowiadałem ci, że Bregović oferował mi niezłą kasę za ten kawałek?

MUCHA Chyba tak.

MARA Kazałem mu spierdalać, ale to nie powstrzymało dupka, żeby mi gwizdnąć melodię... Idę na stoisko. Zabiorę ci to. (bierze parasol Muchy) Mam wrażenie, że o czymś zapomniałem. Pieprzone dziury… A, tak! Nic nie planuj na czwartek...

MUCHA Może ty zapomniałeś o swoich urodzinach, ja nie.

MARA No to umówione. (zatrzymuje się) Darth Vader. Dorzuć jakiś zjebany czarny charakter i problem rozwiązany. Rock’n’fuckin’roll! (wychodzi)

Mucha rozwala się na kanapie. Pisze w notesie. Wchodzi Broda, z mokrą reklamówką na głowie, rozmawiając przez telefon komórkowy.

BRODA Przykro mi, ale książka się rozpadała, powinien wiedzieć, że kopiowanie tylko ją bardziej rozwali… Wiem, że to pana krewny… W porządku, szefie… Nie będę… Kiedy się spóźniłem? To było z ważnego powodu! Dobrze, szefie. (rozłącza się) Jebany wieśniak… Boże, czym sobie na to zasłużyłem? Za jakie grzechy mnie karzesz? Dlaczego, do chuja, jestem ciągle w dupę ruchany… (do Muchy) On mnie będzie uczyć fachu... Elegancja Francja, a słoma z butów! Opony zdarłem, zanim znalazłem parking. Jakiś wieśniak zajął dwa miejsca... (zdejmuje reklamówkę) Do tego wszystkiego znowu ktoś mi ukradł parasol. Chyba wiem, kto to robi, ale nie mam dowodów. I weź tu pracuj z wieśniakami…

MUCHA Broda, próbuję pisać.

BRODA Gdzie twój przyjaciel?

MUCHA Poszedł do pracy.

BRODA (śmieje się) Do pracy… Jeśli sprzedawanie śmieci na placu można nazwać pracą… (bierze płytę) Różowy Księżyc.

MUCHA Nick Drake.

BRODA Pierwsze słyszę.

MUCHA Zdziwiłoby mnie, gdybyś słyszał.

BRODA Jasne, głupi Broda, bo nie zna jakiegoś twojego anonimowego gościa.

MUCHA To jest klasyka. Po nagraniu tego albumu, Drake przedawkował antydepresanty.

BRODA Przez jakąś kurwę?

MUCHA Masz rację, nie wiem, po co o tym opowiadam takiemu idiocie jak ty.

BRODA Gość nie miał jaj, żeby dźwigać życie, mam mu bić brawo? Mogę się założyć, że z czepkiem w dupie urodzony...

MUCHA Jest jakiś powód twojej wizyty?

BRODA A czy potrzebuję powodu? Siedzimy razem, rozmawiamy…

MUCHA Stara do ciebie dzwoniła?

BRODA Mucha… Ty jakbyś domu nie miał. Wpadłem któregoś dnia na ciotkę Bedrę na klatce, kobieta myśli, że się wyprowadziłeś. Tam wyprowadziłeś – „przeprowadziłeś”! Siedzisz u tego narkomana, i-dzień-i-noc... Powiedz mi szczerze... rucha cię? Masz rację, wasza sprawa, nie będę w to wnikać. Widzisz, ja też potrafię być liberalny. Nawet jak się tu bzykacie…

Mucha rzuca się na niego. Szarpią się. Broda odpycha go od siebie.

BRODA Podrzesz mi koszulę… To jest Hugo Boss, idioto! Oryginalna!

MUCHA W domu jest piekło... Od kiedy się wyniosłeś, stara tylko mnie się może czepiać. „Kiedy skończysz studia, kiedy zaczniesz zarabiać, wracasz po nocy, nie wstałeś na czas, ścisz tę muzykę, wyrzuć śmieci, podlej kwiaty...”. Wtedy mnie zaczyna tu ściskać, czuję, że zaczyna mi brakować tlenu i muszę wybiec...

BRODA Braciszku, posłuchaj mnie…

MUCHA Nie jestem gówniarzem, Broda, nie rozmawiaj ze mną w ten sposób…

BRODA Mam rozwiązanie. Nie będzie mi łatwo, ale przełknę jakoś dumę i pogadam z szefem. Jego krewny ma firmę budowlaną…

MUCHA Dziękuję, ale…

BRODA „Ale” co?!

MUCHA Pracuję teraz nad pewnym projektem.

BRODA Nie pierdol znów o tych swoich projektach. Chcesz, żebym ci je wyliczył?

MUCHA Nie trzeba…

BRODA Sto zespołów, w których grałeś, powieść, zbiór opowiadań, czasopismo muzyczne, encyklopedia rocka, komiks, foto-nowela, film niskobudżetowy... a ile z tego wyszło?

MUCHA Tym razem jest inaczej. Mam świetny, oryginalny pomysł.

BRODA To posłucham. No dawaj, wykrztuś to!

MUCHA Rock opera. Coś jak The Wall.

BRODA Boże, czym sobie na to zasłużyłem?

MUCHA W postapokaliptyczno-apokaliptycznej przyszłości, gwiazda rocka Johnny Tootles łączy siły z ostatnim buntownikiem Odakotą w walce przeciwko Korporacji, dowodzonej przez jakąś płotkę, biurokratę, który nazywa się... Hugo Boss! Podczas gdy Hugo próbuje przeciągnąć Johnny’ego na ciemną stronę, w wielkim zwrocie akcji dowiadujemy się, że jest jego sklonowanym bratem.

BRODA Hugo mi się podoba. I co będzie dalej?

MUCHA Nie wiem, zanim wszedłeś, pracowałem nad tym „co będzie dalej”. Mara będzie robił muzykę…

BRODA Petar Marić? A nie zardzewiał trochę? Gitara mu już skorodowała…

MUCHA Nie dotykaj! To jest Gibson Les Paul Standard z ‚59. Mara go dostał od Petera Greena osobiście, w osiemdziesiątym trzecim, kiedy Green grał w Domu Młodzieży.

BRODA Jest coś warta?

MUCHA Na pewno. To ten sam model i rocznik co oryginalny Gibson Greena, Święty Graal wśród gitar – w ‚69 Green ją sprzedał Gary’emu Moore’owi za jedynie 300 dolarów, żeby niedawno na jakiejś aukcji poszła za dwa miliony. Ale kto normalny by sprzedał taką gitarę?

BRODA Naprawdę, kto? I co będzie, jak napiszesz tę rapsodię?

MUCHA Operę. Jest pomysł, żeby ją nagrać na płytę, album konceptualny…

BRODA Gdzie go nagracie, w kiblu?

MUCHA Studio wcale nie jest potrzebne, teraz wszystko można zrobić na komputerze…

BRODA No i nawet jak nagracie, kto będzie słuchać tego dziadostwa?

MUCHA Nie przerywaj mi. Nagrany materiał trzeba będzie potem zaproponować jakiemuś teatrowi...

BRODA To jest pomysł! Lepiej wymyśl jakąś super zabawną komedię, żeby się ludzie mogli pośmiać z debili! Stary, ludzie chcą śmiechu! Nie sztuki konceptualnej i przedstawień, które „wyraźnie wskazują na odchylenia od normy we współczesnym społeczeństwie”. Chcą śmiechu! I na tym by się dało zrobić kasę...

MUCHA Broda, powiedziałem ci, żebyś mi nie przerywał, Dario nam pomoże…

BRODA Ten narkoman? Co wciąż pociąga nosem?

MUCHA Broda, przestań! Dario jest dramaturgiem, on nam pomoże z tekstem i inscenizacją…

BRODA Muszko, kochany, to tak nie działa. Musisz sobie pobrudzić ręce, laleczko! (pokazuje mu swoje, czarne od tuszu) Uczciwa praca!

MUCHA Nawet małpa by mogła robić to, co ty robisz…

BRODA Myślisz, że ja do końca życia będę zapieprzać w tym piekle? Myślisz, że ja nie mam planu? Usamodzielnię się. Otworzę swoje ksero. To kwestia dni, żebym dostał dobre miejsce, koło jakiejś szkoły albo uczelni... Tu jest kasa...

MUCHA W dupie mam kasę! Rozumiesz?! Wdu-pie-mam-ka-sę!

BRODA W porządku. W dupie masz kasę. (pauza) Mucha, znam cię od kiedy cię nosiłem na rękach. Wiem też, że nigdy w życiu niczego nie doprowadziłeś do końca. Tak będzie i z tym. Będziesz nad tym pracował przez jakiś czas, nie będziesz zadowolony, zrezygnujesz z „projektu” i zaczniesz, czy ja wiem, wykuwać jakąś rzeźbę albo coś innego.

MUCHA Nie, tym razem wiem, że to jest to.

BRODA (patrzy na komórkę) Muszę iść. (zakłada torbę na głowę) Ciąg dalszy nastąpi!

MUCHA Broda… jak masz…

BRODA Ile?

MUCHA Dwie dychy.

BRODA (wyjmuje portfel) Masz w dupie kasę, co?

MUCHA Wiesz, że ci oddam.

BRODA (podaje mu pieniądze) Laska.

MUCHA Co?

BRODA Tego ci brakuje. Dorzuć laskę i masz historię. Jestem spóźniony. Zadzwoń do starej! (wychodzi)

Mucha rozwala się na kanapie. Coś pisze. Wstaje i chodzi po pokoju. Rusza w stronę Gibsona. Sięga po niego. Wycofuje się. Wchodzi Barbara, z walizką w ręku, przemoczona do suchej nitki.

BARBARA Petara nie ma?

MUCHA Tak… to znaczy, nie.

BARBARA A gdzie jest?

MUCHA Powinien być w pracy.

BARBARA A ty jesteś…?

MUCHA Muhamed.

BARBARA Barbara. (wypakowuje rzeczy z walizki)

MUCHA Ty jesteś Barbara? Cool. Cool, cool, cool… Mara… Petar nie wspominał, że przyjeżdżasz.

BARBARA Pewnie nie wspominał też, że trzeba mnie odebrać z dworca autobusowego.

MUCHA Nie przyszedł?

BARBARA Przyszedł, ale miałam ochotę przespacerować się po deszczu…

Mucha biegnie do łazienki, wraca z ręcznikiem. Daje go Barbarze.

BARBARA (suszy włosy) Dziękuję.

MUCHA Nie wiem, kiedy wróci, ale wątpię, żeby tam długo siedział.

BARBARA Jest w radiu?

MUCHA Już dawno tam nie pracuje. Zwolnili go po tym, jak walnął szefa stacji, bo mu się mieszał w politykę redakcyjną programu.

BARBARA Czym się teraz zajmuje?

MUCHA Ma stoisko na placu.

BARBARA Sprzedaje warzywa?

MUCHA Muzykę. Płyty CD, DVD, winyle…

BARBARA (zawija włosy w ręcznik) Jako pirat? Ktoś to dziś jeszcze robi?

MUCHA On ma specjalną „klientelę”, głównie starsi ludzie, poważni kolekcjonerzy...

Barbara zdejmuje bluzkę. Mucha odwraca wzrok, ona kontynuuje przebieranie.

MUCHA Jak minęła podróż?

BARBARA Osiem godzin się telepałam w śmierdzącym autobusie, próbując zasnąć obok jakiegoś zjeba, który jadł gotowane jajka i zamęczał mnie opowieścią o swoim reżimie treningów i diety. Czekałam na Petara godzinę w bufecie przy dworcu. Kawy nawet nie spróbowałam, tak brudna była filiżanka. Wzięłam taksówkę, bo nie miałam parasola. Kierowca myślał, że jestem jakąś idiotką, która nie zauważy, że wyłączył taksometr. Kiedy wyjaśniłam debilowi, że mnie nie wyroluje, wyrzucił mnie w połowie drogi. Potem mnie goniła horda dzikich psów, które musiałam odganiać walizką.

MUCHA Auć.

Barbara ogląda pokój. Przesuwa palcami po ścianach.

MUCHA Na pewno zapomniał. W ostatnim czasie ma dziury w pamięci, chyba przez lata konsumowania co-tylko-popadnie...

Barbara ogląda płyty Mary, wyciąga jedną.

BARBARA „Stronę zmieniasz za każdym razem, kiedy Dzwoneczek zadzwoni: dzyń!”. Tego słuchałam, jak byłam mała. Trzeba było jednocześnie słuchać płyty i przeglądać książeczkę.

MUCHA (sprząta rzeczy ze stołu) Przepraszam za bałagan... Kawy? (idzie do kuchni) Mamy tylko taką z cykorii, mam nadzieję, że może być...

Barbara wrzuca płytę do walizki. Wyjmuje dyktafon z kieszeni. Włącza go.

BARBARA (do dyktafonu) Pierwszy dzień wizyty. Wystarczy, żeby wszystkiego pożałować. Tak zmokłam, że będę szczęśliwa jak wyjdę z tego tylko z zapaleniem jajników. Petar już nawalił, chociaż nie zdążył się nawet jeszcze pojawić. Powinnam się była tego spodziewać, „typowe dla postaci”.

MUCHA (woła z kuchni) Przepraszam, nie słyszałem cię.

BARBARA Rozmawiam przez telefon! (do dyktafonu) Wygląda na to, że tata w końcu sięgnął dna. Sprzedaje płyty na placu i kumpluje się z gówniarzami. (wyciąga parasol Mary spod stołu) Mieszkanie to temat na osobną historię. „Nie psuj mi bałaganu”, jakby powiedział Raša. (znajduje indiański pióropusz za kanapą) Zamiast powodzi nostalgii… obrzydzenie.

Wyłącza dyktafon. Zagląda do notesu Muchy.

BARBARA (czyta) „Scena nr 3. Próbując się schować w ich kryjówce, dziewczyna wpada w pułapkę Odakoty…”.

Dziewczę w niewoli

Johnny i Odakota przesłuchują Witashnah.

JOHNNY

Zdradź nam swoje imię.

ODAKOTA

Nic tym nie osiągniesz.

JOHNNY

Co proponujesz?

ODAKOTA

Jest sposób, żeby poznać prawdę. Całe szczęście,

jestem biegły w katuszach.

JOHNNY

Odakota, starcze, podziwiam twoje doświadczenie. Ale nie będziesz torturować kobiety. Nie w mojej obecności.

WITASHNAH

Uwolnijcie mnie z tych sideł, nie jestem zwierzyną. Moje imię to Witashnah. Jestem zaginioną córką Odakoty.

***

Mucha wraca z kawą i zastaje Barbarę czytającą z jego notesu.

BARBARA To twoje? Zeszyt z liceum? Nie? Auć.

MUCHA (odbiera jej notes, wpycha go do kieszeni) To jest własność prywatna!

BARBARA Nie stękaj mi tu o prywatności. Obcy człowiek robi mi kawę w mieszkaniu, w którym się wychowałam… (bierze łyk, wypluwa z powrotem do filiżanki) Jeśli to można nazwać kawą...

Z korytarza słychać śpiew Mary.

MARA „…ain’t seen nothing like him, in any amusement hall… That deaf, dumb and blind kid – sure plays a mean pinball! Pa-ra, pa-pa, pa-raaa… He’s a pinball wizard, there has to be a twist…”. Barbara! (otwiera mu się parasol, próbuje go złożyć, ale znowu się otwiera) O to chodziło! Teraz sobie przypomniałem… Pieprzone dziury… Barbara, przepraszam… Zmokłaś?

BARBARA Nie zbliżaj się do mnie!

MARA Dlaczego do mnie nie zadzwoniłaś?

BARBARA Dzwoniłam do ciebie czterdzieści razy!

MARA Cholera… Pieprzona komórka, ciągle o niej zapominam… Nie masz pojęcia jak mi przykro…

BARBARA Może byłoby lepiej, żebym się zatrzymała u Asji…

MARA Nigdzie nie pójdziesz…

BARBARA Odsuń się!

MARA Przepraszam…

BARBARA Ledwie raz na pięć lat, a ty nawet to potrafisz spieprzyć.

MARA W ostatnim czasie mam dziury w pamięci... Barbara, nie wiem, jak mam... Czy przynajmniej Mucha się tobą zajął?

BARBARA Czemu miałby się mną zajmować? Kto to w ogóle jest? Twój partner?

MARA Myślisz…

BARBARA Poszerzasz horyzonty na stare lata?

MARA Nie, nie, nie… Mucha to przyjaciel… dobry chłopak, swój, z miasta, ma talent…

BARBARA Właśnie widziałam.

MUCHA Ja idę.

MARA Mucha, zaczekaj…

MUCHA Pewnie macie sobie dużo do powiedzenia, a akurat deszcz przestał padać. (do Barbary) Było mi miło.

Mucha wychodzi. Mara bierze pióropusz. Obraca go w dłoniach.

MARA Zastanawiałem się, gdzie się podział. (pauza) No co tam, Barbara… Naprawdę urosłaś. Jak w byłej stolicy? Vendi mi mówiła, że chcesz zdawać na akademię…

BARBARA Skończyłam. Robię dyplom.

MARA Aha. Gratuluję. (pauza) A jak Vendi?

BARBARA Dobrze, skąd mam wiedzieć?

MARA Wszystko hula z Mladenem?

BARBARA Czemu miałoby nie?

MARA Słuchaj, jakoś ci zrekompensuję to dzisiejsze, pionierskie słowo honoru! Zabieram cię do… Co to my robiliśmy ostatnim razem?

BARBARA Myślę, że jestem za stara, żebyś mnie zabrał do Doliny Pionierów.

MARA Wiesz, że dostali lwy? Lwa i lwicę? Co prawda, lwica zginęła…, ale lew został!

BARBARA Przestaniesz już? Przeprosiłeś, wszystko jest w porządku, coś zaplanujemy... tylko przestań.

Milczą.

MARA Wiem.

BARBARA Co?

MARA Co zawsze poprawi humor mojej dziewczynce... (śpiewa) „Witajcie w naszej bajce…słoń zagra na fujarce…”.

BARBARA Nie rób tego…

MARA „…Pinokio nam zaśpiewa, zatańczą w koło drzewa…”.

BARBARA Przestań.

MARA „…tu wszystko jest możliwe, zwierzęta są szczęśliwe…”.

Barbara próbuje się wygramolić z mocnego uścisku Mary.

BARBARA Jesteś nienormalny…

MARA „…a dzieci, wiem coś o tym, latają samolotem…”.

BARBARA Puść mnie!

MARA „…bo z nami jest weselej, ruszymy razem w knieje…”.

BARBARA Będę krzyczeć.

MARA „…a w kniejach i dąbrowach, przygoda już się chowa…”.

Barbara się poddaje, pozwala się Marze przytulić.

BARBARA To nie fair.

MARA „…witajcie w naszej bajce!”. (cmoka ją w czoło) Witaj, Barbarko!

Pieśń Witashnah

Uczył mnie chodzić, mój ojciec.

Tu, na tym klepisku,

na radioaktywnym śmietnisku.

W dobie krzesania krzemienia

to on był wodzem plemienia.

Teraz to człowiek-cień.

Dorastałam całkiem sama

na postapokaliptycznych polanach.

Ja nie wróciłam, ja odwiedziłam.

SIDE TWO

Mara podaje śniadanie.

MARA Każdego dnia, pod każdym względem, robię coraz większe postępy[1]. Proszę…

BARBARA Nie musiałeś, mogłam coś zamówić…

MARA Na śniadanie?

BARBARA Minęła druga.

MARA Moja definicja śniadania: pierwszy posiłek w ciągu dnia.

BARBARA Znowu nie idziesz do pracy?

MARA Pójdę jutro. Wygrałem coś tam w zakładach bukmacherskich, więc... Najwyższy czas, żeby słońce zajrzało do naszej deszczowej doliny. Nie martw się, mięso jest z tuńczyka. Jak to się mówi? Pes…?

BARBARA Pescowegetarianka. Przez niedobory wapnia czasem jem rybę. Ją mogę sobie jakoś etycznie usprawiedliwić. „It’s OK to eat fish, cause they don’t have any feelings”. Mmmm, strasznie dobre!

MARA Sałatka Nikozja. Taką robił Tony Bourdain. W sam raz, żeby się pozbyć tych jajek, co je Bojana przyniosła…

BARBARA Bojana?

MARA To nie tak jak myślisz, to moja sąsiadka, starsza kobieta…

BARBARA Ciocia Bojana z parteru? Co miała te słodkie kotki?

MARA Ciągle ma te grube kociska.

BARBARA Czy ona nie jest w twoim wieku?

MARA Czemu myślisz, że mnie interesuje ktoś w moim wieku?

BARBARA A co, uganiasz się za „dziewczynkami” w moim wieku?

MARA Ty od razu w drugą skrajność…

BARBARA Okej, gdzieś pomiędzy. I?

MARA Co „i”?

BARBARA Jak ci idzie?

MARA Barbarko, nie martw się o moje życie seksualne, radzę sobie lepiej niż dobrze.

BARBARA No to opowiadaj o łowach…

MARA Barbara…

BARBARA Dobra, nie o łowach, nie musi być o łowach, ale opowiadaj.

MARA Odkąd przyjechałaś, rozmawiamy tylko o mnie… Co jeszcze się dzieje w twoim życiu? Chcę wiedzieć wszystko. Super, zajmujesz się tym, co kochasz... ciekawi mnie, czy coś na tym zarabiasz?

BARBARA Radzę sobie. Pomiędzy projektami asystuję przy nagrywaniu reklam.

MARA No to z jakiego powodu przyjechałaś?

BARBARA Warsztaty? Celem jest dopracowanie propozycji tekstowych dla teatru. Asja jest organizatorką. Poznałyśmy się w Wiedniu, na czytaniu scenicznym tekstu, który robię na dyplom. Namówiła mnie, żeby się zgłosić… i tak wyszło.

MARA Ten tekst, to jest jakiś twój dramat?

BARBARA Nie całkiem. Robię autobiograficzne przedstawienie dokumentalne.

MARA A ja będę w tym przedstawieniu?

BARBARA Być może.

MARA Mam super anegdotę do tego. Opowiadałem ci jak grałem z Vlatkiem Stefanovskim…

BARBARA Wiele razy.

MARA A o tym, jak uratowałem Slobodana Kovačevicia z grupy „Indexi”, jak mu pękła struna w gitarze?

BARBARA Ostatni raz wczoraj wieczorem.

MARA A…

BARBARA Ty i Vendi. To mnie interesuje.

MARA Co z nami?

BARBARA Jak się dwoje tak różnych ludzi w ogóle znalazło, a w szczególności jak się zdecydowali założyć rodzinę?

MARA Byliśmy młodymi idiotami – bardzo atrakcyjnymi idiotami.

BARBARA Chcesz powiedzieć, że to od początku było skazane na niepowodzenie?

MARA Dlaczego tak myślisz?

BARBARA Bo już tego nie ma.

MARA Fakt, że czegoś już nie ma, nie oznacza, że się nie powiodło.

BARBARA Kiedy weźmiemy pod uwagę, jak się skończyło…

MARA Niektóre sprawy się niepotrzebnie brzydko rozegrały…

BARBARA No shit.

MARA ...spora część z mojej winy.

BARBARA Petar, którego ja znam, prędzej by się oblał benzyną i podpalił, niż przyznał choć do części winy.

MARA Ludzie się zmieniają.

BARBARA Tylko na gorsze.

MARA Wiem, ile dziadostwa narobiłem, i żałuję z powodu…

BARBARA To żałosne. Nie wierzę ci.

MARA Barbarko, nie wiem, czego ode mnie chcesz?

BARBARA Żebyś się rozzłościł!

MARA Na kogo?

BARBARA Na mnie!

MARA Dlaczego?

BARBARA Nie wiem… dlatego że wybrałam mamę!

MARA Vendi na pewno była lepszym wyborem.

BARBARA Przypomnę ci jedną scenę. Vendi rozwala mieszkanie...

MARA (śmieje się) Czemu tylko ja miałbym mieć swoje momenty?

BARBARA …wyrzuca płyty przez okno, ty biegasz po ulicy i chwytasz je jak frisbee. Sięga po gitarę, ja ją chwytam za nogi...

MARA Czy nadal ma taki temperament?

BARBARA Zapomnij.

MARA Barbarko…

BARBARA Nie martw się, odpowiedziałeś, wszystko jest w porządku.

MARA Na pewno?

BARBARA Aha.

MARA Zastanawiałem się, dlaczego tylko cztery dni? Zostań dłużej. Tak miło jest poprzypominać sobie niektóre rzeczy... Wiesz, ile potrzebowałem czasu, żeby znowu zdobyć te wszystkie... płyty! Dziś jest?

BARBARA Środa, a co?

MARA (ubiera się) Ja pierdolę…

BARBARA Co się stało?

MARA Zapomniałem o aukcji…

BARBARA Aukcji?

MARA Może się nie spóźnię… Muszę kupić sok i kawę… Nie ruszaj się stąd, zaraz wracam! Rock’n’fuckin’roll! (wychodzi)

Barbara wyciąga dyktafon spod bluzki, do tego momentu ukryty w biustonoszu. Przesłuchuje nagranie.

NAGRANIE „MARA Każdego dnia, pod każdym względem, robię coraz większe postępy. Proszę…”.

Przewija do przodu.

NAGRANIE „MARA Najwyższy czas, żeby słońce zajrzało do naszej deszczowej doliny. Nie martw się, mięso jest z tuńczyka. Jak to się mówi? Pes…?”.

Przewija do przodu.

NAGRANIE „MARA Ludzie się zmieniają.

BARBARA Tylko na gorsze”.

Przesłuchuje kolejne nagranie. Niewyraźna dźwiękowo przestrzeń kawiarni.

NAGRANIE „MARA Przepraszam, że na mnie czekałaś. Nie ma nic gorszego od brudnego kibla… Weźmiemy jeszcze po jednym piwie…?”.

Przewija do przodu.

NAGRANIE „MARA Wiesz, że nie lubię mówić o wojnie. Ale jak już chcesz, masz tu historię, o innej wojnie, o niesławnej przegranej bitwie, która się rozgrywała gdzieś pod tym wszystkim. Zanim ty się urodziłaś, na początku lat dziewięćdziesiątych, na ulicach pojawiły się ogromne ilości tanich narkotyków... nie mówię o trawie czy psychotropach, to był jakiś kurewsko dziwny towar. Ludzie padali jak Indianie w masakrze nad rzeką Washita… Elity maczały w tym palce. Wojna przy użyciu środków specjalnych. Żeby osłabić opór mas, które mogły powstrzymać to gówno, co miało dopiero nadejść. W mgnieniu oka zespół się rozpadł, cała reszta też. Amela znaleźli w kiblu Domu Młodzieży, przedawkował. Ozzy pojechał kelnerować do Macedonii. Žara przeszedł na ciemną stronę – do snajperów na wzgórzach wokół Sarajewa. Zostałem sam. Ostatni ocalały Czejen. Nie minęło dużo czasu i zaczęła się prawdziwa wojna, wielkie trzeźwienie, w którym podzieliliśmy się na całkiem inne plemiona. Po tym jak kawaleria przybyła, żeby przerwać rzeź, zakopaliśmy topory wojenne. Nas, którzy przeżyliśmy, trzymają osobno, uwięzionych w rezerwatach, gdzie nas faszerują jakimiś nowymi narkotykami, antydepresantami, środkami uspokajającymi... ”.

Wchodzi Mucha. Barbara szybko wyłącza dyktafon.

MUCHA Mary nie ma?

BARBARA Poszedł na jakąś aukcję.

MUCHA Znaczy, jest u Habiba.

BARBARA A Habib to…?

MUCHA Zmarł. Udar. Zostawił po sobie wielką kolekcję płyt. Teraz pozostali kolekcjonerze idą do wdowy złożyć kondolencje... i patrzą, co jest na sprzedaż.

BARBARA Milutko.

MUCHA To nic, ja idę. (zatrzymuje się) Widziałaś może Pink Moon? Płytę? Zapomniałem jej przedwczoraj.

BARBARA (podaje mu ją) Wiesz, że miał tylko 25?

MUCHA Co?

BARBARA Nick Drake. Umarł jak miał 25 lat. Za młody i do Klubu 27.

MUCHA Nie wiedziałem, że słuchasz…, że interesuje cię taka muzyka…

BARBARA A myślałeś, że czego słucham?

MUCHA Chciałem powiedzieć…

BARBARA Co chciałeś powiedzieć?

MUCHA Ja tylko…

BARBARA Podpuszczam cię, wyluzuj.

MUCHA Wiedziałem. (pauza) Wszystko okej z Marą? Załagodziliście jakoś…

BARBARA Wczoraj byliśmy w Babilonie. Po paru piwach rozgadał się o tym-i-owym, od Davida Bowie’ego do teorii spiskowych. Na koniec się nawet roztańczył, jak jakiś knajpiany Travolta.

Śmieją się.

BARBARA Jak idzie?

MUCHA Co?

BARBARA Rock opera.

MUCHA Znowu się nabijasz?

BARBARA Zachowałam się jak sucz tamtego dnia, sorry…

MUCHA Miałaś rację. Pretensjonalny śmieć. Muszę zwyczajnie zaakceptować to, że nie mam talentu, moje pomysły są słabe, nigdy nie zrobię niczego wartościowego. Broda miał rację. Zadzwonię do niego i poproszę, żeby mi znalazł obojętnie jaką pracę, żebym raz na zawsze skończył z...

BARBARA Zróbmy pitching twojego projektu.

MUCHA Co?

BARBARA Przedstaw mi swoją historię, koncepcję, pomysł. Zaintryguj mnie.

MUCHA Muszę?

BARBARA Zrób to dla mnie.

Pauza.

MUCHA Rock opera. Coś jak The Wall. Jeszcze nie mam tytułu. Akcja rozgrywa się w bliskiej… Nie mogę,… nie mogę, nie mogę, nie mogę…

BARBARA Już rezygnujesz? A co by było, gdybyś musiał z tym wyjść przed grupę aktorów? Albo komisję złożoną z pięciu członków? Przed tylko jedną osobę, ale na opinii której zależy ci bardziej niż na wszystkim innym? Myślisz, że tylko ty masz takie problemy?

MUCHA Wygląda na to, że nie.

BARBARA Przepraszam, puszczają mi nerwy. Miesiącami nie ruszam z martwego punktu ze swoim dyplomem.

MUCHA Co studiujesz?

BARBARA Reżyserię. Na akademii.

MUCHA Akademia… Cool. Cool, cool, cool…

BARBARA A ty?

MUCHA Co?

BARBARA Co skończyłeś?

MUCHA Jeszcze nic. Najpierw studiowałem prawo… nie szło mi… Potem przeniosłem się na filozofię… Teraz jestem na czwartym roku anglistyki. Musisz wyreżyserować film na dyplom?

BARBARA Przedstawienie.

MUCHA O czym?

BARBARA Roboczy tytuł to Portret rodzinny. Kronika rozpadu przeciętnej patriarchalnej rodziny późnego socjalizmu.

MUCHA Reżyserujesz swój dramat?

BARBARA Nie. Nie wiem, na ile jesteś zorientowany w teatrze postdramatycznym...

MUCHA Tym, w którym się nic nie dzieje?

BARBARA Robię przedstawienie ze swojej biografii, przy czym korzystam z nagranego materiału, wywiadów, itd. – wszystko musi był autentyczne. Prawdziwe życie.

MUCHA Prawdziwe życie nie jest przesadnie ekscytujące. Na pewno nie tu.

BARBARA Mam pomysł. Pomożesz mi…

MUCHA Ja? Jak?

Barbara włącza dyktafon.

BARBARA Na początek, przedstaw się, powiedz coś o sobie.

MUCHA Imię i nazwisko: Muhamed Palo. Urodzony…

BARBARA Nie tak oficjalnie, wyluzuj.

MUCHA Mieszkam ze starą… Do niedawna mieszkał z nami mój brat Broda… Abdulah. To idiota…

BARBARA Okej, przedstawiłeś się. Ty i Petar jesteście sobie bliscy?

MUCHA Petar to moja opoka. Mój mentor. Guru. Obi-Wan…

BARBARA Okej, kumam. Jak się poznaliście, ty i on?

MUCHA Dwa lata temu powtarzałem drugi rok anglistyki…

BARBARA I wtedy spotkałeś Petara? Przepraszam. Mów dalej, proszę.

MUCHA Był ciepły dzień, dopiero co wróciłem z uczelni… Starej i Brody nie było w domu. Zamknąłem okna, wcisnąłem ręcznik pod drzwi wejściowe, odkręciłem gaz, położyłem się na kanapie i zasnąłem. Obudziłem się na tylnym siedzeniu Golfa Brody, jak hamował przed stacją pogotowia. Niósł mnie na rękach, przez wejście, potem po schodach. Myślę, że zwymiotowałem mu na koszulę, ale nic nie powiedział. Jak mnie wypuścili ze szpitala, konkretnie mi nakopał za to wszystko. Najwyraźniej nie mogłem się nawet zabić jak należy... Psychiatra zadawała pytania w stylu czy słyszę głosy i czy biorę narkotyki, żeby potem przepisać jakiś antydepresant. Z Bromazepamu i Persenu przeszedłem na Eglonyl, z Eglonylu na Seroxat, najpierw 20, potem 40 miligramów. Całym dzień leżałem i gapiłem się w ściany swojego pokoju. Comfortably numb. Zdecydowałem, że następnym razem już nie nawalę. W Internecie odkryłem metodę chemicznego samobójstwa płynem do prania, popularną wśród Japończyków. Poszedłem do centrum handlowego i wypełniłem wózek opakowaniami płynu i butelkami środka owadobójczego. W pośpiechu wracałem do domu, gotowy zamknąć się w łazience, pomieszać te dwie rzeczy i wdychać głęboko trującą mieszankę siarkowodoru. Ale przesadnie wypchane reklamówki zaczęły pękać, jedna po drugiej, na środku przejścia dla pieszych. Butelki ze środkiem owadobójczym turlały się po ulicy. Jedno z opakowań płynu do prania pękło i rozlał się po asfalcie. Jakiś motocyklista się poślizgnął i upadł. Wyglądało na to, że ten typ załatwi sprawę za mnie, ale wtedy usłyszałem nieznajomy głos: „Zostaw małego w spokoju”. To był Mara, w starej skórze, cały zarośnięty, słońce odbijało mu się w okularach. Wyglądał jak Max Rockatansky z Pod kopułą Gromu, prawdziwy Mad Max. Motocyklista się natychmiast wycofał. Mara pomógł mi wszystko pozbierać, pokazując środkowy palec kierowcom, którzy wściekle trąbili. „Babilon? Ty stawiasz”, powiedział jak już byliśmy w bezpiecznym miejscu. „Jesteś pewien, że potrzebujesz tyle płynu do prania?”, spytał mnie. Powiedziałem mu, żeby wszystko zabrał. Nigdy o tym nie rozmawialiśmy, ale myślę, że wiedział. Uratował mi życie.

BARBARA Mucha, i o to chodziło! Prawdziwe życie!

MUCHA Stosunek Mary wobec świata mnie zmienił…

BARBARA Zostawmy teraz Petara! Mówmy o tobie. Jesteś muzykiem?

MUCHA Grałem na gitarze w kilku kapelach, które się rozpadły. Ostatnia nazywała się „The Lost Boys”.

BARBARA Co graliście?

MUCHA Progressive/emo/thrash metal.

BARBARA A zagrasz mi coś?

MUCHA Mara nie lubi, kiedy dotyka się jego gitary.

BARBARA (wspina się na kanapę) Nawet nie zauważy.

MUCHA Nie jestem pewien, czy to dobry pomysł...

BARBARA (zdejmuje gitarę ze ściany) Czego się wystraszyłeś? Jakby się coś mogło…

Chwieje się, upada. Mucha ją łapie. Barbarze o mały włos nie wypada z rąk gitara.

BARBARA Wszystko okej, trzymam ją! Poczułeś?

MUCHA Trzęsienie ziemi.

BARBARA Proszę…

Daje mu gitarę. Mucha trzyma ją mocno. Rezygnuje i szybko odwiesza ją na miejsce.

MUCHA Nie jest nastrojona.

BARBARA No chyba się go nie boisz?

MUCHA Wiem, ile ta gitara dla niego znaczy. Kiedy Peter Green grał w Domu Młodzieży, zespół Mary…

BARBARA „…robił support, i tak mu się spodobali, że dał Petarowi w prezencie swoją gitarę”. Jak byłam mała, opowiadał mi takie bajki na dobranoc.

MUCHA Czasem potrafi przesadzić, ale tego na pewno by nie wymyślił.

BARBARA Vendi twierdzi, że najwyżej dwadzieścia procent z tego, co Petar mówi to prawda.

MUCHA Na sto procent wiem, że miał zespół.

BARBARA „Czejenowie”. Mucha, wczoraj wieczorem nasłuchałam się wystarczająco…

MUCHA (przeszukuje płyty) W połowie lat osiemdziesiątych wydali album dla Jugotonu. Mara nie był zbytnio zadowolony z produkcji, wszystko mu brzmiało jakoś ubogo, piwnicznie, inaczej niż zespoły ze stolicy…

BARBARA (dołącza do przeszukiwania płyt) Widzę, że poszerzył kolekcję pieprzniętych Szwabów. „Can”… „Faust”… „Out of Focus”… „Guru Guru”… „Grobschnitt”…

MUCHA Tu jest! „Czejenowie” – Sweet Medicine. (podaje jej płytę) Może ci się przyda do przedstawienia...

BARBARA (wyciąga inną płytę) Kiedy ja to słyszałam!

Kładzie na adapter i puszcza. Z głośników rozbrzmiewa Chuck Berry – „You Never Can Tell”. Barbara podgłaśnia muzykę. Tańczy jak Uma Thurman w „Pulp Fiction”. Zaprasza Muchę do tańca.

MUCHA Nie umiem tańczyć.

BARBARA Ja też nie. Chodź!

Tańczą. Wstydliwie, niezdarnie.

Radioaktywne disco

Taniec Johnny’ego i Witashnah.

JOHNNY

Witashnah, tańczysz jakby ci ziemia płonęła pod butami!

WITASHNAH

Tak się tańczy na piaskowych wydmach. Podoba mi się ta muzyka!

JOHNNY

To jest Chuck Berry, taki stary gitarzysta.

A wiesz, jak się nazywa ten taniec?

WITASHNAH

Nie, jak?

JOHNNY

Apokaliptyczny twist!

***

Wchodzi Mara i przerywa ich taniec.

MARA Travolta, chodź mi pomóc.

Wychodzą na korytarz. Barbara dalej tańczy. Mara i Mucha wnoszą metalową beczkę piwa.

BARBARA Po co nam to?

MARA Jutro świętuję… Ktoś to, kurwa, wyłączy? (wyłącza muzykę) Więc urodziny, jutro, tutaj, wszyscy?

BARBARA Nadal obchodzisz urodziny?

MARA Ty nie?

BARBARA Od szesnastych już nie.

MARA Tak cię nauczył Mladen?

BARBARA On na nich przynajmniej był.

MARA (śmieje się) Racja. Wzruszające. Muszę się wysrać. (idzie do toalety)

MUCHA Kim jest Mladen?

BARBARA Mąż mojej starej. Pieprzony faszysta. Dupek stulecia. Nie mów tego Marze, zaraz będzie czuł się lepszy. Mój promotor Raša powiedziałby, że przyjeżdżając tutaj reżyseruję własną psychodramę, z masochistycznej potrzeby ponownego przeżywania gównianego dzieciństwa. Ale prawda jest taka, że mi czasami tego wszystkiego brakuje – żadnego porządku i pośpiechu, robisz, co chcesz – totalnie permisywne otoczenie.

MUCHA Taki jest Mara. Tylko permisywnie.

MARA (wraca) Każdego dnia, pod każdym względem, robię coraz większe postępy. Gówno za gównem, nie są zbyt duże, ale wystarczająco twarde, tak że się prawie nie trzeba podcierać po wszystkim. Mucha, podaj mi pompę… (zakłada ją na beczkę) Trzeba zburzyć wszystkie uczelnie i instytucje rządowe, a na ich miejscu wybudować publiczne klozety. Ale takie wysokiej jakości, czyste, z tymi pachnącymi pierdołami, muzyką z głośnika i literaturą na stojaku… To by rozwiązało problemy, ludzie byliby szczęśliwi i nie byłoby więcej wojen…

BARBARA Jak poszła aukcja?

MARA Nie pytaj. Te sępy sprzątnęły mi sprzed nosa wszystko, co wartościowe. Ja wchodzę, a Haris wychodzi z trzema kartonami…

MUCHA Przy okazji, szukał cię Bakir… Kazał ci przekazać, że od teraz kupuje u Schultza.

MARA U tej bladej twarzy?

MUCHA Mówi, że wcisnąłeś mu porysowaną płytę „Genesis”.

MARA (pompuje) Na więcej nie zasługuje, jak słucha „Genesis”. (podłącza wężyk) Gotowe! (do Barbary) Co to jest?

BARBARA Dyktafon.

MARA Wiem, że to dyktafon. Ale po co ci?

BARBARA Nagrywałam Muchę. Może go wykorzystam do dyplomu.

MARA Widzę, że się zakolegowaliście. Mucha, idź mi poszukaj Zippo.

MUCHA Co?

MARA Zapalniczkę. Myślę, że posiałem ją gdzieś w kuchni.

MUCHA Czemu nie sprawdzisz pod...

MARA Wszędzie już patrzyłem.

Mucha idzie do kuchni. Mara wyciąga zapalniczkę z kieszeni i zapala. Zatrzymuje wzrok na gitarze.

MARA Kto dotykał gitary?

BARBARA Co?

MARA Nie jest w tym samym miejscu co zwykle, ktoś jej musiał dotykać!

BARBARA Było trzęsienie ziemi, może się…

MARA Nie poczułem.

BARBARA To, że ty go nie poczułeś, nie znaczy, że...

MARA Barbaro, wiesz, jak tego nienawidzę! Powtarzałem ci milion razy! Dotykaj, czego chcesz w tym mieszkaniu, spal, rozwal, nasikaj na podłogę… tylko nie dotykaj gitary! Proszę o jedną pieprzoną rzecz, a ty nie możesz tego uszanować!

MUCHA (wraca) Ja jej dotykałem. Gitary.

MARA Mucha…

MUCHA Znalazłeś zapalniczkę?

MARA A, Zippo… Była w kieszeni.

BARBARA (uspokaja sytuację) Mucha opowiadał mi o tym, jak się poznaliście.

MARA Tak? (siada obok niej i mówi do dyktafonu) Szkoda, że go nie widziałaś wcześniej. Zanim mnie poznał, nie istniał. Niedoświadczony, niezdarny, niewyartykułowany… (roztrzepuje włosy Muchy) Prawdziwa mucha bez głowy! Pamiętasz jak pierwszy raz próbowałeś trawę, na pierwszomajowej bibie u Danijela Tomicia? Tak kaszlałeś, że zarzygałeś cały grill...

MUCHA (też siada obok Barbary i mówi do dyktafonu) Ha, ha, ha, tak, za mocno się zaciągnąłem. Miałem astmę, jak byłem mały, źle znoszę dym. Pamiętasz, jak się uwalony doczołgałeś do domu i narobiłeś w gacie na środku kuchni?

MARA (śmieje się) To było na środku kibla… prawie zdążyłem. A opowiadałeś Barbarze o tym, jak byłeś zakochany w swojej krewnej?

MUCHA Dalekiej krewnej. A ty jej opowiadałeś, jak grasz po weselach?

MARA Ale tylko ballady. Mucha ma trzeci sutek.

MUCHA Mara ma sztuczną szczękę.

MARA Mucha jest prawiczkiem!

MUCHA Mara ma wirusowe zapalenie wątroby!

BARBARA Wirusowe zapa...?

MARA Ale nie typu C, to jest B… (nalewa piwo z beczki)

BARBARA Jak je… Nie, nie chcę wiedzieć. Mam nadzieję, że się przynajmniej zabezpieczasz...

MARA Teraz tak. (pije)

BARBARA Czy w takim razie nie powinieneś sobie dać z tym spokój?

MARA Choroba jest w remisji, w porządku?

BARBARA Skoro tak mówisz…

MARA Ty dokąd?

BARBARA Pobujać się trochę z Asją… Mucha, idziesz z nami?

MUCHA Okej. Nie miałem żadnych planów…

MARA Myślałem, że wieczorem zajmiemy się tym?

MUCHA Czym?

MARA Rock operą!

MUCHA Nic nie ustaliliśmy.

MARA Wymyśliłem zajebiste riffy…

BARBARA Ja wychodzę w tej sekundzie. Mucha?

MUCHA (do Mary) Następnym razem, dobra?

MARA (daje mu „Pink Moon”) Znowu jej zapomnisz.

Mucha bierze płytę i wychodzi za Barbarą.

MARA Barbara, masz być przed jedenastą! Będę czekać, więc…

Podczas nalewania sobie piwa, opryskuje się strumieniem z wężyka. Kopie beczkę. Z bólu skacze na jednej nodze. Upada na podłogę. Jęczy, trzymając się za bolącą stopę.

Odporny na ból

Odakota skręca się w bólach. Pojawia się Hugo Boss.

HUGO

Odakoto starcze, marny twój los. Przedstawię się – Hugo Boss.

ODAKOTA

Jesteś brzydki jak dupa bizona.

HUGO

Chyba się nie spodziewałeś ładnego czarnego charakteru? Powiedz nam, gdzie jest Johnny i będziesz wolny. To ci gwarantuję.

Odakota pluje na niego.

HUGO

Kulturalnie proponuję. Prędzej czy później będziesz nam musiał powiedzieć.

ODAKOTA

Blada twarzy, wolę w żywym ogniu siedzieć. Moje usta pozostaną zamknięte.

HUGO

Dlatego twój upadek będzie naszym świętem? Lepiej, żebyśmy przestali rymować. Dla dobra nas wszystkich. Przejdę do rzeczy. Mamy twoją córkę, Witashnah. Gdzie jest Johnny?

Pauza.

ODAKOTA

Na radioaktywnym śmietnisku.

HUGO

Dziękuję. Rzućcie go kanibalom! Ha, ha, ha, ha!

Pieśń Hugona

Cześć wszystkim.

Tu drugoplanowy, co swoje miejsce zna.

Hugo Boss, wersja numer dwa.

Obrońca interesów

mocy Korporacji,

to ja armię klonów

prowadzę ku racji.

Ty jesteś jeden,

takich jak ja, miliony.

Kopie klonów,

kopii klony.

Ja i Johnny

na wojnie już od lat…

(JOHNNY Ze wszystkich głosów w głowie,

twojego nienawidzę najbardziej.)

Ja jego nemesis,

on to mój brat…

(JOHNNY Sklonowany.)

Krew nie woda.

Johnny, dołącz do nas…

(JOHNNY Nigdy!)

Albo się zaprzyjaźnimy,

albo będzie po nas.

SIDE THREE

Na stole jest tort. Kiedy Barbara czyta notes Muchy, on otwiera paczkę świeczek.

BARBARA „Muzyka i ostatnie wersy songu: Albo się zaprzyjaźnimy, albo będzie po nas idą z efektem fade out”.

MUCHA Gówniane, wiem.

Zabiera jej notes, chowa go do kieszeni. Ustawiają świeczki na torcie.

BARBARA Nie mówię, że nie trzeba nad tym jeszcze popracować... Nie znam się na tej formie, ale wszystko mi wypada trochę... naiwnie, bez umocowania w prawdziwym życiu… Opis rdzennych Amerykanów jest rasistowski… jedyna postać kobieca – następny stereotyp… dramaturgia jest chaotyczna… songi śmieszne… pomysł pretensjonalny… Ale, tak ogólnie – nie jest źle.

MUCHA Teraz mi ulżyło.

BARBARA Okej, spróbuję konstruktywniej – brakuje ci apokaliptycznego zakończenia, wielkiego finału pełnego zwrotów akcji… (ustawia ostatnią świeczkę) Gotowe. Nie wiem jak nam się to udało, ale zmieściły się wszystkie pięćdziesiąt.

Patrzą na siebie. Trochę dłużej.

MUCHA Muszę pamiętać o tej metalowej paterze, obiecałem w cukierni, że ją oddam…

BARBARA Brakuje już tylko jubilata.

MUCHA Dzwoniłem do niego, ciągle jeszcze jest niedostępny. (przyciska pompę na beczce) Już spakowałaś walizkę?

BARBARA Aha. Wyjeżdżam jutro wcześnie rano.

MUCHA Super było wczoraj wieczorem… (opryskuje go strumień, kiedy nalewa sobie piwo) Wężyk przecieka… Taśma… Dziękuję… (zalepia wężyk) Teraz powinno działać. Cały jestem mokry…

BARBARA Załóż jakąś jego… Ta jest względnie czysta.

Rzuca mu koszulkę. Mucha się przebiera. Barbara odwraca wzrok.

BARBARA To prawda?

MUCHA Co?

BARBARA To co powiedział… o tobie, że…

MUCHA Technicznie, tak… Taki splot okoliczności, że nigdy do tego nie doszło. Okazje były... Kiedyś, na wyjeździe studenckim do Nowego Sadu, niewiele brakowało… Może wciąż jeszcze czekam na odpowiednią dziewczynę.

BARBARA Myślałam o trzecim sutku.

MUCHA A. Tak, mam go od urodzenia.

BARBARA Zobacz.

MUCHA Co?

BARBARA Księżyc. Jakby był różowy.

Patrzą przez okno.

MUCHA „And none of you stand so tall, pink moon gonna get you all…”. Wiesz, że to piosenka o apokalipsie? Muzyka nie łączy się z tym bezpośrednio – słychać tylko łagodny głos Drake’a, gitarę i klawisze – więc łatwo można przeoczyć znaczenie. Apokalipsa, której nikt nie zauważa.

BARBARA Idziemy na górę.

MUCHA Co?

BARBARA Na dach! Żeby lepiej widzieć!

Wychodzą. Wchodzi Broda. Rozgląda się po pokoju. Zagląda do kuchni, potem do łazienki. Wyciąga telefon, dzwoni. Nikt nie odbiera. Siada na kanapie. Gapi się na tort. Zauważa dyktafon Barbary na stole. Włącza go.

NAGRANIE „BARBARA W końcu zaczęłam rozumieć, o czym jest moja historia. Nie chodzi o rodzinę, tylko o generację... generację poszukującą czegoś... alternatywy... alternatywnego sposobu życia, tak. Wiem, że Rašy się spodoba…”.

BRODA Generacja – degeneracja. (przeskakuje do kolejnego nagrania)

NAGRANIE „BARBARA Lato, zanim poszłam do szkoły, pierwszy raz kąpałam się w morzu. Byliśmy w Supetarze na wyspie Brač. Pierwszego dnia mamę ciągle jeszcze mdliło po podróży, więc tata zabrał mnie na plażę. Kiedy się pluskałam w płytkiej wodzie, on pił piwo w cieniu. Machałam rękami i nogami, próbując utrzymać się na powierzchni. Wróciłam na ręcznik i zakopałam nogi w ciepłym piasku. Tata spał. Na otwartym morzu widać było statek, na którym wielkimi literami było napisane „Heaven”. Morskie powietrze miało inny zapach, czułam trudne do opisania podekscytowanie, myśląc, że od tej chwili może być już tylko lepiej. Przyszłość była przed nami, niepojęta, obiecująca i zagadkowa niczym głębokie niebieskie morze. Obudziły mnie krople deszczu, które poczułam na brzuchu. Grzmiało. Taty nie było. Obok jego ręcznika zostały puste puszki po piwie i niedopałki. Deszcz padał coraz mocniej, ludzie pakowali rzeczy i schodzili z plaży. Czekałam, aż tata po mnie wróci, ale on nie przychodził. Piorun uderzył w morze. Zawinęłam się ręcznikiem i biegałam po plaży wołając go: Tato, tato! Przewróciłam się i rozbiłam kolano. Tatę znalazłam w salonie gier, przy flipperze. Miał przeszklone oczy, wciskał guzik i bujał się jak w transie. Wysłał mnie po więcej żetonów, jakby się nic nie stało. Tego dnia zrozumiałam, że mogę polegać wyłącznie na sobie... ”.

Broda ociera łzy przedramieniem. Słyszy śmiech w korytarzu, szybko wyłącza dyktafon i odkłada go na stół. Wchodzą Mucha i Barbara.

MUCHA Co ty tu robisz?

BRODA U mnie nic nowego, brachu, dzięki, że pytasz.

MUCHA Masz czerwone oczy.

BRODA Wiosenna alergia.

MUCHA Barbara – Abdulah, Abdulah – Barbara.

BRODA (niechętnie podając rękę) Broda.

BARBARA To on? Milutki.

MUCHA Barbara jest córką Mary.

BARBARA (bierze dyktafon i idzie do łazienki) Rozgośćcie się, ja zaraz wracam.

BRODA Kto by pomyślał, faktycznie ma córkę.

MUCHA Broda, teraz nie jest najlepszy moment…

BRODA (patrzy na tort) Kto ma urodziny?

MUCHA Mara. Słuchaj…

BRODA Marić? Wynajęliście klauna? Zawiesiliście baloniki?

MUCHA …musisz iść…

BRODA Byłem u starej. Dzwoniła do ciebie dzisiaj cztery razy…

MUCHA Wiem, odezwę się do niej później…

BRODA Źle się czuje…

MUCHA Broda…

BRODA …ciśnienie nie daje jej spokoju od rana…

MUCHA …nic jej nie jest…

BRODA …180 na 130…

MUCHA …uwierz mi…

BRODA …ty się całymi dniami obijasz…

MUCHA Przyjdę później, powiedz jej, że…

BRODA Chuja jej powiem, co ja jestem, twój posłaniec?! Ubieraj się, podrzucę cię. Grzmi, będzie oberwanie chmury. Pospiesz się, bo mi założą blokadę na Golfa…

MUCHA (nalewa sobie piwo) Nie idę.

BRODA Idziesz, idziesz.

MUCHA Jasne.

BRODA Mucha, nie wychodzę stąd bez ciebie.

MUCHA To sobie poczekasz.

BARBARA (wraca) Coś mnie ominęło? Broda, ty też zostajesz na urodzinach?

MUCHA Właśnie wychodzi.

BARBARA Dokąd się spieszysz? Posiedź z nami trochę…

BRODA Mucha, musimy poważnie porozmawiać…

MUCHA O cokolwiek chodzi, nie interesuje mnie to.

BRODA Nie zmuszaj mnie, żebym cię stąd wyniósł.

MUCHA No, spróbuj, dawaj.

BARBARA O co chodzi?

BRODA Młoda, to sprawa pomiędzy mną a nim.

BARBARA Stary, uspokój się, nalej sobie piwa…

BRODA Nie mogę się uspokoić i nie chcę się uspokoić! (do Muchy) Idziesz ze mną i to już…

W przepychance Mucha wylewa piwo na koszulę Brody.

BRODA Boże, dlaczego? Za jakie grzechy mnie karzesz? Dlaczego, do chuja, jestem ciągle w dupę ruchany? Czy ty wiesz, ile taka koszula kosztuje, idioto? Musiałem ją ze Słowenii zamawiać! (idzie do łazienki)

BARBARA Jak mówiłam, żebyś sobie nalał, nie myślałam, żeby na siebie.

Barbara i Mucha się śmieją.

BRODA (woła z łazienki) Bardzo śmieszne!

Z korytarza słychać, jak Mara śpiewa.

MARA „…see me, feel me, touch me, heal me…”. (wchodzi) Gotowi na samozagładę?

BARBARA Gdzie byłeś do tej pory?

MARA (nalewa sobie piwo z beczki) Teraz jestem tu, reszta jest nieważna! Biba może się zacząć!

BARBARA Wszystko okej?

MARA Czemu miałoby nie być okej?

BARBARA Nie wiem, ty mi powiedz.

MARA Musiałem pomylić mieszkania, myślałem, że tu są urodziny, a nie przesłuchanie.

BARBARA Okej, okej… Wszystkiego najlepszego. (cmoka go w czoło)

MUCHA Najlepsze życzenia, Mara.

MARA To jest mój Bowie.

MUCHA Co?

MARA Nosisz moją koszulkę.

MUCHA Oblałem swoją.

BARBARA Czemu robisz aferę z najzwyklejszej koszulki?

MARA Barbarko, to jest koszulka, na której jest Ziggy Stardust, pamiątka z koncertu Bowie’ego…

BARBARA Jak ci się podoba tort?

Mara bierze kartkę, która leży obok tortu.

MARA „Wiesz, że jesteś stary, kiedy świeczki na torcie kosztują więcej niż sam tort. Najlepszego z okazji 50. urodzin, staruszku!”.

BARBARA Prawda, że śmieszne?

MARA Pękam ze śmiechu.

BARBARA Czuć od ciebie rakiję…

MARA Zajrzałem z Harisem do Babilonu…

Broda wraca z rolką papieru toaletowego, którym wyciera koszulę.

BRODA Jest zniszczona, już nasiąkło…

MARA Broda! Posikałeś się?

BRODA Spierdalaj.

MARA Ja też cię kocham. Zostajesz na bibie?

BRODA Nie.

MARA Nie chrzań, zostajesz.

BRODA Nie zostaję.

MARA Szef ci nie pozwala?

BRODA Mucha…

MARA Wiesz, kiedy ja bym pozwolił, żeby mi ktoś tak rozkazywał?

BRODA Nikt mi nie rozkazuje.

MARA Kiedy ostatnio miałeś wolny wieczór?

Broda demonstracyjnie siada.

BRODA (do Muchy) Pół godziny i idziemy.

MARA To mi się podoba, Broda! Rozgość się, jest piwo, jest tort, dałbym ci też czystą koszulkę, ale mi twój brat gwizdnął ostatnią. To mieszkanie stało się własnością publiczną, wygląda na to, że za moment puszczą mnie z torbami...

MUCHA Masz tu swoją głupią koszulkę…

BARBARA Mucha, nie zdejmuj koszulki. Masz ją natychmiast założyć z powrotem, słyszysz mnie?

Mucha zakłada koszulkę.

BARBARA (do Mary) Co ci odpier...?

MARA Mucha, tylko się nabijam. Wiesz, że się nabijam. Powiedz jej, że się nabijam…

MUCHA Nabija się.

BARBARA Gdzie byłeś dzisiaj?

MARA Barbara…

BARBARA Wiem…

MARA …jak usłyszę…

BARBARA …coś się stało…

MARA …jeszcze jedno pytanie…

BARBARA …nie powiesz…

MARA Byłem na komisariacie, w porządku?! Był nalot. Jebani faszyści skonfiskowali moje płyty i zapieczętowali stoisko. Prawdopodobnie rozpoczną też przeciwko mnie postępowanie. (przeszukuje płyty) Co tak zmarkotnieliście, jakby to był koniec świata… (włącza płytę) Chuj z tym. Nie pozwolimy, żeby nam to popsuło imprezę. (zakłada pióropusz na głowę) Rock’n’fuckin’roll!

Z głośnika trzeszczy kawałek Tomy Bebicia „Tu-tu, auto, vrag ti piz odnija”[2]. Mara wykonuje swój taniec „à la Travolta”. Śmiech.

MARA Brakuje nam tylko „rozweselacza”…

BARBARA Czekaj. (wyjmuje jointa) Został z wczoraj.

MARA Moja dziewczynka!

Barbara zapala jointa, wciąga dym, podaje do Muchy.

MARA Nie dawaj mu, duszę wykaszle…

Mucha się zaciąga.

MARA Delikatniej.

Mucha kaszle, podaje jointa Marze.

MARA Co ci mówiłem?

BARBARA Dobrze się czujesz?

MUCHA Su… per.

MARA (zaciąga się) Kiedyś przed wojną, ja i śmietanka sceny rockowej w Jugosławii: Davorin Popović, Nele Karajlić i Toma Bebić jedziemy sobie po Riwierze Makarskiej białym Yugo. Zespół „Indexi” grał akurat w hotelu Paloma…

BRODA Zapomniałeś o gwiazdach estrady, może jeszcze Toma Zdravković i Zdravko Čolović w bagażniku?

MARA Biała twarzy, zapal fajkę pokoju…

BRODA Nie wdycham takich rzeczy…

MARA (chwyta się za krocze) Myślałem o tej fajce…

BRODA Mucha, idziemy?

MUCHA Jasne.

Płyta się zacina. Mara zdejmuje ją z adaptera.

MARA Co jest kurwa?

BRODA (do Muchy) Znalazłem miejsce na ksero. Obok pierwszego liceum, nie ma lepszej miejscówki…

MARA Nie wierzę…

MUCHA Dobrze się czujesz?

BARBARA Tak…

MARA …no chyba nie poszła igła…

BRODA …już prawie załatwiłem kredyt…

MUCHA Jesteś pewna?

BARBARA Tak, tylko mi się…

BRODA …praktycznie już załatwione…

MARA …niemożliwe, niedawno ją zmieniałem…

BARBARA …rozpiął stanik.

BRODA …plan jest następujący – będziesz pracował dla mnie…

MARA …musiałem ją z Japonii zamawiać…

BRODA …wiem, nie masz doświadczenia, ale nie martw się, nauczę cię podstaw w kilka dni…

MUCHA Broda…

MARA …to chyba jednak głośniki…

BRODA …jutro pójdziemy, pokażę ci miejsce…

MUCHA Nie będę pracował w twoim pieprzonym kserze! Przestań mnie męczyć! To nie moja wina, że nie masz nikogo i ciągle mi wisisz nad głową!

MARA Trudno, nici z muzyki dziś wieczorem.

BRODA Mucha, toniesz z wykolejeńcami, którzy niczego w życiu nie osiągnęli...

MARA Tego, co ja osiągnąłem w jednym życiu, tobie się nie uda w czterech.

BRODA Swoje bajeczki możesz sprzedawać tym dzieciakom… Rock’n’roll umarł, nie wiem, czy cię poinformowali… Spójrz na siebie! Pieprzona karykatura. Stary prymityw z przepalonym mózgiem.

MARA Nie jest źle jak na tresowaną małpę.

BRODA Proszę wybaczyć, głupi Broda nie wiedział, że znajduje się w towarzystwie wybitnego intelektualisty. Co tam jakiś Sidran[3], państwo nie znają Maricia. Nie potrafisz nawet utrzymać pracy, w której przewalasz śmieci na placu! Z czego teraz będziesz żył, nierobie?

MUCHA Broda…

MARA Mucha, poradzę sobie. Broda, wiesz, że szanuję twoją opinię i poważnie przemyślę wszystko, co powiedziałeś. W międzyczasie, poproszę cię, żebyś mi odpowiedział na jedno pytanie: jak smakuje dupa wieśniaka? Słyszałem, że się na tym dobrze znasz, że się nalizałeś tyle dup, że masz rozeznanie w niuansach...

BRODA Chuj ci w dupę.

MARA Rucha cię w dupę?

BRODA Powiedz to jeszcze raz…

MARA Rucha-cię-w-dupę-rucha-cię-w-dupę-rucha-cię-w-dupę!

BARBARA Pojebało was?

Mara bierze parasol i jak w szermierce dźga Brodę.

MARA No dawaj, kapitanie Hak! Proszę – uderzaj śmiało, zamierz się z całej siły.

BRODA Żebyś padł na zawał.

MARA Posrałeś się, co, tchórzu?

MUCHA Czemu musicie wszystko spieprzyć? Było nam tak miło!

MARA Wam było miło! Teraz już jest jasne dla kogo ta impreza, my wam możemy jedynie zrobić atmosferę…

MUCHA Mara…

MARA Czemu się w końcu nie bzykniecie?

BARBARA Może tak właśnie zrobimy? (całuje Muchę) Masz coś przeciwko? Tatusiu? Nagle ci zależy, nagle byś nadrabiał, co straciłeś, uczył, co jest dla mnie dobre…

MARA Czego mam cię uczyć? Jak chcesz się zachowywać jak kurwa, jesteś na dobrej drodze…

MUCHA Mara, przestań…

BARBARA Mucha, poradzę sobie. Wyjaśnij mi, zawirusowany jebako, czemu ja się niby kurwię, a ty nie?

BRODA (do Muchy) Wirus…? Mam nadzieję, że nie pijecie z tej samej szklanki.

MUCHA Nie pijemy.

MARA Wiesz, kto do mnie dzwonił? Vendi. Opowiedziała mi wszystko…, że uciekłaś z domu, że od wielu dni nie wie, gdzie jesteś, że szukali cię u koleżanek, że nie ma żadnych warsztatów, że cię posuwa twój promotor... Rastislav, Raša, czy nie tak się nazywa?

BARBARA Żebyś zdechł.

MARA W związku z tym, że zwiałaś z powodu profesora, pomyśleli, że się ukrywasz u niego, albo że chociaż wie, gdzie jesteś. Nie chciał im powiedzieć… dopóki twój drogi Mladen nie zaszantażował go tym, że postara się, żeby go wyrzucili z akademii i że się osobiście zatroszczy o to, żeby go już nikt w kraju nie zatrudnił.

BARBARA Raša by tego nigdy nie zrobił.

MARA Jeśli dobrze zrozumiałem, człowiek musi jednak z czegoś utrzymać rodzinę.

BARBARA Mladen miał rację co do ciebie. Degenerat zostanie degeneratem. (bierze walizkę) Mucha, miło było poznać. Ratuj się, póki możesz, ten okręt tonie.

Dyktafon wyślizguje jej się spod bluzki i spada na podłogę. Mara go podnosi.

MARA (do dyktafonu) „Hello, hello, hello? Is there anybody in there?”. Wiadomo, kto pierwszy opuszcza tonący okręt. Szczury.

BARBARA Oddaj mi dyktafon.

MARA Jasne.

Barbara próbuje odebrać dyktafon Marze.

BRODA Mara, daj jej…

MARA Panienka się zatrzymała na cztery dni na tym śmietnisku, z kieszonkowym od kasiastego ojczyma i myśli, że może mnie oceniać. Ty jesteś tylko turystką z dyktafonem, ja tu mieszkam! Udajesz zatroskaną o niego... nie ty musisz się z nim męczyć 24 na dobę. Tylko nie udawaj, że ci zależy. Twój stary to przecież i tak tylko materiał na przedstawienie.

BARBARA Na nic więcej nie zasłużyłeś.

MARA To może dołożę ci monolog na zakończenie... (do dyktafonu) Poruszająca historia... Tata zostawił małą Barbarkę, oj, joj, joj... To wy mnie zostawiłyście, pamiętasz? Kiedy ja was mogłem zostawić, nie zrobiłem tego. Przez was spędziłem cztery lata w błotnistym rowie w pierdolonej Nibylandii! Gdybyś się nie urodziła, kto wie, gdzie bym teraz był. Na pewno nie gniłbym tutaj! Myślisz, że cię chciałem? Że jesteś dzieckiem miłości? Ty jesteś dzieckiem ruchanka w kiblu Domu Młodzieży! (podaje jej dyktafon) Dostałaś czego chciałaś. Prawdziwe życie. W którym ludzie się nie zmieniają, tylko ciągle powtarzają te same błędy. Ty jesteś największym błędem, jaki kiedykolwiek popełniłem.

Barbara nie bierze dyktafonu.

BARBARA Tylko Rašy o tobie powiedziałam… Ludzie myślą, że nie mam ojca. Mówię im, że zginąłeś na wojnie.

Barbara wychodzi. Mara rzuca dyktafon na stół. Otumaniony alkoholem, próbuje sobie nalać piwa.

BRODA Po kiego chuja ci to było? Zjebałeś dziecko na wieki wieków!

MARA Każdego dnia, pod każdym względem, robię coraz większe postępy…

BRODA Słyszysz, co do ciebie mówię, stetryczały pijaku?

MARA (prosto w twarz Brody) Każdego dnia, pod każdym względem, robię coraz większe...

Broda wymierza cios Marze. Mara upada na podłogę. Broda trzyma się za bolącą rękę. Stęka.

MARA …no i chuj.

BRODA (do Muchy) Idziesz? Jak chcesz. (wychodzi)

MARA Co jest, Mucha? Coś zamilkłeś.

MUCHA Dlaczego?

MARA Co?

MUCHA Dlaczego?

MARA Mucha…

MUCHA Dlaczego musisz wszystko zniszczyć? Dlaczego? Odpowiedz!

MARA Dlatego, że jestem czarnym charakterem! Jestem twoim Darthem Vaderem! Jaki zwrot akcji, co? (bierze parasol, potyka się) To jest to, Mucha, wielkie starcie. Tylko ty i ja. Losy świata są w twoich rękach! No dalej, użyj swojej siły! Dobij mnie! (wdrapuje się na kanapę) Myślicie, że się wszystko kręci wokół was. To jest moja historia! Nie jakaś pieprzona rock opera, czy dokumentalne gówno. Ja nie jestem Indianinem Oda-kurwa-kota... Prawdziwe – może, życie – nie. Kim ja jestem… czym jestem? Świętym Piotrem? Piotrusiem Panem? Tą kanapą? Beczką? Tą zasraną kawą? Tym pióropuszem? (rzuca go na podłogę) Tą koszulką? (zdziera ją z Muchy) Tymi pieprzonymi czterema ścianami? Tymi płytami? (rozrzuca je po pokoju) Kto zorganizuje aukcję, jak ja wykituję? Kto, Mucha? Ty? (siada, wyciąga zapalniczkę Zippo i zapala świeczki na torcie) Zdążysz już wtedy odejść, jak wszyscy epizodyczni w moim życiu. Czemu od razu nie pójdziesz, co? Czego ty ode mnie chcesz? Co mam jeszcze zrobić, żeby cię odstraszyć? Czemu ciągle tu jesteś?

MUCHA Bo mi uratowałeś życie.

MARA Co?

MUCHA W dniu, w którym się poznaliśmy, chciałem się otruć... płynem do prania i środkiem owadobójczym.

MARA Kto normalny by się tak zabijał?

MUCHA Wiedziałeś. W przeciwnym razie, czemu byś mi zabrał cały płyn?

MARA Idioto, nie miałem w czym wyprać gaci!

MUCHA Kłamiesz.

MARA Myślisz, że ja nigdy nie miałem ochoty rozpędzić się z dachu budynku? Czasem miesiącami tylko o tym myślę! Czemu tego nie zrobiłem? Bo niczego by to nie zmieniło.

MUCHA Nie mów tak.

MARA Myślisz, że komuś zależy? Myślisz, że świat by po nas rozpaczał?

MUCHA Przestań.

MARA Nic, co robimy nie ma żadnego znaczenia, podobnie jak twoja głupia rock opera. Ludzie mają na to wyjebane, Mucha! Zaakceptuj to i będzie ci łatwiej. (zdmuchuje świeczki)

Wchodzi Broda.

BRODA Mucha… Dzwoniła ciotka Bedra… przyjechało pogotowie… Stara…

Pieśń Odakoty

Nikogo nie potrzebuję.

Dam sobie radę sam.

Zawsze zostaję

sam.

Zdrajców nie potrzebuję.

Wynocha!

To przez was ta przegrana.

Sam zostanę

w swoich czterech ścianach.

Sam doczekam końca.

SIDE FOUR (CODA)

Mucha i Mara piją kawę.

MUCHA Na szczęście udar nie był rozległy… Wyjdzie z tego.

MARA To dobrze.

MUCHA Rozmawiałeś z Barbarą?

MARA Nie odbiera. Ani ona, ani Vendi.

MUCHA Pewnie się odezwie… jak minie jakiś czas.

MARA Tak. (pauza) Jesteś pewien, że nie chcesz tortu? Nie wiem, co z nim zrobić. Może zaniosę kawałek Bojanie… Czy nie?

Milczą.

MARA Co z rock operą? Wymyśliłeś zakończenie?

MUCHA Korporacja wygrywa. Żartuję… Zrezygnowałem. To jednak nie było „to”.

Milczą.

MUCHA Wiesz jakie mam wieści?

MARA Jakie?

MUCHA Broda dostał kredyt na punkt ksero.

MARA (śmieje się) Udało się gnidzie.

MUCHA Zadłuży się po uszy.

MARA Będziesz…?

MUCHA Pracować dla niego? Nie. Zostanę ze starą, póki nie dojdzie do siebie, a potem planuję zwiać. Komuna artystyczna w Grožnjanie. Mają nawet pracownię rzeźbiarską.

MARA Grožnjan? To jest na Istrii?

MUCHA Tak.

MARA Tam na pewno jest słonecznie. Tu zapowiadają rozpogodzenie, ale sądząc po deszczu…

MUCHA Żywej duszy nie ma na zewnątrz.

MARA Niedziela.

MUCHA Niedziela.

Milczą.

MUCHA Będę się zbierał. Dzięki za kawę, i jakbym tylko mógł…

MARA Mucha, przepraszam…

MUCHA Mara… Jak mawiają Anglicy: „no hard feelings”.

MARA (na granicy łez) Kiedy życie zamieniło się w to gówno? Próbowałem, Mucha. Być „dobry”. Wychodzić każdego dnia z uśmiechem na stoisko i walczyć. Nie wychodziło. Wszystko zjebałem. Odepchnąłem nawet tych najbardziej cierpliwych. Jestem jak zepsuty flipper: możesz wrzucić tonę żetonów, potrząsać, walić, nie zadziała. (zdejmuje gitarę ze ściany) Tamtej nocy w sali Domu Młodzieży byliśmy na szczycie świata. Jednym riffem mogłem zburzyć wszystkie wzgórza wokół tej jebanej deszczowej doliny. Peter Green dopiero co wrócił do grania, po latach spędzonych w zakładach psychiatrycznych i zajmowaniu się najróżniejszymi rzeczami. Przez jakiś czas pracował nawet jako grabarz. Grał tak sobie. Ręce mu się trzęsły, był zachrypnięty..., ale się nie poddawał. (pauza) Jesteś pierwszą osobą, której to opowiem. To jest oryginalny Gibson Greena. Widzisz, ma nawet odwrotnie założone przetworniki. Gary Moore mu ją oddał w latach osiemdziesiątych, bo trudno mu było na niej grać. Za szeroki gryf. Gitara, którą teraz za słoną kasę wrzucają na aukcje jest podróbą. Nie wiem dlaczego, ale Green tamtej nocy pomyślał, że to ja ją powinienem mieć. Gdybym był mądrzejszy, trzymałbym ją w jakimś sejfie. (podaje mu ją) Jest twoja. To wszystko, Mucha. Święty Graal. Rock’n’roll. Mówię prawdę, Mucha, jeśli kiedykolwiek w życiu mówiłem prawdę…

MUCHA Wierzę ci. Dziękuję, ale nie.

MARA Nie?

MUCHA Nie po to przyszedłem.

Mara idzie do kuchni. Wraca z metalową paterą. Podaje mu ją.

MUCHA Obiecałem w cukierni. (bierze parasol. Zanim wyjdzie, podnosi paterę jak trofeum) Rock’n’fuckin’roll.

Mucha wychodzi. Mara rozkłada się na kanapie. Brzdęka na gitarze. Stroi ją. Zapala papierosa. Próbuje grać. Wygląda jakby się miał rozpłakać, ale zamiast tego chwyta gitarę za gryf i rozbija ją o ścianę.

Pieśń plemienia

W rezerwacie cisza.

tylko deszczu krople.

No i ten samotny starzec

pluje tak okropnie.

Rozpadło się plemię

radioaktywnego śmietniska.

Jedni odeszli na zachód,

inni na wiecznych łowów bagniska.

Nieliczni są ciągle tu,

za swoimi ścianami.

Jak się czasem na świat wychylą,

pomylić ich można z duchami.

W niebo starzec spogląda,

i wtedy przeklina w swej głębi.

Mokry się spieszy do domu,

no, żeby się nie przeziębić.

Pod neonami Babilonu

nigdy się nie przystaje.

Bo nawet po apokalipsie

życie i tak płynie dalej.

1 Często cytowane zdanie z kultowego filmu Czy pamiętasz Dolly Bell (Sjećaš li se Dolly Bell?, 1981) w reżyserii Emira Kusturicy. Przypis tłumaczki.

2 To popularna w latach osiemdziesiątych piosenka znanego w byłej Jugosławii muzyka rockowego. Mówi o tym, że wszystko przepadło. Znaczący jest już tytuł Pi-bip, auto, diabeł zabrał ci spokój. Przypis tłumaczki.

3 Abdulah Sidran (ur. 1944) – poeta, pisarz, scenarzysta. Jedno z najgłośniejszych nazwisk bośniackich środowisk artystycznych i intelektualnych. Kandydat na mistrza szachowego. Mieszka w Sarajewie. Przypis tłumaczki.

fot. Matko Botić

DARIO BEVANDA (ur. 1985 w Sarajewie). Dramaturg, dramatopisarz i scenarzysta. Najważniejsze spektakle, przy których współpracował, to: Tajemnica dżemu malinowego (Tajna džema od malina, 2013) w Sarajewskim Teatrze Wojennym (Sarajevski ratni teatar SARTR), który zdobył specjalne wyróżnienie za dramatyzację i dramaturgię podczas 53. edycji Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego MESS (Međunarodni teatarski festival MESS) oraz Nagrodę jury na 13. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame) w Zenicy; omnibus teatralny Na krawędzi wszechświata (Na rubu svemira, 2013) w Teatrze Narodowym w Sarajewie (Narodni teatar Sarajevo), Zgromadzenie (Skupština, 2014), powstały w koprodukcji Teatru Narodowego w Sarajewie, Sarajewskiego Teatru Wojennego i Teatru Kameralnego 55 (Kamerni teatar 55), przedstawienie Kura (Kokoš) w reżyserii Selmy Spahić – segment projektu Jagnię/Kura/Orzeł (Janje/Kokoš/Orao, 2015) zrealizowanego przez Międzynarodowy Festiwal Teatralny MESS, Zagrzebski Teatr Młodych (Zagrebačko kazalište mladih) i Teatr BITEF, Mistrz i Małgorzata (Majstor i Margarita, 2016) w Sarajewskim Teatrze Wojennym, Krokodyle (Krokodili, 2017) w Chorwackim Teatrze Narodowym w Varaždinie (Hrvatsko narodno kazalište u Varaždinu), Romeo i Julia (Romeo i Julija, 2018) w Bośniackim Teatrze Narodowym w Zenicy (Bosansko narodno pozorište Zenica). Jego sztuki były realizowane scenicznie w formie czytań w Chorwacji i Austrii. Debiutancki utwór dramatyczny Pink Moon doczekał się premiery teatralnej w 2019 roku w Bośniackim Teatrze Narodowym w Zenicy w reżyserii Sašy Peševskiego i zdobył Nagrodę im. Miodraga Žalicy za najlepszy wystawiony bośniacko-hercegowiński tekst dramatyczny na 18. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego w Zenicy, Nagrodę za najlepszy tekst dramatyczny autora współczesnego na 38. festiwalu Gry Teatralne Bośni i Hercegowiny (Pozorišne/kazališne igre BiH) w Jajcu, Nagrodę „Złote Pióro” za najlepszy tekst dramatyczny współczesnego bośniacko-hercegowińskiego pisarza na 36. Spotkaniach Teatrów Bośni i Hercegowiny w Brčku (Susreti pozorišta/kazališta BiH u Brčkom). Dario Bevanda jest laureatem Nagrody Głównej na 19. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego w Zenicy w 2020 roku za dramat Babylon Blues, który został wówczas zaprezentowany publiczności w formie czytania scenicznego wyreżyserowanego przez Lajlę Kaikčiję i udostępnionego na platformie streamingowej. Napisał również scenariusz do filmu krótkometrażowego Jama, którego premierowa projekcja odbyła się w 2019 roku w programie konkursowym podczas 25. Festiwalu Filmowego w Sarajewie (Sarajevo Film Festival). Pisze recenzje filmowe, teatralne i muzyczne.

Tanja Šljivar

Drapanie

albo

jak zabiła się moja babcia

Grebanje

ili

kako se ubila moja baka

tłumaczenie:

Gabriela Abrasowicz

Berenika Nikodemska

OSOBY

MAJA, 10 lat, wie to, czego nie wiedzą inni albo tylko tak mówi

ĐORĐE (czyt. Dziordzie), 10 lat, lubi towarzystwo dziewcząt, ale nie lubi o tym mówić

SLOBODANKA, 10 lat, uchodźczyni, czeka na paczkę ze słodyczami z Chorwacji

LENKA, 10 lat, jej ciało pokryte jest bliznami i siniakami, bardzo ładna, lubi starszych chłopców

KOSTA, 10 lat, inwalida, nie może robić tego, co robią inni

NAUCZYCIEL, właściwie nigdy go tu nie ma

MAŁA NIEMKA, 10 lat, kiedyś była Serbką

Rzecz dzieje się w BiH, w stolicy Republiki Serbskiej – Banja Luce, w dniu szkolnej uroczystości charytatywnej, w pierwszych latach naszego stulecia oraz we Frankfurcie, kiedy Maja sprzedaje to, co z tej uroczystości pozostało.

SCENA PIERWSZA

Scena jest pusta, wszystko mieni się blaskiem, jak w miejscu, które dzieci wyobrażają sobie jako raj. Maja i Mała Niemka oglądają film na minikamerze wideo. Mała Niemka uśmiecha się z zadowoleniem. Maja wyłącza kamerę.

MAŁA NIEMKA Nie jest nawet taki zły. Nieważne, nie chcę, żeby mnie z tobą widzieli. Ciesz się, że w ogóle rozmawiamy. Następnym razem nawet nie próbuj się spóźnić. Tu jest Frankfurt i wszyscy jesteśmy punktualni. Punktualnie wstajemy, kładziemy się spać, punktualnie chodzimy do szkoły, punktualnie przyjeżdża Strassenbahn. Dopóki nie nauczysz się niemieckiego, z nikim nie rozmawiaj.

MAJA A czego ja mam się teraz uczyć, żeby nie mówić „pies cię jebał”, nie mówić „zupa z kluskami”, nie mówić, że babcia skoczyła pod pociąg, nie mówić, że boli, nie mówić „drzewo”, tego mam się uczyć?

MAŁA NIEMKA Ja też trzymałam język za zębami, dopóki nie nauczyłam się „Grüss Gott”. Cebula to „Zwiebel”, to od razu ci się przyda. Kiedy zamówisz kebab, facet zapyta cię, z czym chcesz, a ty od razu: „mit Zwiebel”. A jak już zjesz, to do głowy ci nawet nie przyjdzie, żeby otwierać tę śmierdzącą gębę, dopóki nie nauczysz się mówić jak trzeba.

MAJA Jak się mówi „robak”?

MAŁA NIEMKA (jakby nie słyszała) „Rathaus” to ratusz, ten różowy, niby udekorowany czekoladą, jakby Baba Jaga zrobiła go dla Jasia i Małgosi. A oni są właśnie stąd i nazywają się Hansel i Gretel, więc o Jasiu i Małgosi od razu zapomnij.

MAJA W dupie mam Jasia i Małgosię, dawaj kasę.

MAŁA NIEMKA Pięćdziesiąt ojro wystarczy?

MAJA Dobra. Za następny chcę sto dwadzieścia i twoje błyszczące spodnie.

Wymieniają się – pieniądze za kasetę z filmem.

MAŁA NIEMKA Jeśli się wkręcą, za następny dostaniesz wszystkie moje zabawki z Kinder Eier. Zebrałam całą kolekcję pingwinów, mam też pierścionek zaręczynowy mamy, jeśli chcesz.

MAJA Kiedy babcia leżała na szynach, myślała pewnie o swoim pierwszym razie. Przez to wyrzucili ją z internatu, kiedy zaczął jej rosnąć brzuch. Była tam najlepszą laską. Inne dziewczyny spuściły wzrok i pochyliły głowy, kiedy odchodziła, a nie miała ze sobą nawet walizki. Dziadka nie wyrzucili, nie chciała powiedzieć, kto jej to zrobił. Serce nawet mocniej jej nie zabiło, kiedy nadjeżdżał pociąg. Nawet nie słyszała wycia lokomotywy, bo była w połowie głucha. Zamknęła tylko oczy, bo nie chciała, żeby ostatnią rzeczą, jaką widzi, było niebo, i milczała. Nie przyszło jej do głowy, żeby się pomodlić. Lokomotywa nie mogła się zatrzymać. Kości chrupnęły, wypadły jej zamknięte oczy i została z niej bezkształtna masa – jak ciasto na kluski. Nigdy nie chciałam, żeby nauczyła mnie, jak się robi kluski, a teraz żałuję, bo te z torebki smakują jak wata.

MAŁA NIEMKA (odchodząc) A wata to „Watte”, łatwo zapamiętać.

SCENA DRUGA

Szkolna aula i schody. Scena jest dodatkowo oświetlona. Wszędzie porozwieszane są różne lampiony, ozdoby z bibuły i balony. Dzieci (Maja, Đorđe, Lenka, Slobodanka) są ustawione na schodach jako chór. Nauczyciel dyryguje. Kosta siedzi na wózku inwalidzkim, na najwyższym schodku. Obok Mai stoi duży plecak. Wszystkie dzieci ubrane są w luźne galowe tuniki, oprócz Lenki, która jest zapięta pod samą szyję. Đorđe to ładny chłopiec, każda dziewczyna ze szkoły podstawowej mogłaby się w nim zakochać. Lenka to ładna dziewczyna, w niej też mógłby się zakochać każdy chłopiec ze szkoły podstawowej. Slobodanka niczym się nie wyróżnia, ale zawsze targa ze sobą swoją kolekcję – album wypełniony naklejkami ze zwierzętami, które znajduje w opakowaniach czekolady, a dzisiaj ma też słoik z salamandrą.

WSZYSCY RAZEM

O Serbio, droga matko,

Zawsze tak będę cię zwać.

Drogi domu, drogi kraju,

Na twej straży będę stać.

Żyć szczęśliwie niczym w raju,

Gdzie słodycz bezkresna jest.

NAUCZYCIEL I DZIECI, POZA KOSTĄ (ciszej niż poprzednio, podniośle, widać, że ćwiczyli)

Szczęśliwie ja w tobie znów,

Spędzę ten kolejny wiek.

NAUCZYCIEL (obojętnie) Brawo, brawo! Đorđe, tylko ty odstajesz. Wiek, wiecznie, wieczyście, żeby słychać było wyraźnie „w”. Naucz się w końcu mówić, niech cię szlag.

Nauczyciel czyta z kartki.

NAUCZYCIEL Szanowni koledzy, drodzy rodzice, nasza szkoła jest jak ul. Nie przesadzę, mówiąc, że jestem niczym królowa-matka, a nasi uczniowie to zdolne pszczoły robotnice. Przez dwa miesiące pszczółki bzyczały, brzęczały i buczały, i w rezultacie mamy prawdziwą ścieżkę dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, ścieżkę prowadzącą do drzwi pewnej szkoły podstawowej w Banja Luce.

SLOBODANKA Pszczoły piją rakiję, słowo. Pszczoła to jedna z pierwszych naklejek w moim albumie, stąd wiem.

NAUCZYCIEL (nie zwracając uwagi na Slobodankę) Dwa tysiące dwieście kartek okolicznościowych dziennie malują nasze pszczoły robotnice. Dwa tysiące dwieście dziennie to liczba naszego humanitaryzmu. Dwa tysiące dwieście to, zupełnie przypadkowo, także numer naszego rachunku, na który wpłacamy, w miarę naszych możliwości, pieniądze na rzecz naszego trutnia – Kosty.

Lenka podnosi dwa palce.

LENKA Proszę pana, proszę pana, a mój kuzyn żeni się w przyszłym tygodniu, jestem druhną, pomyślałam więc, że może moglibyśmy zrobić przynajmniej sto zaproszeń na jego ślub.

NAUCZYCIEL Czy twój kuzyn chodzi do naszej szkoły?

LENKA Gdzie tam, jest już dorosły.

NAUCZYCIEL A czy jego dziecko chodzi do naszej szkoły?

LENKA W sobotę dopiero się żeni, potem będzie myśleć o dzieciach.

NAUCZYCIEL Dlaczego więc miałby mnie obchodzić, skoro nie jest z mojego ula?

LENKA Narysuję pannę młodą w koronkowej, jedwabnej sukience, nie w błyszczącej, ale w takiej w kolorze złamanej bieli z wycięciem dotąd (pokazuje na dół swoich pleców) i pana młodego wysokiego, tak wysokiego, że nie zmieści się na zaproszeniu.

SLOBODANKA A ja – trzypiętrowy tort weselny, czekoladowy.

KOSTA Siku mi się chce.

NAUCZYCIEL Đorđe, zabieraj go stąd.

Đorđe zwleka chwilę.

NAUCZYCIEL Ani słowa!

Nauczyciel wskazuje głową w kierunku Kosty. Đorđe sprowadza wózek Kosty po schodach, a następnie odwozi go za scenę, do toalety.

NAUCZYCIEL Od przyszłego roku nie będę się już wami opiekował. Zresztą, już to wiecie, już wam o tym mówiłem. Ale dopiero wtedy pojmiecie pewne sprawy. Kiedy będziecie główkować nad trygonometrią, zatęsknicie za waszym psorem i jego kartkami. (znów czytając z kartki) Słońce, słodycze, spokój, swoboda, sen, sukces, serce, to tylko te na literę „s”, następnie Mikołaj, klauni, choinki, bukieciki, prezenciki, to właśnie są motywy z kartek. Dzięki ich sprzedaży wybudowaliśmy dla Kosty, równoprawnego członka naszego ula, piękną, prawdziwą, betonową, utwardzoną ścieżkę, niczym jeszcze jedną sześciokątną komórkę w naszym plastrze miodu.

Đorđe przywozi Kostę z powrotem.

KOSTA Naprawdę mi ciebie żal, teraz kiedy nie będziesz już musiał mnie nosić, na pewno zaliczysz spadek formy.

NAUCZYCIEL (czytając z kartki) Niektórzy z was, wiem, powiedzą, że ta ścieżka, ta sześciokątna komórka w obecnej infrastrukturze naszej szkoły, nie ma sensu, ponieważ budynek ma cztery piętra, a nie ma windy, ale mam na to gotową odpowiedź. Pszczółki są ludzką windą. Na jednych i drugich życzliwych rączkach Kostę będzie można wnieść nawet na poddasze, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Nauczyciel znacząco spogląda na każdego z uczniów z osobna.

NAUCZYCIEL (kończy z zadowoleniem) Powiem raz jeszcze to, co stale powtarzam – ja w tym wszystkim jestem jedynie królową-matką, nikim ważnym, trzymam się na uboczu, nie wyróżniam się, nie staję w pierwszym rzędzie. Wszystko to pszczółki robią same, ja wskazuję im jedynie drogę.

Spogląda na każdego z osobna.

NAUCZYCIEL Złote z was dzieci.

KOSTA (jeszcze bardziej zadowolony) Takie złote, że można z nas łańcuszki zrobić.

Kosta śmieje się głupkowato.

NAUCZYCIEL Pszczółki robotnice, wasza matka odchodzi, by zebrać miód. Wrócę jednak przed uroczystością, kiedy wszyscy razem rozświetlimy wnętrze naszego ula.

KOSTA A co, a co, a co będziemy dzisiaj robić?

NAUCZYCIEL Mamy uroczystość. To mało?

Nauczyciel bierze od Slobodanki album, przegląda go, a następnie rzuca na stół.

NAUCZYCIEL Przejrzyjcie to teraz. Ty, mała, opowiedz im, co trzeba, o zwierzętach.

Nauczyciel wychodzi pośpiesznie, niosąc stos kartek w rękach. Kartki ma też we wszystkich kieszeniach, niektóre mu wypadają.

LENKA Nie wróci do nocy.

ĐORĐE Niech sobie w dupę wsadzi te kartki.

Đorđe podnosi rękę na Kostę. Kosta się kuli.

ĐORĐE A ty, pustaku nienormalny, dostaniesz ode mnie łańcuszek! Pokroję cię na dwa tysiące dwieście kawałków. Trudno, idę grać na flipperach z Nidžą. Ej, ej, nie martw się, jeszcze cię urządzę, żebyś był ładniutki na uroczystość. Pa, dzieciaki.

Slobodanka stoi na miejscu nauczyciela, inne dzieci nadal, jako chór, zajmują miejsca na schodach.

SLOBODANKA Tak więc… Tereny trawiaste to prerie, stepy, łąki. Żyją na nich robaki i padalce.

KOSTA (zadowolony chichocze) Robak żyje w jabłku, które mama dała mi na deser. Ale dałem je nauczycielowi, żeby je sobie zjadł ze smakiem.

Kosta się oblizuje. Jest ośliniony.

Lenka staje przed Slobodanką i wchodzi w rolę „nauczycielki”.

LENKA Kochana, posuń się. Chcę coś opowiedzieć o terenach trawiastych. Za moim domem jest łąka, większa od auta, i od morza, i od ławki. Na łące każdy robi, co chce. Raz z balkonu, zanim tata go nie zabudował, patrzyłam, jak psy tarzają się w trawie i wchodzą jeden na drugiego. Wiedziałam, co robią, ale chciałam też dokuczyć Tijanie, więc zawołałam ją, by wyszła i popatrzyła. Wtedy ona dała mi w twarz, a ja jej wyrwałam kosmyk włosów. Nie było mamy, żeby nas rozdzieliła, ani taty, żeby nam porządnie wlał, pobiegłam więc do pokoju i zamknęłam się. Nie chciałam wyjść aż do wieczora, potem już musiałam, bo była pora kolacji.

SLOBODANKA Fuj!

KOSTA Zesrałem się.

SLOBODANKA Fuuuuuuuj!

ĐORĐE Rany, znowu?

LENKA Aaaaaaa, jak wali!

Wszystkie dzieci, oprócz Kosty, zatykają nosy. Đorđe pochyla głowę, chowa nos pod koszulką.

ĐORĐE I teraz ten debil znowu mi wpierdoli przez to twoje sranie.

MAJA Zabije nas.

LENKA Sloba! Dajesz, piękna!

SLOBODANKA A potem się dziwisz, że nikt nie chce przyjść na twoje urodziny.

Slobodanka odwozi Kostę do toalety. Đorđe kieruje się w stronę wyjścia.

ĐORĐE Spadam, zanim ten kaleka wysra mi się na głowę.

MAJA Ej, zaczekaj chwilę, ja pierdolę.

Đorđe dalej idzie w stronę wyjścia.

MAJA Proszę cię.

Đorđe zatrzymuje się, pytająco i ze zniecierpliwieniem patrzy na nią.

ĐORĐE Idę grać na flipperach, w czym problem?

MAJA Tata powiedział mi rano, że cała ta jazda z dzisiejszą uroczystością to moja impreza pożegnalna. Wieczorem będę oglądać billboardy, a tata będzie na autostradzie z czterema pasami. Rozkładam się na tylnym siedzeniu, liczę drzewa i pytam go, czy już dojechaliśmy. Nie. Zjadam coś słodkiego, piję Coca-Colę, pytam, czy dojechaliśmy. Nie. Duszę go, wracam z powrotem. Nie dojechaliśmy.

ĐORĐE Co mnie to obchodzi.

MAJA Przecież nie chcesz, żebym wyjechała.

LENKA A kochana, czy to znaczy, że i ja, i Sloba musimy tu czekać do uroczystości?

MAJA Wszyscy będziemy czekać, dopóki nie pozwoli mi zostać.

LENKA (fuka niezadowolona) Dobra, zabawmy się trochę.

SLOBODANKA I tak nie mam nic mądrzejszego do roboty. Lekcji, jak zwykle, nie mam. Urody, jak zwykle, nie mam. Widoków na to, że skompletuję album z naklejkami, jak zwykle, nie mam. Proszę, trzynasty raz trafił mi się padalec. Sześć zębów mi się popsuło od jedzenia czekolady, tak bardzo chciałam wylosować hienę i nic. Tylko jej mi brakuje, żeby zapełnić wszystkie okienka w albumie.

MAJA Nam wszystkim czegoś brakuje.

KOSTA Maja, dokąd cię tatuś zabiera? Maja, Maja, a dokąd, dokąd, dokąd cię zabiera?

MAJA Do Niemiec.

ĐORĐE I co ci nie pasuje, jedziesz tam, gdzie gra Bayern Monachium i Bayer Leverkusen, pijesz przecież aspirynę Bayera i jakoś ci to nie przeszkadza.

MAJA Rano naplułam tacie do kawy.

Maja opluwa Kostę.

MAJA Tata mi mówi, że we Frankfurcie też grają w gumę. Wyjaśniłabym mu, że w gumę można grać wszędzie, jeśli masz trochę większe, białe gacie i dwa drzewa. Wyciągasz gumę z gaci, rozciągasz i skaczesz. Wyjaśniłabym mu, ale tylko patrzę, jak naiwniak pije kawę i milczę.

ĐORĐE No to ja już spadam.

Maja wyciąga z plecaka minikamerę. Włącza ją i daje Koście.

MAJA Tylko trzymaj porządnie, tępaku.

Kosta speszony nagrywa po kolei dzieci.

MAJA Jak wyjadę, chcę, żeby wam coś po mnie zostało. I mnie po was.

Maja spogląda na Kostę i w kamerę.

MAJA Po tobie nic.

LENKA Mnie po tobie zostaną twoje rajstopy i legginsy, i spodenki na rower, i szorty.

SLOBODANKA Mnie nigdy nic nie dałaś. Ale, proszę, dam ci salamandrę. Chciałam dać ją mamie po uroczystości wieczorem, ale dam tobie, skoro wyjeżdżasz, co mi szkodzi. Jak będziesz mądra, możesz z niej nawet zrobić rakiję. W albumie jest napisane, że czarownice robiły z nich rakiję. Nasz sąsiad, taki łysy małpiszon, ma w mieszkaniu dżunglę, a w niej wszystkie zwierzęta z mojego albumu. Iguany wyprowadza na smyczy jak psy, żmije nosi na szyi, z aligatorami śpi w łóżku. Rano uciekła mu ta salamandra, proszę. Mamie i tak ten łysy małpiszon podoba się bardziej od jego zwierzaków.

Slobodanka podaje słoik z salamandrą Mai. Maja nie zwraca na to uwagi.

ĐORĐE Raz w swoim pokoju podciągnęłaś bluzkę i pokazałaś mi, jaka z ciebie deska. Chwaliłaś się, że nie masz cycków.

Maja bierze rękę Đorđa.

MAJA Twoja skóra jest cienka i blada. Widać każdą żyłę. Nie będziesz wiedzieć, że jest naprawdę twoja, dopóki cię nie zaboli.

Maja drapie rękę Đorđa.

MAJA Kiedy wbiję i przeciągnę, i wygrzebię, będzie ciepławe i czerwone, i słone. Jeśli wytrzymasz minutę, to nie jesteś pedał. Jeśli wytrzymasz minutę, to znowu ci pokażę, że nie mam cycków. Jeśli wytrzymasz minutę, ty też mnie podrapiesz.

KOSTA (z zadowoleniem) Będzie ropieć, jak u mnie przy ospie.

MAJA Posmarujesz i będzie dobrze. Mama ze wstydu nie odważy się wziąć cię do lekarza. Niech robi ci okłady, moja babcia mówiła, że rakija jest dobra na wszystko. Kiedy boli cię głowa i noga, i płuca, i kiedy nie ma nic w telewizji. Rakiją czyściła broń i pucowała buty, dezynfekowała też nią muszlę klozetową.

Maja dalej drapie Đorđa. Kosta wszystko nagrywa.

MAJA Nie chcę wyjeżdżać. Chcę jeszcze ze sto razy pokazać ci, że nie mam cycków. Kiedy wrócę, to chcę cię po tych ranach rozpoznać. Tu nie może cię dotknąć żadna inna dziewczyna. Tu tylko mama może przyłożyć ci okład z rakii. Tu ja drapałam i teraz będę lizać.

KOSTA Ja też mogę, też mogę.

Maja liże ranę Đorđa. Kosta daje kamerę Slobodance. Kosta sam drapie swoją rękę.

KOSTA W sklepie pod moim balkonem można zagrać na loterii. Nagrodą jest zawsze balonik. Czerwony, żółty, niebieski, różowy, w takich samych kolorach, jak sufit w moim pokoju, kiedy mama da mi tabletkę, po której ma się piękne sny. A ja gram codziennie. Jedna marka – jeden balonik i nigdy nie wiadomo, który dostanę.

Slobodanka chwyta rękę Lenki i drapie ją.

SLOBODANKA Pierwszego dnia, kiedy przyszłam do klasy, podeszłaś do mnie na przerwie i dałaś mi kanapkę z robakiem. Poskarżyłam się nauczycielowi. Kiedy cię zapytał, ty krowo, dlaczego to zrobiłaś, powiedziałaś: „Dlatego, że przyjechała z uchodźcami”.

Lenka też drapie Slobodankę.

LENKA Wiem, to się nie trzymało kupy. Nie mogłam się pogodzić z faktem, że jako jedyna masz cycki.

Kosta dalej się drapie.

KOSTA Przetnę czerwoną wstęgę z kokardą tą ręką z czerwoną pieczęcią. Przetnę tą ręką, która jest teraz taka sama jak wasze.

SLOBODANKA Ryjesz mi tymi czerwonymi szponami w mięsie, nie widać, co jest moje, a co twoje.

LENKA Kiedy będę brać ślub, mężowi też zrobię taką pieczęć zamiast obrączki. Niczego się nie wstydzę.

Slobodanka gryzie Lenkę w rękę, na której ma ranę.

SLOBODANKA Przez słodycze załatwiłam sobie sześć zębów.

LENKA Moja Tijana daje mi wszystko, z czego wyrośnie. Buty ją cisną, daje je Lence. Odpadnie guzik od bluzki, Lenka jest chudsza, nikt nie zauważy. Spodnie rozerwą się w kroku, i tak nikt Lence tam nie zagląda. Tylko stanika mi nie daje, to jeszcze nie dla Lenki.

Kosta filmuje Đorđa, jak drapie rękę Mai, jej szyję i twarz. Kosta odkłada kamerę, drapie się po głowie.

KOSTA Czasem jestem miły dla mamy. Mówię jej, że jest piękna. Kiedy pomaluje usta na czerwono i w ogóle.

ĐORĐE Tata nie wywiezie cię tak po prostu. Nie pozwolę mu.

MAJA Powiedział mi, że otworzy tam knajpę i będzie serwował ćevapy.

ĐORĐE Zależy, z kim się dogada.

Đorđe dalej drapie Maję.

MAJA Powiedział mi, że tam będzie mnie codziennie odwozić do szkoły.

ĐORĐE Zburzymy szkołę, nie wyjedziesz.

Maja jęczy z bólu.

ĐORĐE Rozwalę mu gębę. Wybiję każdy ząb w szczęce, jeśli spróbuje cię zabrać.

MAJA Obiecał mi, że zapłaci jakiejś kobiecie, żeby dbała o grób babci.

Đorđe liże ranę na ręce Mai.

MAJA Nie dasz mnie nikomu.

Maja zabiera kamerę Koście. Filmuje pozostałe dzieci.

MAJA Coś wam po mnie zostanie. Odmieniłam waszą skórę.

Zaciemnienie.

SCENA TRZECIA

Pusta scena, mocne światło, wszystko mieni się blaskiem jak w dziecięcym raju. Maja wyłącza kamerę.

MAŁA NIEMKA Fantastisch. Jutro puszczę to na Geburtstagparty Marleny. Obejrzymy to siebzehn Mal, dopóki jej mama nie przyniesie nam tortu z jej fotografią zrobioną z cukru.

MAJA Jak się mówi „okno”?

MAŁA NIEMKA „Fenster”. A „Schaufenster” to wystawa. Upiekłaś, jak to mówi mama, (Mała Niemka zastanawia się chwilę) dwie pieczenie na jednym ogniu. Na Schaufensterach masz tutaj wszystko, a ja polecam ci serca z piernika i porcelanowe lalki.

MAJA A brama to „Tor”, już wiem.

MAŁA NIEMKA Ej, każdy słyszał o Bramie Brandenburskiej, ale lepiej nie szukaj jej we Frankfurcie. Też próbowałam i całe lato zeszło mi na tym, a na końcu się dowiedziałam, że ona tak w ogóle jest w Berlinie, czyli daleko, żebyś wiedziała. A pół tora i pół tora to cały tor, śmieszne, łapiesz?

Maja się śmieje.

MAJA Kiedy babcia była młoda, jeździła starym Wartburgiem jak szalona. Raz urwał jej się film, wsiadła do auta i wzięła flaszkę rakii. Kiedy tak pędziła, myślała o Marze. Mara nauczyła ją golić nogi tak, żeby się nie zaciąć. Opuściła szybę i wystawiła głowę. Wiał wiatr, włosy wpadły jej do ust. Zamknęła tylko oczy, bo nie chciała, żeby mur był ostatnią rzeczą, jaką widzi, i krzyczała. Rozbiła się i flaszka, i szyba, i przednie światła, i czaszka babci. Kiedy ją znaleźli, pachniała rakiją i benzyną.

Maja i Mała Niemka wymieniają się – kaseta z filmem za pieniądze.

MAJA „Benzin” to benzyna, tak wszędzie jest napisane, widziałam.

MAŁA NIEMKA „BenCin”, „z” czyta się tutaj jak „c”, mówię serio.

Mała Niemka odchodzi.

SCENA CZWARTA

Szkolna aula. Maja i Đorđe siedzą na schodach, jedno obok drugiego. Slobodanka przegląda album. Kosta trochę odbija piłkę od ściany, a trochę kręci się na wózku. Lenka, oparta o ścianę, siedzi na schodach.

LENKA Raz wracałam ze sklepu z siatkami pełnymi pomidorów. Był upał, siatki lepiły mi się do kolan, a on zawołał, żebym weszła do domku. Starsi chłopcy zrobili domek z drewna, a właściwie to nie oni go zrobili, tylko zmusili młodszych, żeby za nich zasuwali. Każdy z domu przyniósł, co miał, niektórzy szafki kuchenne, niektórzy półki na buty, ktoś młotek ojca, a ktoś przytaszczył kartonowe pudła. Młodsi, kiedy skończyli domek, nawet nie próbowali do niego wchodzić. No ale wszystko gra, młodsi chłopcy i tak nie powinni. Bojan był najwyższy z tych starszych, wszyscy mówili, że jest Włochem albo coś w tym stylu. Siadłam na drewnianym stole, nawet mnie nie zapytał, czy chciałabym się czegoś napić, ale i tak nie musiał. A mówili, że oni tam mają i radio, i półki, i mąkę.

Đorđe przybliża się do Mai.

LENKA Nie mam odwagi nawet spojrzeć mu w oczy. Jest ciemno i ciepły pot spływa mi po głowie i policzkach. No ale przecież, walić to, jest jak jest, i jest pięknie.

Maja odwraca głowę od Đorđa.

LENKA Chcę mu wszystko powiedzieć, chodź, przejdźmy się ulicą Gospodską, za rękę, ja w mini, a tobie wystarczy, że jesteś taki czarny i wszyscy bledną. Kopary im opadają, tacy jesteśmy piękni. A my jeszcze ze sto razy tak się przechadzamy, dopóki nie padną trupem. Ale nie mogę nic z siebie wydusić, drapię się po nodze, że niby mnie coś swędzi. A on mnie w tym miejscu, gdzie mnie niby coś swędzi, łapie, potem za nogę, a ja… nie mogę się nawet ruszyć.

Đorđe dotyka nogi Mai.

LENKA Chwycił mnie mocno za brodę i próbował pocałować, ale nie trafił i oblizał mi wszystko od oka do brody, tylko usta ominął. Ja mu się, rzecz jasna, trochę wyrywałam, żeby nie wyszło na to, że nie wiem, o co chodzi.

Đorđe chwyta Maję za brodę, próbuje ją pocałować, nie trafia w usta, liże jej twarz od oka do brody. Maja się trochę wyrywa.

LENKA I chciałam mu powiedzieć, słuchaj stary, ta nasza lodówka buczy w nocy, chodź, kupimy, ja i ty, dużą, amerykańską lodówko-zamrażarkę, taką, co nigdy nie buczy. A on zasłania mi ręką usta, żebym milczała, a drugą wsuwa pod bluzkę od Tijany. Od razu trafił tam, gdzie chciał, bo bluzka była na mnie o dwa numery za duża.

Đorđe wsuwa jedną rękę pod bluzkę Mai, drugą zasłania jej usta, żeby milczała.

LENKA Czuję się niezręcznie, bo, ja pierdolę, nie ma za co chwycić. Ale on, widać, nie kuma, że jestem płaska jak deska, tylko maca i maca. Chciał wtedy jeszcze rozpiąć mi spodnie, ale o tym nie będę wam teraz opowiadać. Mogę o tym, że miał brodawkę na ręce, ale co z tego, tylko ja o tym wiem.

Đorđe próbuje rozpiąć spodnie Mai, nie udaje mu się. Đorđe i Maja niezdarnie się całują. Są cali oślinieni.

LENKA I jutro na długiej przerwie, walić pączki, walić wszystko, poszłabym do kibla i czekała na niego, bo wiem, że zawsze tam jara. Ale nie zrobię tego. Nawet by na mnie nie spojrzał. Mała szmata. Jeszcze gówniara, a taka chętna do obmacywania.

Đorđe i Maja przestają się całować. Odsuwają się od siebie.

ĐORĐE A teraz naprawdę spadam.

MAJA Zostań jeszcze trochę, mam coś dla ciebie, spodoba ci się.

Maja wyciąga z plecaka granat, karabin i maskę gazową.

ĐORĐE Woooooooow, ja pierdolę!

LENKA Gdybyś był w ósmej klasie, to by cię już w ogóle nie interesowało.

KOSTA Wysadzimy szkołę, wysadzimy szkołę! Bum, trach, dzieci nie będą już wchodzić po schodach! Bum, trach, dzieci nie będą już biegać po sali gimnastycznej! Bum, trach, dzieci nie będą już skakać z okna.

Đorđe próbuje wsadzić na głowę Kosty maskę gazową. Kosta się miota i wrzeszczy.

ĐORĐE Kurwa twoja niedorozwinięta mać, ale masz wielką głowę, jakbyś coś w niej faktycznie miał.

Lenka mocno ściska głowę Kosty obiema rękami.

LENKA Kosta ma głowę jak z gąbki. Kosta nie ma czaszki.

SLOBODANKA Znam kogoś, kto cię może wyleczyć, Kosta, żebyś znów mógł chodzić, jak w telenoweli, serio.

Slobodanka wyciąga przed siebie obie dłonie, pokazując, że nie skrzyżowała palców, że nie kłamie.

SLOBODANKA W Viroviticy, moim mieście, miałam przyjaciółkę, która potrafiła rozmawiać ze zmarłymi, ale tylko przez sen. Kiedyś wywoływałyśmy duchy i nie udawało się, pewnie przez to, że nie spała albo przez mamę, która wciąż wpadała do pokoju i przynosiła ciastka. Ale normalnie, aż dreszcze przebiegały po plecach, bo, ja pierdolę, ona zawsze na bank wiedziała, jakie będą pytania na sprawdzianie i potrafiła zahipnotyzować naszą nauczycielkę, żeby nas nie pytała z ułamków, kiedy nikt się nie nauczył. A nawet uzdrowiła spojrzeniem jedną taką, którą pogryzł pies.

Slobodanka podnosi z podłogi granat.

SLOBODANKA Weź to i wysadź się w powietrze, nie będziesz się już więcej martwić, że jesteś chory na głowę.

Slobodanka śmieje się zadowolona.

MAJA Wystarczyło, że babcia rzuciła okiem na broń, którą przynosił i od razu wiedziała, gdzie ją kupił i co zrobi. A ja... Tak samo jak ona. Ten granat znalazł na śmietniku, był zawinięty w skórkę od banana. Po sześciu dniach go sprzedał, a siódmego dnia granat wybuchł i wysadził, tu we wsi za wzgórzem, jedną szkołę i pobliski kościół, i jeszcze taki biały dom.

SLOBODANKA Ale kłamiesz!

LENKA No pewnie, że kłamie! Granat wybucha raz, nie może dwa razy.

MAJA Co wy tam wiecie. A karabin kupił od człowieka, który miał szwalnię spódnic, ale załatwiał też karabiny i ciężarówki. Tata nigdy nikogo nie zabił, pytałam go o to. Nie poszedł na wojnę, ale na polu walki znajdował wszystko, co potrzebne. Tę maskę gazową ściągnął jednemu z głowy i głowę ściągnął mu razem z tą maską, ale tamten był już martwy, więc było mu wszystko jedno.

KOSTA Mama każe mi stać przed białym murem budynku, daje mi czerwoną gumową piłkę w białe kropki, żebym ją o niego odbijał. Mogę tak ze sto razy i mi nie wypadnie. I głowa, i piłka, obie są okrągłe.

MAJA Zrobię tacie żart, ucieknę z domu.

LENKA Czego jeszcze chcesz?

MAJA Dałam ci pomarańczową i różową spinkę do włosów, obie są w kształcie serca, i teraz włosy nie lecą ci do oczu. Tobie, Slobodanka, dałam kiedyś na wakacjach pół marki na pączka. Ty, Đorđe, nie chcesz, żebym wyjechała, a ty Kosta nigdzie nie pojedziesz, nawet gdybyś chciał. Byłoby nieźle nastraszyć trochę mojego tatę, bo mogłabym jednak nie pojechać do Frankfurtu. I jutro przyszłabym jak zawsze na próbę chóru i pojutrze, gdy nie ma lekcji, jak zawsze, i mogłabym wam zawsze pożyczać pół marki, kiedy tylko chcecie.

Maja wpycha Slobodance do ręki kamerę.

MAJA Masz, nagrywaj.

LENKA (poprawia włosy i strój) Moje wesele.

Maja bierze karabin.

KOSTA Chce mi się siku.

ĐORĐE Lej w gacie, nie obchodzi mnie to.

LENKA Zaprowadź go, nie rób sobie jaj, nie może mi zniszczyć wesela. Teraz już naprawdę, bawimy się, ja niby wychodzę za mąż. Teraz niby mam na sobie suknię ślubną, koronkową, jedwabną, nie błyszczącą, tylko taką w kolorze złamanej bieli z wycięciem dotąd.

Lenka pokazuje dół swoich pleców.

KOSTA Chce mi się siku, chce mi się siku, chce mi się siku.

SLOBODANKA No jeszcze się tu zlej, niech cię szlag. Twoje siki śmierdzą gorzej niż gówno, bo jesz dżdżownice i ślimaki pomrowiki, i pijesz wodę z kanalizacji.

ĐORĐE No nie, ja pierdolę.

Đorđe odwozi Kostę do toalety. Niesie go po schodach.

KOSTA Zsikałem się.

Đorđe bije Kostę po głowie.

ĐORĐE Lecisz ze mną w chuja, co?

LENKA Ty, Sloba, będziesz moją świadkową.

SLOBODANKA Nie ma mowy! Nie cierpię wszystkich tych uroczystości, a najbardziej swoich urodzin. No i bardzo dobrze – kiedy ktoś w towarzystwie pierdnie i nie przyzna się, a wszyscy myślą, że to ja. Na następne urodziny przyniosę do szkoły mega paczkę słodyczy. Mam nadzieję, że wtedy w końcu trafi mi się naklejka z tą jebaną hieną. W paczce będzie też Bounty, Kinder Czekolada, Chupa-Chupsy, Toffifee, M&M`sy, żelki Haribo i Mentosy. I siądę na lekcji w ostatniej ławce i będę żreć, żreć, żreć, aż mnie zemdli. A w toalecie, gdy już wszystko wyrzygam, umyję usta chłodną wodą, wyszczerzę się do swojego odbicia w lustrze i to właśnie będą najlepsze urodziny na świecie.

LENKA To teraz ty, Maja, bądź pijanym świadkiem, zgodnie z obyczajem, jak ci już będzie wesoło, to sobie postrzelaj, tylko nie do ludzi.

Đorđe znosi Kostę ze schodów.

LENKA A Kosta będzie Bojanem, panem młodym. I przywiezie go jego tata Đole. Ja czekam na niego przy ołtarzu.

SLOBODANKA (śmieje się) Obszczany ten twój pan młody, Lenka, tak jak i cała reszta gówno warta.

Lenka śpiewa do melodii „Marsza weselnego” Mendelssohna.

LENKA Tan, tan, ta na, tan, tan, ta na, tan, tan ta na tan ta na tan ta na!

ĐORĐE Wariatka!

Słysząc tę melodię, Đorđe przypomina sobie, że powinien kroczyć dumnie, więc zwalnia nieco, prowadząc Kostę i zachowuje się tak, jak według niego powinien zachowywać się gość na weselu.

LENKA Zgadzam się. Na to, żeby Bojan kupował mi lakierowane botki i takie tam rzeczy. I na to, żebym robiła sobie blond pasemka. I na to, żebym się męczyła tym bieganiem z zakupami po mieście. I na to, żebym po powrocie do domu nakładała sobie na twarz maseczkę z ogórków. I na to, żebyśmy wkrótce, kiedy pojawi się dziecko, pojechali na zebranie z rodzicami autem z przyciemnianymi szybami i na to, żeby, gdy zaparkujemy, a potem z niego wysiądziemy, wszyscy rozdziawili gęby i padli trupem.

Maja strzela z karabinu, pocisk rozbija szybę w oknie.

MAJA (krzyczy) Szczęścia bez miary dla Młodej Pary!

Kosta zatyka uszy i trzęsie się. Đorđe zabiera Mai karabin.

ĐORĐE Daj mi, daj mi!

Đorđe celuje w Kostę. Kosta tego nawet nie zauważa. Đorđe jednak obraca karabin, żeby nie trafić w Kostę i strzela. Podoba mu się to, strzela dalej i opowiada.

ĐORĐE Pociąłem kabel od telefonu na kawałeczki, mama trochę wrzeszczała, bo nie mogła zadzwonić do sąsiadki Savki z Belgradu, żeby ją zapytać, jak długo ma smażyć racuchy. I tak nam wciąż nabija rachunek. Z kabla zrobiłem skobelki, a później strzelałem z procy dziadka do wszystkich w domu. Trochę do siory, trochę do matki, trochę do szafy, trochę do babci. Ale tak nie można.

Maja zabiera Đorđowi karabin.

MAJA Dobra, teraz ja niby strzelam, a wy upadacie i udajecie martwych.

KOSTA Ja nie mogę upaść.

MAJA To zamknij oczy.

ĐORĐE On też musi być martwy jak reszta. Mus to mus. Nie da rady inaczej.

Đorđe popycha Kostę. Kosta przewraca się z wózkiem.

KOSTA Lenka, Lenuś. Dopiero co za mnie wyszłaś i co wyrabiasz?

Lenka mu nie pomaga. Kosta cały pokurczony, z trudem odwraca się na plecy.

KOSTA Co wieczór to samo. Mama mnie kąpie, porządnie wyciera ręcznikiem, a ja jeszcze raz sikam, tak na wszelki wypadek. Nakrywa mnie kołdrą po samą brodę i gasi światło, bo myśli, że tak szybciej zasnę. Gdy śpię z mamą w łóżku, ona zasypia, gdy tylko dotknie głową poduszki. Gdy śpię sam, to patrzę w sufit, aż mi się znudzi. Gdy mi się już całkiem znudzi, odwracam się i przypełzam do niej. Mamusia układa głowę na poduszce i zasypia. Ja układam głowę na poduszce i sram pod siebie. Ona nie reaguje na ten smród, bo już dawno się przyzwyczaiła, ale, jeśli mnie nie wytrze, to wszystko mnie tam piecze. Wpycham jej palec do nosa i w oko, i do ust, więc w końcu musi wstać i zanieść mnie do toalety, ale czasami jej się nie chce i wtedy tylko mnie głaszcze przez sen. Ona mi mówi, że wszystko mogę robić sam. I mogę. Tylko nie mogę zasnąć.

Maja mierzy z karabinu w Lenkę.

MAJA Ratatatata!

Lenka upada.

LENKA Ostatnia sobota miesiąca to jedyny dzień, kiedy tata nie pije. Wtedy najpierw się kąpiemy, i Tijana, i mama, i ja, a on nas mierzy i zaznacza kreskami na framugach w całym domu, jakie jesteśmy wysokie. Moje drzwi to te do toalety, Tijany są te do kuchni, a mamy są drzwi do ich sypialni. Ja najszybciej rosnę, tata mówi, że jak na drożdżach, żeby mi tak tylko cycki rosły. Ale cycki mierzę sobie sama w pokoju. Tijana ma zawsze wynik o połowę słabszy ode mnie, ale to i tak nieźle. Tylko mama się kurczy. Rosnę tak szybko, że niedługo tata nie będzie miał jak zaznaczać mojego wzrostu, bo sięgnę sufitu, wzrostu mamy też nie zaznaczy, bo ona zupełnie zmaleje i będzie przy samej podłodze.

Maja mierzy z karabinu w Slobodankę.

MAJA Ratatatata!

Slobodanka upada.

SLOBODANKA Kiedy przeprowadziliśmy się z Viroviticy do Banja Luki, to nie chciałam mieszkać w piwnicy, bo bałam się myszy, ale wtedy mama dała mi w prezencie kota, którego znalazła na ulicy, żeby ze mną spał. W sumie nie wiem, czy to prezent, jeśli się go nie kupi. Kiedy przenieśliśmy się z piwnicy do baraku, śniegu napadało aż do okien i tata narąbał z sąsiadem trzy metry drewna. To nawet nie był nasz sąsiad, po prostu wprowadził się do baraku miesiąc przed nami. „A czy wióry mogą mi wpaść do gardła?” – wciąż wypytywałam. Tata twierdził, że nie mogą. Ale jakiś robak na pewno. Następnej zimy mieliśmy i mieszkanie, i piwnicę. W piwnicy były myszy, a w mieszkaniu byliśmy my. Tata poskładał porąbane drewno w piwnicy. Wrzucałam szczapki z góry, przez okienko, na tatę i na sąsiada. Specjalnie w nich celowałam, a gdybym chciała, mogłabym też któregoś trafić w głowę.

Maja mierzy z karabinu w Đorđa.

MAJA Ratatatata!

Đorđe upada.

ĐORĐE Na pierwszy obiad, którego nie udało mi się zjeść w Banja Luce, podali cielęcinę. Babcia trzymała kawał mięsa specjalnie na mój, matki i siostry powrót z Belgradu. Wszystko wcześniej przygotowała, pieczywo, ciasto, warzywa w zalewie i na finał – cielęcinę. Wstawiła to na noc do spiżarki i następnego dnia, gdy chciała podać jedzenie, na rękę wlazł jej robak. Babcia od zawsze miała zajoba, więc mnie to nie zdziwiło. Nic mnie to nie obchodzi, że wyjeżdżasz, Maju. W każdym mieście jest i ławka, i boisko, i latarnia, i Maja, i makaron, i flippery. Tam miałem przyjaciółkę, znalazła sobie nowego Đorđa, też miała na imię Maja i ty też znajdziesz sobie nowego Đorđa, a tam, dokąd jedziesz, nie ma niczego takiego, czego nie ma tutaj, i tutaj też jest to wszystko, co miałem tam.

Wszystkie dzieci dalej leżą na podłodze. Maja bierze kamerę wideo. Jedną ręką trzyma kamerę, drugą karabin, nagrywa najpierw po kolei wszystkie dzieci, a potem siebie.

MAJA (patrzy w kamerę) Tatusiu, jeszcze nie zrzuciłeś żałoby. A krew tak pięknie wygląda na jedwabiu. Tylko spróbuj mnie wywieźć. Zabiję i Kostę, i Đorđa, i Lenkę, i Slobodankę, i siebie, i ciebie. Jeśli nawet to nie pomoże, wysadzę wtedy szkołę. W powietrze wyleci winda z dziećmi i czarne klawisze fortepianu, i kwasy z probówek, i mapa Europy z dziurą, i kozioł z sali gimnastycznej, i lustro z toalety, po którym bazgrałam coś szminką babci. Może we Frankfurcie grają w gumę, ale takiego wariactwa w szkole na pewno tam nie ma.

Zaciemnienie.

SCENA PIĄTA

Scena jest pusta, mieni się blaskiem jak w dziecięcym raju. Maja pokazuje Małej Niemce klip i wyłącza kamerę.

MAŁA NIEMKA Szczerze mówiąc, to czasami żałuję, że już mnie tam nie ma i że się już tak nie tłuczemy. „Fahrrad” to rower. Kiedyś wsiadłam do Zugu, ale do wagonu dla Fahrradów. Nie skumałam, dopóki konduktor się na mnie nie wydarł. Poszłam więc tam, gdzie siedzi reszta ludzi.

MAJA A jak...

MAŁA NIEMKA (przerywa jej) Sama się trochę wysil. Nikomu nic nie spada z Himmela. To wszystko z mojej strony, masz i się ciesz.

MAJA Mój żółty bajk „Pony” ma najwygodniejsze siodełko, nigdy nie uwiera podczas jazdy. Kiedy rower przelatywał, a babcia na nim, to myślała o ocenie z kursu dla hotelarzy. Zasłużyła na najwyższą, a dostała jakąś mierną. Ukradła mi rower z garażu, pojechała na koniec miasta, gdzie jest urwisko i na luzie nad nim przeleciała. Nie przestała pedałować nawet, gdy była w powietrzu. Zamknęła tylko oczy, bo nie chciała, żeby ostatnią rzeczą, jaką widzi, była przepaść, i śmiała się. Siodełko odpadło, znaleźli je w ustach babci.

Wymieniają się – pieniądze za kasetę.

MAŁA NIEMKA A co to znaczy: „ulica”?

MAJA (zastanawia się) Chodzisz po tym.

MAŁA NIEMKA Wszystko jedno.

Mała Niemka odchodzi.

SCENA SZÓSTA

Szkolna aula. Kosta jeździ w kółko na wózku. Reszta dzieci jest zmęczona

z podekscytowania.

MAJA Dawaj, Đole, skserujemy „Monopol”. Jak do mnie zadzwonisz, to będziemy mieć takie same plansze i będziemy mogli grać przez telefon. Nieźle, co?

ĐORĐE No, a w czwartek zadzwonię tam do ciebie do Reichu, żebyśmy zagrali w Monopol, ty powiesz „halo”, a ja (śpiewa) „Jeśli zechcesz odejść – odejdź, jeśli zechcesz – wróć”[1].

Wszyscy się śmieją. Kosta bije brawo.

ĐORĐE No a teraz, dawajcie, wszyscy dla Mai, ale po jednym słowie, wiecie jak. Iiiiii. Trzy.

LENKA „Jeśli”

SLOBODANKA „Zechcesz”

MAJA „Odejść”

ĐORĐE „Odejdź”

KOSTA „Jeśli zechcesz – wróć…”

ĐORĐE Aaaaaa! Głupek zawsze coś popsuje. „Jeśli zechcesz – wróć”. To są trzy jebane słowa. Mogę się założyć, że powiedział nauczycielowi o karabinie.

KOSTA To nie ja, to nie ja, to nie ja.

ĐORĐE A skąd wiedział, że to ja wrzuciłem petardę do gabinetu pedagoga?

SLOBODANKA I że nie leżałam w domu z gorączką, tylko poszłam na drugi koniec miasta, żeby wymienić naklejki?

KOSTA To nie ja, to nie ja, to nie ja.

LENKA Dałeś mu cynk.

MAJA Kablujesz na nas.

KOSTA To nie ja, to nie ja, to nie ja.

Đorđe podłącza do prądu plastikowy model anatomiczny człowieka, z którego korzystają na lekcjach biologii. Podświetlane niebieskie i czerwone tętnice oraz żyły przedstawiają układ krążenia. Kosta zakrywa oczy, nie może patrzeć na model. Đorđe wyciąga z modelu mózg. Dzieci wyciągają z modelu kolejne organy i grożą Koście, a on siedzi zdrętwiały, nieruchomy i wystraszony. Ani piśnie, ani drgnie, cały czas zakrywa rękami oczy i uszy. Dzieci podają sobie kamerę z rąk do rąk i wszystko nagrywają.

ĐORĐE Przez nos wyciągnę ci mózg, on jest najsmaczniejszy, trochę go posolę i wszamię.

Đorđe liże mózg wyjęty z modelu.

LENKA Dokładnie, żebyś później był taki jebnięty jak on.

Maja wyciąga nerkę i bestialsko ściska ją w ręce.

MAJA Spójrz na nerkę, Kosta. Scyzorykiem zrobimy ci w plecach dwa otwory, wyciągniemy, co ci przeszkadza, sprzedamy, pokroimy, rzucimy psu, zjemy, wyślemy do domu twojej mamie, rzucimy w nauczyciela i włożymy ci z powrotem. I już nigdy nie będzie ci się chciało sikać.

Slobodanka wyciąga z modelu serce.

SLOBODANKA Grillowane serce to moje danie popisowe!

Lenka wyciąga z modelu płuco.

LENKA Wbiję ci cyrkiel w płuco, a później nasypię ci tam wapna.

Maja wyciąga z modelu jelita.

MAJA Wyciągnę ci widelcem jelita, kawałeczek po kawałeczku i włożę je do umywalki, do wanny, pod prysznic i czyściutkie oddam, połowę tobie, a połowę twojej mamuśce.

Đorđe odczepia dłoń od modelu.

ĐORĐE A paluszki wsadzę pod piłę łańcuchową!

Maja wyciąga z modelu trzustkę.

MAJA Poharatam ci trzustkę.

Dzieci okrążają Kostę. Krzyczą na niego jednocześnie, bez określonego porządku.

LENKA Ty to potrafisz mi podnieść ciśnienie!

ĐORĐE Dostanę przez ciebie zawału!

SLOBODANKA Kłuje mnie przez ciebie w sercu!

MAJA Żółć mnie przez ciebie zalewa!

ĐORĐE Tyle krwi mi napsułeś!

LENKA Dasz palec, a weźmie całą rękę.

SLOBODANKA Żeby ci język kołkiem stanął.

ĐORĐE Głowa mi przez ciebie pęka!

MAJA No już, Kosta, zróbmy z tym porządek. I z ciśnieniem, i z zawałem, i z sercem, i z wątrobą, i z krwią, i z palcem, i z językiem, i z głową, wszystko ci usuniemy, żeby cię już nigdy nie bolało.

Kosta odsłania oczy i uszy.

KOSTA Pod łóżkiem siedzi wąż, ma sześć głów, dwanaście języków i troje oczu.

Slobodanka wskazuje w swoim albumie jakąś naklejkę.

SLOBODANKA (szczęśliwa) Wiem który to, to żmija zygzakowata, jadowita.

Đorđe wyciąga salamandrę ze słoika Slobodanki. Wrzuca ją Koście za koszulę. Kosta się wzdryga, macha gwałtownie rękami, nie może wyciągnąć salamandry. Kosta wrzeszczy.

ĐORĐE Nie martw się, tylko trochę poparzy ci skórę. Kiedy salamandra swoim lśniącym czarno-żółtym ciałkiem dotknie skóry opóźnionych kalek, drażni ją to i wydziela biały śluz.

Kosta dalej wrzeszczy i rzuca się. Żadne z dzieci mu nie pomaga.

SLOBODANKA Odgryź jej ogon, Kosta, odgryź jej ogon. Zobaczysz, że odrośnie.

Slobodanka śmieje się.

MAJA Jeśli walniesz ją po głowie, to może jak w tej książce, w Inwazji jaszczurów, zacznie wszystko rozpieprzać.

KOSTA A w szafie siedzi szkielet z trzema rogami.

LENKA Już lepsze to niż znoszone ciuchy po siostrze.

Kosta wkłada rękę w majtki, bo tam weszła mu salamandra.

KOSTA W muszli klozetowej siedzi żmija z zębami.

MAJA I tak ciągle sikasz, niech cię szlag.

Kosta wrzeszczy głośniej niż do tej pory.

KOSTA (wrzeszczy) W pokoju obok śpi mamusia!

Kosta próbując wyciągnąć salamandrę, przesuwa się na wózku do przodu i do tyłu, uderza nim kilka razy o ścianę. Uderza głową o ścianę. Traci przytomność. Wypada z wózka. Salamandra wyskakuje ze spodni Kosty. Slobodanka ją goni, ale nie może jej złapać.

SLOBODANKA (do Đorđa) Ty głupku! I co teraz dam mamie?

LENKA Mamy przejebane.

ĐORĐE Akurat. No już, chwyćcie go i wrzucimy go tam, gdzie najbardziej lubi siedzieć.

Maja, Lenka, Đorđe i Slobodanka chwytają Kostę za kończyny. Wynoszą go do toalety. Wracają, siadają na schodach, patrzą na rodziców, którzy przychodzą, żeby obejrzeć program artystyczny. Maja nagrywa rodziców.

LENKA Luz, niech siedzi w kiblu. Tam mu będzie najlepiej. Jak dojdzie do siebie, to trochę się wypłacze i będzie powtórka z rozrywki.

MAJA Tak sobie myślę, tam naprawdę też grają w gumę.

ĐORĐE Przynajmniej nie będziesz uderzać głową o dach autobusu.

SLOBODANKA I nie będziesz się przepychać między krowami i furmankami.

LENKA Nie polecisz samolotem do Ameryki i ominie cię katastrofa.

Lenka zakłada galowy strój do śpiewu w chórze. Staje w pierwszym rzędzie na schodach.

LENKA W pierwszym rzędzie, żeby wszyscy widzieli, co tu mam. Gładką skórę, kobiece biodra. Mam dopiero dziesięć lat, ale co zrobić. Niektórym pewne rzeczy przytrafiają się szybciej. Tata i tak nie przyjdzie, nie interesują go takie sprawy. Ale głupia ta Tijana, założyła koszulkę z Natalią Oreiro i frędzelkami, ja w życiu bym tego nie ubrała, nawet gdybym tak urosła. Nie prześwituje i jest brzydka. A tu mama w białej, wąskiej sukience, której nie może dopiąć. Narzuciła na nią kwiecistą bluzkę, żeby nie było jej widać majtek.

MAJA A mój tata jest w czarnej koszuli. Krew pięknie wygląda na jedwabiu.

ĐORĐE Ja powiedziałem moim, żeby nie przychodzili. Jeszcze tego brakowało, żeby się stroili dla niedorozwoja. Mama ugotowała makaron i czeka na mnie. Gorący półmisek stoi na środku stołu.

SLOBODANKA Sto razy jej mówiłam, żeby się przebrała, kiedy wróci z targu, ale nic z tego. Ta jej kamizelka strasznie śmierdzi.

LENKA Mam kilka siniaków, ale opalałam się na balkonie i teraz już ich tak nie widać. Tata już dawno wstawił szyby na balkonie, bo wrzeszczałam, kiedy się do mnie zbliżał, więc wymyślił, że to będzie taka moja izolatka. A po mojej stronie budynku nie ma wiele słońca. Siniaków już tak nie widać, w ogóle, szybko się opalam, słońce szybko mnie łapie.

SLOBODANKA (z uśmiechem) Idzie nauczyciel, ale z niego oblech.

Nauczyciel w pośpiechu wchodzi na scenę, jest spóźniony. Dzieci ustawiają się na schodach jako chór. Dzieci śpiewają, nauczyciel dyryguje. Rodzice już dotarli, rozpoczyna się program artystyczny.

MAJA Już nie wiem, który raz go proszę, żeby zatrzymał auto, bo chcę się wysikać na łące. Wycieram ręce nawilżaną chusteczką. Jesteśmy już na miejscu? Jesteśmy. Ja pierdolę.

EPILOG

Scena nie mieni się już blaskiem. To tylko pusta przestrzeń.

MAJA Pistolet – „Pistole”, bomba – „Bombe”, maska gazowa – „Gasmaske”. Gdy babcia pociągnęła za spust, nie zamknęła oczu, bo chciała, żebym była ostatnią rzeczą, którą widzi.

Mała Niemka milczy.

MAJA Jak się mówi: „Ty to masz szczęście”?

Mała Niemka nie wie.

MAŁA NIEMKA (zastanawia się) Tego się nie da przetłumaczyć.

KONIEC

1 W oryginale bohaterowie śpiewają fragment hitu z lat 90. Dr Iggy – Oči boje duge (pol. Oczy koloru tęczy). W tym miejscu, w porozumieniu z autorką, proponujemy słowa i melodię do Jeśli Zechcesz Odejść – Odejdź zespołu „Kult”. Przypis tłumaczek.

fot. Dalibor Danilović

TANJA ŠLJIVAR (ur. 1988 w Banja Luce). Dramatopisarka. Ukończyła dramaturgię na Wydziale Sztuk Dramatycznych w Belgradzie. Zdobyła również dyplom z zakresu Teatrologii Stosowanej na Uniwersytecie Justus Liebig w Gießen. Jej teksty dramatyczne są publikowane w czasopismach teatralnych, antologiach oraz wystawiane i realizowane jako czytania sceniczne w profesjonalnych teatrach w Bośni i Hercegowinie, Serbii, Chorwacji, Polsce, Austrii, Hiszpanii, Albanii i Niemczech. Pisze i publikuje także opowiadania, dramaty radiowe, scenariusze do filmów krótkometrażowych i artykuły teatrologiczne np. Czytanie na głos jako praktyka performatywna (Čitanje naglas kao performativna praksa) – na podstawie swojej rozprawy doktorskiej. Za twórczość dramatopisarską zdobyła kilka nagród, w tym Nagrodę Festiwalu Sterijino pozorje, Nagrodę MESS Market Development Award, Nagrodę im. Borislava Mihajlovicia Mihiza oraz nominację do Retzhofer Dramapreis w Austrii. Jej dramaty zostały przetłumaczone na kilkanaście języków. Brała udział w programach rezydencyjnych dla pisarzy w Grazu, Wiedniu, Prisztinie i Splicie. Od 2018 do 2019 roku pełniła funkcję kierowniczki literackiej w Teatrze Narodowym w Belgradzie. Była jurorką wielu konkursów, organizowanych m.in. przez Festiwal Sterijino pozorje, Fundację Hartefakt, Teatr Narodowy w Belgradzie, Nevid teatar w Banja Luce, Międzynarodowy Festiwal Filmu Animowanego w Banja Luce. Na problemie szeroko rozumianej granicy koncentrowała się we wczesnych utworach: Po ile pasztet? (Pošto je pašteta?, 2012), zrealizowanym w belgradzkim teatrze Atelje 212 w reżyserii Snežany Trišić i Drapanie albo jak zabiła się moja babcia (Grebanje ili kako se ubila moja baka, 2012), wystawionym w Bośniackim Teatrze Narodowym w Zenicy (Bosansko narodno pozorište Zenica), wyreżyserowanym przez Selmę Spahić. W Polsce zaprezentowano czytanie performatywne Drapania w reżyserii Małgorzaty Wdowik podczas 9. edycji Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego DEMOLUDY w Olsztynie (2015). Šljivar nie stroniła od eksperymentowania z formą, czego efektem były kolejne dwa teksty: Jesteśmy tymi, przed którymi przestrzegali nas rodzice (Mi smo oni na koje su nas roditelji upozoravali, 2016), zaprezentowany w Bośniackim Teatrze Narodowym w Zenicy w reżyserii Mirjany Karanović i Ale miasto mnie chroniło (Ali grad me je štitio, 2018), włączony do repertuaru Teatru Narodowego w Užicu (Narodno pozorište Užice) w reżyserii Bojana Đorđeva (w Polsce dramat został opublikowany w czasopiśmie „Dialog” nr 2020/3, przeł. Dorota Jovanka Ćirlić). W dwóch ostatnich utworach Tak jak wszystkie wyzwolone dziewczyny (Kao i sve slobodne djevojke) i Reżim miłości (Režim ljubavi) starała się połączyć dwa podejścia – zbadać granice swoich tekstów dramatycznych zarówno na poziomie formy, jak i treści. Na ich podstawie powstały czytania: w Miejskim Teatrze Gavella w Zagrzebiu, w Teatrze Narodowym w Belgradzie, podczas 9. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame) w Zenicy, ponadto słuchowisko radiowe WDR Radio in Köln oraz spektakl (Režim ljubavi) w Atelje 212 w reżyserii Bojana Đorđeva w 2018 roku. Tanja Šljivar jest również autorką monodramów: Martwourodzona. Monolog Zofii von Chotek, księżnej Hohenberg (Mrtvorođena. Jedan monolog Sofije Hotek, vojvotkinje od Hoenburga, 2016), odczytanego podczas Q21 Artists-in-Residence w Wiedniu; Samoofiarowana (Samožrtvovana, 2018), powstałego w ramach regionalnego projektu „Six persons singular”; Śmierć wędrownej handlarki. Monolog dla Europy (Smrt trgovačke putnice. Jedan monolog za Evropu, 2018), przedstawionego podczas programu „Ich, Europa” w Dortmundzie oraz segmentu omnibusu Lepa Brena Project (Lepa Brena prodžekt, 2019), wystawionego w Teatrze Bitef. Dramatopisarka zyskuje coraz większą popularność w Niemczech, czego dowodem są spektakle powstające na bazie jej tekstów w Berlinie i Stuttgarcie.

Nedžma Čizmo

Matka

albo wszystkie lalki

idą do nieba

Majka

ili sve lutke idu u raj

tłumaczenie:

Martyna Lechman

OSOBY

SANJICA (czasem nazywana Sanją)

ANICA

LALKI

ZLAJA[1]

MATKA

Sanjica i Anica, kobiety w wieku trzydziestu lat lub starsze, latami zamykane i maltretowane przez matkę, stworzyły sobie świat lalek, który pozwolił im pozostać zdrowymi osobami. Dzięki codziennemu kreowaniu życia nie zdziczały, ale rozwijały swój intelekt, marząc i rozwiązując wymyślone problemy swoich lalek. W ten sposób uszlachetniały własne uwięzienie, nadawały sens każdemu nowemu dniu, a za pomocą drobnych wzruszeń dawały swoim ciałom wrażenie bycia wciąż żywymi i sprawczymi.

Miejsce akcji – pokój na poddaszu.

Czas akcji – noc.

Drzwi otwierają się. Na oświetloną scenę wchodzi Anica, a na wózku inwalidzkim wjeżdża Sanjica. Po ich pojawieniu się drzwi natychmiast się zamykają, słychać przekręcanie klucza w zamku.

Zastygają w bezruchu. Nasłuchują oddalających się kroków.

Ruchy i czynności wykonywane są z opóźnieniem.

Anica rozbiera Sanjicę, która zostaje w białej koszuli nocnej. Następnie masuje jej nogi i zakłada podkolanówki. Potem wyciąga ręce w stronę jej włosów, jakby chciała ją uczesać. Sanjica nagle zatrzymuje ją – zmiana rytmu. Anica podnosi Sanjicę z wózka i popycha ją mocno na łóżko. Sanjica patrzy na nią i powoli wyciąga cukierka. Podaje go Anicy.

SANJICA Weź!

Kiedy widzi, że Anica nie chce cukierka, sama odwija go z papierka, powoli, i mlaszcze. Sanjica wyciąga i naprawia lalkę Zlaję. Anica patrzy na nią… z politowaniem. Anica zaczyna grać na nieistniejącym akordeonie.

SANJICA Co robisz?

ANICA Gram. (pauza) Nie słyszysz?

SANJICA Nie.

ANICA A teraz?

SANJICA Nie.

ANICA Wysil się trochę!

SANJICA Nie chcę.

ANICA Spróbuj… Starasz się w ogóle?

SANJICA Nie mogę, nie słyszę.

ANICA Właśnie, że możesz, Sanjico, dalej, nadstaw uszu!

Sanjica faktycznie stara się usłyszeć muzykę graną przez siostrę na wyobrażonym akordeonie.

ANICA Dalej, możesz to zrobić, możesz wszystko, Sanjico!

SANJICA Nie słyszę!

ANICA Spróbuj jeszcze raz!

SANJICA Nie słyszę!

ANICA Kłamiesz!

Sanjica próbuje uciec od Anicy, więc Anica łagodzi sytuację.

ANICA Ciiiiii, słuchaj! Muzyka…

Rozpoczyna się muzyka. Anica gra w uniesieniu… Sanjica obserwuje ją przez jakiś czas, potem się wycofuje.

Sanjica zakłada welon i bierze lalkę Zlaję.

SANJICA Zlaja jest gotowy. Dalej, spójrz na niego, zupełnie jak nowy…

Anica milczy.

SANJICA Pobawmy się. Proszę cię…

ANICA Nie chcę!

SANJICA Tylko ten jeden raz?

ANICA Tylko ten jeden raz!

Sanjica prostuje lalkę, przygotowując i ją, i siebie do ślubu. Anica zaczyna opowiadać.

ANICA Para młoda w takt marsza weselnego wkracza do kościoła. Słychać radosne okrzyki i oklaski wszystkich obecnych. Wszędzie są białe róże.

SANJICA Kościół nigdy nie był tak pięknie przystrojony!

ANICA Panna młoda ma błyszczący naszyjnik, a pan młody obejmuje ją w talii!

SANJICA Wszyscy na nas patrzą!

ANICA Wszyscy myślą sobie: „Boże, jaka piękna ta panna młoda! On jej nie wypuszcza z rąk”, a zgromadzeni wzdychają: „Nie ma nic piękniejszego, niż być kochaną!”.

SANJICA Czuję, jakby mi zaraz serce z radości miało wyskoczyć z piersi!

ANICA Obsypują ich płatkami kwiatów, a dwoje zakochanych, dumnych i szczęśliwych, powoli zbliża się do księdza.

KSIĄDZ (ANICA) Zebraliśmy się tu dzisiaj, aby połączyć świętym węzłem małżeńskim Sanję i Zlaję. Niech ich małżeństwo będzie pobłogosławione. Amen. Sanju, czy bierzesz sobie Zlaję za męża?

PANNA MŁODA (SANJICA) Biorę.

KSIĄDZ (ANICA) Zlaju, czy bierzesz sobie Sanję za żonę?

ZLAJA (SANJICA) Biorę!

KSIĄDZ (ANICA) Ogłaszam was mężem i żoną. Możesz pocałować pannę młodą!

Kiedy Sanjica zbliża swoją twarz do twarzy lalki, Anica ich rozdziela i sama próbuje pocałować Zlaję. Sanjica przerywa zabawę.

SANJICA Ksiądz na ślubie tak nie robi!

ANICA Nie pamiętam już tych wszystkich rzeczy, które się potem robi…

SANJICA Ja pamiętam wszystko po kolei!

ANICA To ty bądź księdzem, a ja będę panną młodą…

SANJICA A za kogo chcesz wyjść?

ANICA Za Zlaję!

SANJICA On jest mój… Nie możesz za niego wyjść!

ANICA Niby dlaczego?

SANJICA To grzech…

ANICA Dla ciebie wszystko jest grzechem!

SANJICA Nie ja wymyśliłam grzechy…

ANICA A ja właśnie chciałabym jakiś popełnić!

Anica zaczyna powoli się rozbierać.

ANICA Zapragnęłam mężczyzny… Który przychodzi do mnie w snach… Znam go skądś, ale nie pamiętam skąd… Po prostu czasem przychodzi do mnie we śnie i bierze mnie za rękę, przyciąga do siebie… i namiętnie całuje… dotyka moich piersi… rozbiera mnie, delikatnie…

Anica jest w coraz większym uniesieniu.

SANJICA Przestań! To grzech! (powrót do rzeczywistości) Natychmiast się pomódl!

ANICA Daj mi spokój.

Na zewnątrz słychać kroki. Obie spoglądają na drzwi.

SANJICA Czy to matka?

Cisza. Anica nasłuchuje pod drzwiami.

ANICA Nie, to tylko wiatr…

Słychać gołębie. Anica staje w oknie.

SANJICA Widzisz je?

ANICA Nie.

SANJICA A słyszysz?

Anica tylko na nią patrzy.

SANJICA Na pewno już wróciły… Gołębie… Całymi dniami wszędzie latają, ale zawsze do nas wracają, prawda?

ANICA Mhm…

SANJICA Bawmy się dalej.

ANICA Tylko jeśli ja mogę być dziewczyną… I jeśli mi pożyczysz Zlaję!

SANJICA Jak mam ci pożyczyć męża…

ANICA Wróci do ciebie…

SANJICA (z uśmiechem) Rzeczywiście, zawsze wraca…

ANICA I mam na imię Magdalena!

SANJICA Dlaczego?

ANICA Tak miała na imię ta panna młoda, wtedy, w kościele…

Anica podchodzi do okna.

SANJICA Magdalena stoi zamyślona w oknie i czeka na Zlaję.

Sanjica wstaje z wózka i animuje Zlaję.

ZLAJA (SANJICA) Cześć!

ANICA Cześć!

ZLAJA (SANJICA) Jak ci na imię?

ANICA Dlaczego cię to interesuje?

ZLAJA (SANJICA) Bo jesteś najpiękniejszą kobietą na świecie…

ANICA Nie widziałeś wszystkich kobiet na świecie, żebyś mógł to wiedzieć…

ZLAJA (SANJICA) Widziałem, bo podróżowałem po całym świecie…

ANICA Gdzie byłeś?

ZLAJA (SANJICA) W Indiach, Rosji, Chinach…

ANICA Chciałabym z tobą gdzieś pojechać, gdzieś daleko, gdzie są piaszczyste plaże…

Scena kontaktu pomiędzy Anicą i Sanjicą.

ANICA (do Sanjicy) Wezmę twoją rękę i położę ją sobie na plecach… A ty mnie mocno obejmiesz kolanami w pasie i opleciesz ramionami moją szyję.

SANJICA Anico, to jest grzech! Matka nas usłyszy!

ANICA Ja nie mam matki, umarła!

SANJICA Nie wolno ci tak mówić!

Sanjica upada na podłogę.

ANICA (śpiewa) Nie mam matki! Nie mam matki!

Anica bierze Zlaję i kontynuuje zabawę z nim, tańczy. Rzuca lalkę na podłogę i dalej tańczy sama, śmiejąc się. Sanjica szybko podnosi Zlaję i czołga się w stronę łóżka.

Sanjica doczołguje się do łóżka.

SANJICA Znowu przesadziła. Pójdzie prosto do piekła… Będziemy się bawić tylko zgodnie z zasadami… Jeśli jeszcze raz powie coś grzesznego, matka się o tym dowie! Wszystko jej opowiem… Myślisz, że się nie odważę? Mogę to zrobić, mogę… Zobaczysz… Czy to ona? Nie, to znowu wiatr… Co będzie, jeśli się obudzi i zobaczy ten bałagan? Ukarze nas… Jestem chora, jestem bardzo, bardzo chora…

Podczas gdy Sanjica powtarza swoją mantrę, wraca Anica z lalką przedstawiającą matkę. Sanjica w tej samej chwili przestaje i chowa Zlaję.

MATKA (ANICA) Sanjico!

SANJICA Tak, mamo!

MATKA (ANICA) Chciałaś mi coś powiedzieć!

SANJICA Nic takiego, mamo…

MATKA (ANICA) Ukrywasz coś przed matką?

SANJICA Nie ukrywam…

MATKA (ANICA) Kłamiesz, Sanjico! Kłamcom w piekle płoną języki!

SANJICA Mamusiu…

MATKA (ANICA) Mów, Sanjico!

SANJICA Anica chce zgrzeszyć z mężczyznami!

MATKA (ANICA) Ha! Z mężczyznami… A ty, Sanjico, też chciałabyś grzeszyć z mężczyznami? Wiem, że nocą całujesz się z lalkami…

SANJICA To było tylko jeden raz, mamo…

MATKA (ANICA) Matka spłonie przez ciebie w piekle! Matka, która cię urodziła i troszczyła się o ciebie… Tego właśnie chcesz?

SANJICA Nie chcę…

MATKA (ANICA) To są diabelskie kreatury! To diabeł próbuje udawać Boga i wtedy tworzy nieżywe istoty, przypominające ludzi! Dlatego teraz wszystkie je spalę!

SANJICA Mamo, nie pal ich, proszę cię!

MATKA (ANICA) Wolisz, żeby spłonęły one czy my?! Wszetecznice dwie! Nigdy już nie zobaczycie światła dziennego! Będziecie się modlić na klęczkach, aż nie dacie rady wstać z kolan!

SANJICA Przestań, Anico! Nie chcę już tego…

MATKA (ANICA) Zwiążę ci ręce złożone do modlitwy!

SANJICA Przestań, proszę cię… Nie chcę już tego…

Sanjica trzęsie się od płaczu.

ANICA Musisz się jej sprzeciwić!

SANJICA Słyszałaś, co powiedziała? Spali nasze lalki!

ANICA Mówi tak tylko, żeby cię przestraszyć! Następnym razem spróbuj się jej sprzeciwić, zobaczysz, jak się wtedy przestraszy!

SANJICA Jak mam się sprzeciwić?

ANICA Patrz na mnie! Pokażę ci.

Sanjica bierze lalkę matki.

MATKA (SANJICA) Anico! Masz grzeszne myśli!

ANICA To myśli mogą być grzechem?

MATKA (SANJICA) Ośmielasz się zabijać swoją matkę w myślach?

ANICA Robię to codziennie!

MATKA (SANJICA) Nakazuję ci przestać!

ANICA Nie możesz rozkazywać moim myślom!

MATKA (SANJICA) Bóg cię pokarze!

ANICA Nieprawda! On jest miłosierny! A ty jesteś okrutna i to ciebie pokarze! Dokładnie tak, jak cię ukarał, kiedy twoja własna matka zostawiła cię w sierocińcu!

Sanjica opuszcza lalkę.

SANJICA Co ty mówisz, Anico!

ANICA Nie wtrącaj się i wracaj do zabawy!

Sanjica niechętnie podnosi lalkę.

MATKA (SANJICA) Niewdzięcznice! Po tym jak poświęciłam wam całe swoje życie? Chroniłam was przed tym światem pełnym grzechu… Spójrzcie na siebie, jedna – kaleka, druga… kompletnie szalona… Ktoś inny już dawno zostawiłby was w sierocińcu, tak jak moja matka mnie! Ale ona była pijaczką i nierządnicą, a ty odziedziczyłaś jej geny… Modlę się za twoją grzeszną duszę, Anico… Dalej, Anico, poproś mnie o wybaczenie, a ja ci wybaczę…

ANICA (zapłakana) Nikogo nie możesz ochronić przed grzechem… Nie rozumiesz? Trzymasz nas całe lata w zamknięciu, a my i tak dalej grzeszymy… przynajmniej w myślach… Wiesz dlaczego?

MATKA (SANJICA) Bo w waszych żyłach płynie pogańska krew waszego ojca!

Pauza.

ANICA Nie mów tak o nim!

MATKA (SANJICA) Bezecnik! Jesteś taka jak on! I jeśli się nie zmienisz, spłoniesz w piekle jak on!

ANICA Mój tata nie trafi do piekła!

MATKA (SANJICA) Oooo, ten łgarz zasłużył na najgłębsze kręgi piekła! I nie waż się go bronić!

ANICA Dlaczego nazywasz go łgarzem? Bo nie był w stanie znieść życia z wariatką?

MATKA (SANJICA) Nie masz o niczym pojęcia! Nawet go nie pamiętasz! To tchórz, który nas zostawił! I to prawdziwe szczęście, że nigdy nie wrócił!

ANICA Prawdziwe szczęście? Dzień i noc błagałaś Boga, żeby tata wrócił! Biedną Sanjicę wsadziłaś na wózek, licząc, że przyleci z litości nad chorym dzieckiem!

MATKA (SANJICA) Twoja siostra jest bardzo, bardzo chora! A ten człowiek o kamiennym sercu nie raczył nawet odwiedzić dziecka przykutego do łóżka!

ANICA A właśnie, że przyjechał! (matka się zatrzymuje) Myślisz, że nie pamiętam ostatniej wizyty taty? Sanjica majaczyła w gorączce i on przyjechał ją odwiedzić. Kiedy zbierał się do wyjścia, złapałaś go za rękaw i błagałaś, żeby został. On nie chciał. Krzyczałaś, że go kochasz, a on… on powiedział… Powiedział, że robi mu się niedobrze na twój widok… Przykro mi, matko… Przykro mi, że złamał ci serce… Na koniec zagroziłaś mu, że zabierzesz nas gdzieś daleko i że nas więcej nie zobaczy… Dlaczego to zrobiłaś? On ciągle nas szuka!

MATKA (SANJICA) On jest martwy! Martwy! Nigdy go nie obchodziłyście, wy małe grzesznice! To przez was nas zostawił!

ANICA Zostawił nas przez ciebie, bo jesteś nienormalna!

SANJICA Skończ już z tym…

ANICA Sanjico, ona jest nienormalna i ty też, bo jej bronisz! Powinnyśmy już dawno temu od niej uciec!

SANJICA To nasza matka, kocha nas!

ANICA Spójrz na siebie, Sanjico! Zobacz, jaka jesteś brzydka! Masz trzydzieści lat! Jesteś taka brzydka, że nawet ta lalka bez głowy cię nie chce!

Bierze Zlaję i rzuca nim o ścianę.

SANJICA Nie ruszaj Zlai!

ANICA To tylko lalka! Z kawałka szmatki! Rozpada się i śmierdzi!

SANJICA To jest mój mąż!

Sanjica rzuca się na Anicę, ale Anica pokonuje ją, przewraca na podłogę i dociska kolanami.

ANICA Powiedz! Powiedz, że to lalka!

SANJICA Puść mnie!

ANICA Powiedz, że to lalka! Zlaja to lalka, która się rozpada i śmierdzi! Powiedz!

SANJICA Zlaja to lalka, która się rozpada i śmierdzi!

ANICA A nasza matka jest nienormalna!

SANJICA Puść mnie, proszę!

ANICA Powiedz: „Nasza matka jest nienormalna!”.

SANJICA Nasza matka jest nienormalna…

ANICA I zła!

SANJICA I zła…

ANICA I trzeba ją zabić!

SANJICA I trzeba ją…. Zabić…

ANICA I wybrać się nad morze!

SANJICA I wybrać się nad morze! I wybrać się nad morze! I wybrać się nad morze!

MIĘDZYSCENA

Anica usypia Sanjicę. Anica przed lustrem przemienia się w matkę.

ANICA Dystrofia mięśniowa to dziedziczna, postępująca choroba, atakująca głównie mięśnie szkieletowe, która powoduje rozpad komórek mięśniowych i prowadzi do stopniowego osłabienia mięśni. Widzicie, a lekarze mi mówią, że nie mam o niczym pojęcia. To oni nie mają pojęcia! Moje dziecko jest chore! A oni mimo całego mojego cierpienia mówią mi, że nie widzą przyczyny choroby. Chyba ja wiem najlepiej, co dolega mojemu dziecku! Przepisują leki, byle tylko się mnie pozbyć… A ja jestem jedynie matką, która martwi się o swoje dzieci… Nikt nie pyta, co czuje matka… Bóg obdarował mnie dwiema dziewczynkami, jedna nie chodzi, druga jest… opóźniona. Jak mam je wysłać do szkoły? Nigdzie nie mogą się beze mnie ruszyć… Młodsza ze swoim słabowitym ciałem, czy ona da radę cokolwiek robić sama? A starsza… Coraz bardziej nie wie, co mówi… Jak one mają sobie poradzić beze mnie? Obie są jak słabe pisklęta, które odchowałam własnymi rękami! Właśnie tak… Nigdy nie przyszło mi do głowy, żeby zostawić je w sierocińcu, tak jak zostawiła mnie moja matka… A ich ojciec? Umarł… wiele lat temu… Młody był… Bóg tak chciał, kim my jesteśmy, żeby mieszać się do jego planów… Bóg jest teraz moim jedynym przyjacielem i pocieszeniem… Wszystko to będzie nieistotne, kiedy wreszcie znajdziemy się w niebie… Musimy być cierpliwi… Każdy dźwiga swój krzyż… To jest mój krzyż i muszę go dźwigać. Czasem myślę, że Bóg ochronił moje dzieci… Tak, tak… Ustrzegł je przed grzechem… Jeśli macie dzieci, rozumiecie, o czym mówię… Wiecie, straszono mnie opieką społeczną, że przyjdą zabrać mi moje dziewczynki, ale ja nikomu nie dam swoich dzieci! Tylko ja mam do nich prawo i będę o nie walczyć, póki żyję!

I

Sanjica na wózku inwalidzkim. Anica zakłada jej perukę.

SANJICA Musisz to wiedzieć… tata nigdy nie wróci.

Anica milczy.

SANJICA I nigdy nie zamierzał po nas wrócić…

ANICA Mnie powiedział, że wróci!

SANJICA Kłamiesz!

ANICA Po mnie wróci.

II

Anica w oknie. Sanjica proponuje jej cukierka.

SANJICA Musisz to wiedzieć… tata nigdy nie wróci.

Anica milczy.

SANJICA I nigdy nie zamierzał po nas wrócić…

ANICA Mnie powiedział, że wróci!

SANJICA Kłamiesz!

ANICA Po mnie wróci.

SANJICA Nic ci nie powiedział.

ANICA Skąd wiesz?

SANJICA Po prostu odszedł.

III

Anica sprząta kącik Sanjicy.

ANICA Leżałaś z gorączką, majaczyłaś… wszyscy myśleli, że się przekręcisz od tej ospy!

SANJICA Tata przyjechał wtedy tylko do mnie! Ty go nie obchodziłaś! (pauza)

ANICA Dlaczego w takim razie nie przyjechał też wtedy, kiedy udawałaś chorą?

SANJICA Udawałam? Jestem bardzo, bardzo chora!

ANICA Dlaczego nie przyjechał wtedy, gdy matka ogoliła ci głowę i wszystkim cię pokazywała jak jakieś straszydło?

SANJICA Jestem bardzo chora!

ANICA Dlaczego w takim razie jeszcze nie umarłaś, Sanjico?

IV

Anica masuje nogi Sanjicy.

ANICA Dlaczego nie przyjechał wtedy, kiedy matka wsadziła cię na wózek i pokazywała w kościele jako kalekę?

SANJICA Nie mów tak o matce!

ANICA Przyjrzyj się swoim nogom, Sanjico, są tak silne jak moje! Możesz biegać!

Ściąga ją z wózka. Sanjica powstrzymuje ją ręką.

SANJICA Jestem bardzo, bardzo chora…

V

Anica niesie Sanjicę na plecach.

ANICA Nic nie rozumiałam, Sanjico, kiedy znienacka musiałaś siadać na wózek, po tym jak wcześniej bawiłaś się ze mną na dworze…

SANJICA Zostaw mnie…

ANICA A potem szkoła… Powiedziała, że nie mogę iść do szkoły… A ja już zdążyłam się nauczyć, jak pisać nasze imiona…

SANJICA Puść mnie.

ANICA Mówili: „Twój tata na pewno patrzy na ciebie z nieba”… Chciałam tym ludziom w kościele powiedzieć, że mój tata wróci i że umiem już pisać…

SANJICA On jest martwy!

ANICA Nie jest!

SANJICA Dlatego nie wrócił.

ANICA Nie jest martwy!

SANJICA W takim razie powiedz, dlaczego nigdy nie wrócił?

ANICA Szuka mnie… ale nie wie, gdzie jestem, bo ona nas zabrała do innego miasta… A wiesz dlaczego, Sanjico? Czy kiedykolwiek się nad tym zastanawiałaś? On nie wie, gdzie jesteśmy!

VI

Sanjica opatruje rękę Anicy.

ANICA Zawsze byłaś posłuszną córeczką mamusi! Niedobrze mi się robi na myśl o tym, że matkę kochasz bardziej niż mnie!

SANJICA Matkę trzeba kochać!

ANICA Niedobrze mi na myśl o tych wszystkich jedwabnych pończochach na Gwiazdkę! Ten sam prezent co roku… Niedobrze mi od tych cukierków, którymi cię przekupuje!

SANJICA Matkę trzeba kochać!

ANICA Żebyś choć jeden raz stanęła po mojej stronie! Żebyś chociaż spróbowała się jej postawić, gdy mnie przywiązywała do łóżka!

SANJICA „Czcij ojca twego i matkę twoją, abyś długo żył na ziemi, którą Pan, Bóg twój, da tobie”[2].

ANICA Mam już dosyć tych Bożych przykazań, całe życie je powtarzasz jak papuga. Mam dosyć i przykazań, i matki, i Boga!

SANJICA Nie mów tak!

ANICA Daj mi mówić! Nie chcę więcej słuchać przykazań – ani jej, ani Boga! Nie mogę i nie chcę jej więcej przebaczać!

SANJICA Przebaczać jest rzeczą ludzką!

ANICA A możesz, Sanjico, wybaczyć matce, że spaliła lalki? (pauza) Milczysz? Dalej, odpowiedz… Widzisz, tobie nie boję się o wszystkim mówić, bo cię kocham! Kocham cię bardziej niż matkę i Boga. Ty też mnie tak kochasz?

SANJICA To nie jest ten sam rodzaj miłości…

ANICA Powiedz! Kochasz mnie bardziej niż matkę?

SANJICA Nie kocham.

Pauza.

SANJICA Ty bardziej ode mnie kochasz tatę…

Pauza.

SANJICA I tata odszedł. Miał drugą żonę i dzieci. A o tobie zapomniał.

Anica milczy.

ANICA Myślisz, że zabrał ich nad morze?

VII

ANICA Myślisz, że zabrał ich nad morze?

SANJICA Na pewno.

ANICA Sanjico, my też wybierzmy się nad morze…

SANJICA Co tam będziemy robić we dwie?

ANICA Pływać z rybami, wylegiwać się na piasku, bawić się z dziećmi… Zakochamy się… Poznamy wspaniałych mężczyzn, prawdziwych, z krwi i kości…

SANJICA Jak się dostaniemy nad morze?

ANICA Pójdziemy…

SANJICA Ale ksiądz mówi, że morze jest daleko.

ANICA Wstań i sama zobacz. Tam jest morze… No dalej, weź mnie za rękę.

Sanjica wstaje. Podchodzi do okna.

SANJICA Gdzie jest morze?

ANICA Tam, widzisz tamtą kopułę i tamtą górę? Zaraz za nimi jest morze…

SANJICA A jak stąd wyjdziemy?

ANICA Kiedy ona pójdzie spać, wejdziemy na dach i polecimy…

SANJICA Naprawdę będziemy latać? Myślisz, że potrafimy?

ANICA Wystarczy tylko rozłożyć ręce…

SANJICA Więc będziemy latać, tylko my dwie?

ANICA A kogo jeszcze potrzebujemy?

VIII

Przygotowują się do drogi. Ubierają się.

SANJICA Co z nią będzie, kiedy odejdziemy?

ANICA Jakoś sobie poradzi.

SANJICA Nie… Nie możemy odejść bez pożegnania…

ANICA Nie możesz jej powiedzieć, że idziemy!

SANJICA Matkę trzeba kochać!

ANICA Czy głodzenie kogoś można nazwać miłością?

SANJICA To dlatego, że jesteśmy biedne.

ANICA Czy przywiązywanie do łóżka można nazwać miłością?

SANJICA Anico, zgrzeszyłaś wtedy i dobrze o tym wiesz.

ANICA Czy zamykanie kogoś w domu można nazwać miłością?

SANJICA To dlatego, że jesteśmy chore.

ANICA Czy golenie głowy można nazwać miłością?

Pauza.

SANJICA Pozwól mi się pożegnać, proszę!

ANICA Dobrze…

Anica bierze lalkę.

SANJICA Mamo…. Mamusiu…. My… My idziemy teraz nad morze… Ale wrócimy! Obiecuję! I przyniesiemy ci naszyjnik z błyszczącymi kamykami…

MATKA (ANICA) Sanjico! Chcesz mnie opuścić? Zostawić mnie tu samą?

SANJICA Muszę iść z Anicą… Nie złość się na mnie…

MATKA (ANICA) Czy kochasz ją bardziej niż swoją matkę?

SANJICA Nie może iść sama…

MATKA (ANICA) Twoja siostra jest jak twój ojciec! Niech idzie… My dwie będziemy dobrze sobie żyć bez niej… Pewnego dnia będziemy się śmiać w niebie, podczas gdy ona i jej ojciec będą się smażyć w piekle!

SANJICA Anica nie pójdzie do piekła… Mamo, co ty mówisz?

MATKA (ANICA) Pójdzie! Puść ją, niech idzie!

SANJICA Co ty mówisz…

MATKA (ANICA) Jeśli pójdziesz z nią, znajdę cię! I przyprowadzę do domu. A wtedy, Sanjico, nawet do kościoła nie wyjdziesz.

SANJICA Nie?

MATKA (ANICA) Nie. Zwiążę ci ręce złożone do modlitwy przed ołtarzem i będziesz się modlić tak długo, aż usta ci zsinieją!

SANJICA Nie rób tego, mamo…

MATKA (ANICA) A potem ściągnę ci koszulę, żeby zobaczyć, jak pęka ci skóra, kiedy się biczujesz. Dopóki twoja dusza nie oczyści się z grzechu!

SANJICA Nie chcę…

MATKA (ANICA) Następnie na twoich oczach ukamienuję twoją rozwiązłą siostrę… Wtedy, moja miła córko, ty i ja będziemy żyć razem spokojnie, czekając na niebo!

Sanjica wyrywa lalkę z rąk Anicy i odrywa jej głowę. Pauza. Anica obejmuje Sanjicę. Słychać dźwięk przypominający odgłos kroków. Obie kobiety stają w osłupieniu. Kroki jakby się przybliżają. Spoglądają w stronę drzwi.

SANJICA To ona idzie…

ANICA Dalej… Dalej, polećmy, proszę cię… Teraz!

SANJICA A co z lalkami, ona je spali…

ANICA Nie martw się, Sanjico, wszystkie lalki idą do nieba.

Odlatują.

1 Imię męskie występujące w niektórych krajach byłej Jugosławii. Przypis tłumaczki.

2 Cytat z Biblii Tysiąclecia, Księga Wyjścia 20:12. Przypis tłumaczki.

fot. Elmedina Tirić

NEDŽMA ČIZMO (ur. 1996 w Sarajewie). Dramatopisarka i dramaturżka, scenarzystka i poetka. Wychowywała się w miejscowości Vareš. Jest absolwentką dramaturgii Akademii Sztuk Scenicznych w Sarajewie. Na trzecim roku studiów była asystentką dramaturga Segora Hadžagicia przy spektaklu Tam i z powrotem (Tamo-Vamo) w reżyserii Marka Manojlovicia w Teatrze Młodych w Sarajewie (Pozorište mladih Sarajevo) oraz przygotowywała tekst i dramaturgię do dziecięcego spektaklu lalkowego Muzykanci z Bremy (Bremenski muzikanti), który wyreżyserowała Belma Lizde-Kurt w tym samym teatrze. W 2018 roku miał premierę spektakl na podstawie jej pierwszego autorskiego dramatu Matka albo wszystkie lalki idą do nieba (Majka ili sve lutke idu u raj) w reżyserii Dubravki Zrnčić-Kulenović. Autorka była odpowiedzialna również za dramaturgię tego przestawienia. Spektakl nadal znajduje się w repertuarze Sarajewskiego Teatru Wojennego (Sarajevski ratni teatar SARTR), włączono go również do programu 18. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame) w Zenicy oraz 36. Spotkań Teatrów Bośni i Hercegowiny w Brčku (Susreti pozorišta/kazališta BiH u Brčkom). Od czasu do czasu w czasopiśmie „Wyzwolenie” („Oslobođenje”) publikuje teksty krytyczne z zakresu filmu, teatru i baletu. Pisze także poezję oraz scenariusze filmowe. Obecnie w fazie postprodukcji znajduje się film Koronka (Čipka) na podstawie jej scenariusza. Stara się rozszerzać działalność dramaturgiczną na inne pola niż teatr czy film. Pracowała jako dramaturg przy pokazach mody i festiwalach muzyki klasycznej. Bada teatr lalek dla dorosłych oraz dla dzieci, chętnie uczestniczy w warsztatach dla dzieci.

Lejla Kalamujić

Ludojadka

albo jak zabiłam swoją rodzinę

Ljudožderka

ili kako sam ubila svoju porodicu

tłumaczenie:

Gabriela Abrasowicz

OSOBY

LEJLA

BRANA (babcia Lejli – z serbskiej grupy etnicznej),

BORO (dziadek Lejli – z serbskiej grupy etnicznej),

SAFETA (babcia Lejli – z boszniackiej grupy etnicznej),

NEDŽAD (dziadek Lejli – z boszniackiej grupy etnicznej)

Ten dramat jest o nich.

POZOSTAŁE OSOBY

WEDŁUG KOLEJNOŚCI POJAWIENIA SIĘ

PRZYJACIÓŁKA MAMY

PIERWSZY GRABARZ

DRUGI GRABARZ

LEKARZ MAMY

URZĘDNIK W MUNDURZE

WRÓG

LEKARZ LEJLI

WRONY

DZIEWCZYNA LEJLI

I

PAPIEROS WYPALIŁ SIĘ DO POŁOWY

DWA GROBY

OJCOWSKA KURTKA PORAŻKI

RODZINA

PRZYSIĘGA PIONIERSKA

A WTEDY JĄ TEŻ ZABIŁY JEJ DZIECI

ŚMIERĆ SPOWIŁA MIASTO

II

DOMEK Z CUKRU

NA BŁĘKITNEJ DRODZE

POWRÓT NA GRBAVICĘ

WYMIANA NA MOŚCIE BRATERSTWA I JEDNOŚCI

ŚMIERĆ BORY

NIE MA JUŻ NAWET ZMARŁEGO DŽAVIDA

ŚMIERĆ SAFETY

III

SARAJEWO – BIJELJINA – SARAJEWO

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (I)

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (II)

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (III)

MOŻE TO JA JESTEM WROGIEM TEGO MIASTA?

W KWIATOWYM OGRODZIE MOJEGO UMYSŁU

IV

WIELE LAT PÓŹNIEJ

CZYŻBYŚ CZERPAŁA KORZYŚCI ZE SWOICH ZMARŁYCH BLISKICH?

SERCE CIEMNOŚCI

JESTEM WINNA

PROŚBA DO PTAKÓW

OSTATECZNY PRZYDZIAŁ GROBÓW

I

PAPIEROS WYPALIŁ SIĘ DO POŁOWY

Lejla jest sama na scenie.

LEJLA To wydarzyło się po północy. Dokładnie tu. Tutaj stał stolik. Stolik klubowy. Drewniany. Na nim popielniczka. W niej papieros. Wypalony do połowy. Ona siedziała w fotelu. Martwa. Pod fotelem leżał dywanik. Zmierzwiony. W ostatnich drgawkach mocno zapierała się nogami.

Później powiedzieli: „…gdy wynosiliśmy ją martwą z domu, poszło jej oczko w pończosze. Przerwała się nić”. Jak linia życia.

Pauza.

LEJLA Urodziłam się trzydzieści siedem lat temu. Latem. Gdy matka była w siódmym miesiącu ciąży. Miała, powiedzieli później, drobne problemy z sercem. Poddano ją terapii. Ale —

Na scenie pojawia się przyjaciółka jej matki.

PRZYJACIÓŁKA MAMY Piłyśmy kawę na mieście. Tylko we dwie. Spojrzała na zegarek i powiedziała, że musi iść. Że ma umówioną wizytę kontrolną. Miałam wolny dzień. „Idę z tobą”, powiedziałam. Poczekalnia pusta. Nikogo nie ma. Wchodzę z nią, żeby nie siedzieć bez sensu samej. Pamiętam, że lekarz miał okulary w grubych oprawkach. Były wtedy modne. Na stole stała maszyna do pisania i popielniczka z kilkoma zgaszonymi niedopałkami.

„Jak się pani czuje?” – zapytał.

„Super” – powiedziała.

„Czy zażywa pani leki?”

Twoja matka pokręciła głową. Lekarz zmarszczył czoło. Nawet teraz widzę te jego gęste i ciemne brwi.

„Córkę, zażywam córkę” – dodała i uśmiechnęła się.

LEJLA Moja matka zmarła trzydzieści pięć lat temu. Ja ją zabiłam.

DWA GROBY

Na scenie jest dwóch grabarzy.

PIERWSZY GRABARZ Męcząca pogoda.

DRUGI GRABARZ No racja. Trzydzieści dwa.

PIERWSZY GRABARZ Dużo, stary.

DRUGI GRABARZ No racja.

PIERWSZY GRABARZ A kto tu zmarł?

DRUGI GRABARZ Jakaś kobieta. Młoda.

PIERWSZY GRABARZ I kto jeszcze?

DRUGI GRABARZ Nikt. Tylko ona.

Pierwszy grabarz przestaje kopać. Prostuje się.

PIERWSZY GRABARZ Tylko ona?

DRUGI GRABARZ Aha.

PIERWSZY GRABARZ To po co kopiemy dwa groby?

Drugi grabarz też przestaje kopać. Prostuje się. Wyciera pot z czoła.

DRUGI GRABARZ Nie mam pojęcia. Powiedzieli, żebyśmy kopali dwa.

Patrzą na siebie przez jakiś czas, po czym kopią dalej.

Lejla chodzi między nimi.

LEJLA Jak powiedzieli, tak zrobili. Wykopali dwa groby. W tym po prawej, w tym pochowali mamę. Zaraz po mowie pogrzebowej, którą wygłosił jej kolega z pracy, a jednocześnie z partii. Na luźną ziemię rzucali kwiaty. Dużo kwiatów. To było 22 sierpnia. A ona miała wtedy dwadzieścia dwa lata.

Pauza.

LEJLA Ten grób po lewej, ten jest pusty już trzydzieści pięć lat. Ale jest nasz. Tu latami sadziliśmy kwiaty. Kazaliśmy położyć na nim marmurową płytę. Można tu było wygodnie usiąść i odpocząć. Odstawić miotłę, kanistry z wodą. A na rocznicę śmierci mamy szczególnie nam się ta płyta przydawała. Przychodziło tu wtedy dużo ludzi: rodzina, przyjaciele — i wszyscy mieli gdzie stanąć. Tak, żeby nikt nikomu nie deptał po butach.

OJCOWSKA KURTKA PORAŻKI

LEJLA Tej nocy, gdy papieros wypalił się do połowy — tej nocy taty nie było. Pokłócili się o coś, więc poszedł spać do swoich rodziców. Czy go winię —

Na scenie pojawia się lekarz (internista).

LEKARZ MAMY (czyta wyniki) No cóż mogę powiedzieć — Odstawienie leków — tak po prostu, na własną rękę —

(kręci głową) Ale nie, powiedziałem mu, że nie.

Chowa wyniki do kieszeni.

LEKARZ MAMY Jej mężowi. Przyszedł do mnie kilka dni po tym, jak zmarła, żeby zapytać. — Patrzę na niego, chłopiec. Ma dwadzieścia cztery lata i został sam z dzieckiem. Pyta mnie: „Czy przeżyłaby, gdybym tu z nią był?”.

Nawet gdyby tak było, to i tak bym mu przecież skłamał. Takiemu zapłakanemu, załamanemu. Ale nie, naprawdę nie. Czegoś takiego nie da rady przeżyć nawet w szpitalu.

LEJLA — Nie. Nie winię go za tę noc.

Pauza.

LEJLA Zaczął pić. Sporo. Tak już zostało. Teraz nie wiem, czy to jego grób, czy ostatnia deska ratunku?

Wzrusza ramionami.

LEJLA I nie było go. To znaczy, był, ale tak, jakby go nie było. Miał taką białą kurtkę. Puchową. Był w niej podobny do żagla. Żagla, który się wciąż kołysze. Tam i z powrotem. Gdy go widzę, to coś mnie w środku ściska. Wtedy chciałabym być ptakiem. Gdybym miała skrzydła, to najchętniej bym odleciała.

RODZINA

LEJLA Mama nie żyje.

Taty nie ma.

Ich rodzice to moja rodzina.

BORO Oboje pracowaliśmy w Biurze Spraw Wewnętrznych. Tego ranka nie przyszła do pracy. Zaczekałem chwilę. Zacząłem dzwonić. Telefon w ich domu dzwoni. Dzwoni do oporu. Ona nigdy się nie spóźniała. Wydało mi się to podejrzane. Wyszedłem z kancelarii i kierunek na Vratnik. Do ich domu.

Puka.

BORO Nic.

Puka mocniej.

BORO Nie otwiera.

Jeszcze mocniej.

BORO Jakbym słyszał dziecięcy płacz dobiegający od środka.

Uderza ręką (słychać rozbijanie szkła).

BORO Wszedłem do salonu. Siedziała w fotelu. Martwa.

BRANA Około drugiej po południu Boro przyszedł do mnie do pracy. Nigdy nie przychodził. Nie miał takiego zwyczaju. Za nim idą dwie kobiety. W białych fartuchach. Wyłączam kuchenkę. Patrzę na Borę. Boję się o cokolwiek zapytać. Wiem, że stało się coś strasznego. Coś, czego nie dam rady znieść.

Te dwie kobiety zrobiły mi zastrzyk. Nie wiem, co mi dały, ale śmiałam się jak szalona.

Co wy mówicie? Snežana umarła?

Śmieje się.

BRANA Zwariowaliście.

Śmieje się coraz głośniej.

BRANA A ja ją widzę.

Pokazuje ręką gdzieś w dal.

BRANA Widzę też jakąś rzekę. Most. Snežana stoi na drugim brzegu. Uśmiecha się do mnie. Macha.

Brana całuje dłoń i wyciąga rękę.

Śmieje się.

SAFETA Przyjaciel Boro przyniósł na rękach wnuczkę. Była zawinięta w kocyk. Trzęsła się. Płakała. Gdy mi o wszystkim powiedział, nie dałam rady ustać na nogach. I nastał mrok. Gęsty mrok. Następna rzecz, jaką sobie przypominam, to sąsiadki. Zebrały się wokół mnie, policzkują mnie, polewają wodą. Obracam głowę, a ona w tym kocyku. Wnuczka. Znowu mrok. Kto wie, ile jeszcze razy tak było. Przez miesiąc nie mogłam stanąć na nogi. Stare kobiety odczyniały uroki, wlewały ołów do wody, żeby mnie uzdrowić. Dopiero po dziesiątym razie wstałam.

NEDŽAD Syn zadzwonił do mnie do pracy. Nie wiem, jak długo stałem ze słuchawką w ręce. Wszyscy w pracy wokół mnie: „Nedžadzie, co ci jest? Co się stało?”. Odkładam słuchawkę, ściągam fartuch i ruszam od razu załatwiać pogrzeb. Przecież nie będą się tym teraz zajmowali przyjaciel i swatowa?

Później, codziennie o czwartej, ściągam fartuch i gonię na cmentarz Bare. Do niej. Sprawdzam, jak idzie robota. Uch, ale się nawykłócałem z grabarzami i kamieniarzami. Mnie chcą odstawić fuszerkę? Zostawiam ich na chwilę w spokoju, a potem wydzieram się: „Rozbieraj to! Nie tak! Od nowa!”.

Trwało to rok. A pomnik wyszedł super. Najładniejszy na tej parceli. Ateistycznej. Gwiazda na nim – błyszcząca. I ona też – najładniejsza!

PRZYSIĘGA PIONIERSKA

Brana, Boro, Nedžad, Safeta siedzą na scenie. Lejla chodzi między nimi.

LEJLA Super nam było razem. Robili wszystko, żebym była szczęśliwa. Gdyby mogli, daliby mi gwiazdkę z nieba —

Śmieje się. Siada między nimi. Obejmują się.

LEJLA Słuchajcie, muszę wam coś powiedzieć.

Brana, Boro, Nedžad i Safeta wpatrują się w nią.

NEDŽAD Mów.

LEJLA Zakochałam się.

Wzdrygają się. Uśmiechają się.

SAFETA Ooooooo.

BORO Ale kiedy? Jak?

LEJLA Dziś. W szkole.

Wstaje. Przestępuje z nogi na nogę.

SAFETA W kim?

LEJLA W Saneli! Ona chodzi do ósmej „C”.

Znowu się wzdrygają. Patrzą na siebie.

LEJLA Dziś przyszły do nas trzy uczennice z ósmej klasy. Nauczycielka mówi, że będą przychodziły co tydzień na jedną lekcję, żeby nam pomóc. No i proszę (śmieje się).

Oni dalej na siebie patrzą. To trwa. Potem cała czwórka wybucha śmiechem.

SAFETA Ale to nie może tak być, że zakochujesz się w Saneli.

LEJLA Dlaczego? Bo jest starsza?

Znowu śmiech. Brana kręci głową.

BRANA No nie. Ona jest dziewczynką, tak jak ty. Dlatego tak nie może być.

SAFETA To chłopcy zakochują się w dziewczynkach, a dziewczynki w chłopcach. Tak już jest.

LEJLA (zdezorientowana) No dobrze.

Pauza.

LEJLA Jest jeszcze jedna sprawa.

NEDŽAD Co znowu?

LEJLA Zostałam wybrana, żeby w imieniu klasy wyrecytować przysięgę pionierską.

Pauza.

Lejla na scenie wiąże chustę pionierską. Na głowę nakłada czapkę pionierską.

SAFETA Wszystko będzie super.

BRANA Masz tremę?

LEJLA Trochę.

BORO Ja też. No to jeszcze raz. Tak jak ćwiczyliśmy.

LEJLA (recytuje)

Dziś, kiedy zostaję pionierem,

Daję pionierskie słowo honoru, że będę:

Sumiennie się uczyć i pracować,

Szanować rodziców i starszych

Oraz będę wiernym i szczerym przyjacielem,

Który dotrzymuje danego słowa —

Dobrze wyszło?

NEDŽAD Doskonale. Mów dalej.

LEJLA — Będę kochać naszą ojczyznę, samorządną

Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii,

Będę strzec braterstwa i jedności,

Wszystkich jej narodów i narodowości

I cenić wszystkich ludzi na świecie,

którzy pragną wolności i pokoju.

BRANA Dobrze. Dobrze. Tylko to na końcu musisz trochę bardziej podkreślić. Ostatnie zdanie.

LEJLA (krzyczy)

I cenić wszystkich ludzi na świecie,

którzy pragną wolności i pokoju!

BRANA, BORO, NEDŽAD, SAFETA (wszyscy naraz) Właśnie tak.

Ich czworo przechodzi na stronę. Lejla zostaje na środku.

Mocny snop światła jest skierowany na nią.

Lejla bierze w ręce flagę Jugosławii.

Gromkie brawa.

Lejla śmieje się.

Podbiegają Boro, Brana, Nedžad i Safeta. Ocierają łzy. Tulą ją i całują.

Lejla macha flagą.

LEJLA I jak wypadłam?

BRANA Świetnie! Mama byłaby dumna.

A WTEDY JĄ TEŻ ZABIŁY JEJ DZIECI

LEJLA Osiemdziesiąty ósmy,

osiemdziesiąty dziewiąty,

dziewięćdziesiąty,

dziewięćdziesiąty pierwszy,

KONIEC!

Jugosławia jest martwa.

Ojczyzna.

Matka nas wszystkich.

I zabiły ją jej dzieci.

Pauza.

LEJLA Nedžad i Safeta są teraz tylko muzułmanami.

Oboje kiwają głowami przytakując.

NEDŽAD A kim mam być? Mój ojciec był muzułmaninem. I matka. Tak w ogóle, urodziłem się w Sarajewie. I moi rodzice też się tu urodzili. Na Vratniku, w muzułmańskiej części Starego Miasta. Moja matka była pierwszą kobietą zarządzającą meczetem. No więc wszyscy to muzułmanie. Wierzący. I ja też.

SAFETA U mnie też wszyscy to muzułmanie. Wierzący. Tylko że się tutaj nie urodzili. Pochodzimy z Vlasenicy.

Nedžad przerywa jej ze złością.

NEDŽAD A co to ma do rzeczy? Urodziłaś się na Vratniku?

SAFETA (lękliwie) Tak.

NEDŽAD (rozkazująco) No to tak mów.

SAFETA (ugodowo) No więc u mnie też wszyscy to muzułmanie. Urodziłam się w Sarajewie. I ja też jestem muzułmanką.

LEJLA Brana i Boro są teraz tylko Serbami.

BORO Ja jestem Włochem!

BRANA (wściekle) Nie wydurniaj się! Zawsze robisz sobie jaja.

Boro na nią patrzy.

BRANA Rozumiecie, on jest z Kozary. Sierota wojenna.

BORO No i proszę, a teraz sierota.

BRANA Wychowało go państwo. Jugosławia. Dlatego tak trudno jest mu się z tym wszystkim teraz pogodzić. A ja pochodzę z Serbii. Z takiej małej wioski w Socjalistycznej Autonomicznej Prowincji Wojwodiny. Ojciec wcześnie zmarł. Matka piła. Przyjechałam do Sarajewa jako młoda dziewczyna, żeby pracować. Parzyłam kawę w Domu Związków Zawodowych.

BORO No widzisz, tobie też Tito dał wszystko.

BRANA Tito umarł, mój Boro. No więc – tak. Jesteśmy Serbami. Nas dwoje.

Boro ugodowo milczy.

LEJLA Mama była Jugosłowianką?

SAFETA Mamy już nie ma, Lejlo.

LEJLA A kim jest tata?

BRANA Alkoholikiem!

Wszyscy patrzą na nią karcącym wzrokiem. Boro ją szturcha.

BORO (szepcze) Nie teraz.

BRANA (wściekle) Co nie teraz? Może mówię nieprawdę?

LEJLA A ja? Kim ja jestem?

Cała czwórka patrzy na siebie.

BRANA Bądź, kim i czym tylko chcesz.

LEJLA Czy mogę być ptakiem?

Dorośli kręcą głowami i śmieją się.

BORO Nie możesz, skarbie. Ludzie nie mogą stać się ptakami.

SAFETA Ale możesz być kimkolwiek innym —

BRANA Nikt cię nie będzie do niczego zmuszał.

NEDŽAD Sama wybierz. Co ci się podoba.

Lejla patrzy na nich.

ŚMIERĆ SPOWIŁA MIASTO

Lejla, Boro i Brana.

LEJLA Kwiecień, 1992 roku. Dzielnica Sarajewa – Grbavica.

Boro trzyma w ręce słuchawkę telefonu.

BRANA Nic?

Boro odkłada słuchawkę.

BORO Łącza zerwane.

BRANA Spróbuj znowu.

BORO Przecież próbuję już od trzech dni. To nie ma sensu.

Oboje patrzą na Lejlę.

BRANA Co robimy?

Boro podchodzi do Lejli.

BORO Skarbie, nie możemy dodzwonić się do babci i dziadka. Nie możesz pojechać na Vratnik. Wiesz, że tam też jest zła sytuacja. Granaty — dlatego wysłali cię do nas.

LEJLA Tutaj też dobrze nie jest.

BORO Nie jest. Jesteśmy odcięci od miasta.

LEJLA Co to za ludzie przed budynkiem?

BORO Debile. Idioci. Kto to wie.

BRANA My też już nie jesteśmy bezpieczni.

Patrzy na Borę.

BRANA Myślę, że musimy uciekać.

LEJLA Dokąd?

BRANA Do Šidu. A niby dokąd?

LEJLA Do Serbii?

Boro znowu podnosi słuchawkę telefonu. Nerwowo wybiera po kolei numery. Po jakimś czasie rzuca słuchawką.

LEJLA A jeśli wyjedziemy —

To czy dziadek i babcia mogą umrzeć?

Boro i Brana patrzą na siebie.

BORO Mogą też zginąć, jeśli zostaniemy. Jesteśmy odcięci —

BRANA Ale jeśli zostaniemy, to my też możemy umrzeć.

Boro kuca obok Lejli.

BORO Skarbie, przecież rozumiesz.

Nie możemy się do nich dodzwonić.

Nie mam ich jak zapytać.

Teraz tylko ty możesz powiedzieć.

Ty musisz mi powiedzieć!

LEJLA Co?

BRANA Czy zgadzasz się, żebyśmy wyjechali. Zabrali cię ze sobą.

BORO Pierdolone telefony nie działają! Nie możemy się do nich dodzwonić.

BRANA No i jak? Będzie tak, jak powiesz.

Lejla patrzy na nich w milczeniu.

BORO Uciekamy?

LEJLA Uciekamy.

II

DOMEK Z CUKRU

LEJLA Šid. Rok 1993.

Jestem córką matki, której nie ma.

Jestem córką kraju, którego nie ma.

Jestem uchodźczynią.

Pauza.

LEJLA Na początku dziewięćdziesiątego trzeciego wysłaliśmy przez Czerwony Krzyż list do Sarajewa. Do listu dołączyliśmy jedną fotografię. Śmieję się na niej. Przede mną tort urodzinowy w kształcie domu. Ma czerwone dachówki z biszkoptów nasączonych w soku wiśniowym.

Osiem miesięcy później przyszła odpowiedź. Lejla wyciąga z kieszeni papier. Podchodzą Boro i Brana.

BRANA Daj mi!

LEJLA Poradzę sobie.

BORO No dalej, czytajcie w końcu!

LEJLA (czyta) „Kochani Lejlo, Brano i Boro, żyjemy. Lejlo, dziecko[1], pytasz, co z domem. Spadły na niego dwa granaty, ale nie jest bardzo zniszczony. Najbardziej ucierpiały okna. Zamiast szyb wstawiliśmy folię. Wody i prądu prawie nigdy nie ma. Ale mamy się dobrze. Lejlo, kochanie, pozdrawiają cię wszyscy z ulicy. Cała twoja ekipa. I nie, nikt cię tu nie uważa za zdrajczynię”.

BORO No widzisz.

BRANA Czytaj dalej.

LEJLA (czyta dalej) „Lejlo, kochanie, bardzo się za tobą stęskniliśmy. Ta wojna przecież kiedyś się skończy i wtedy wrócisz do domu. Będziemy znowu razem. Słuchaj babci i dziadka. Chodź do szkoły i ucz się. Jeśli to będzie możliwe, napiszemy znowu. A na…” —

Lejla nagle przestaje czytać.

BRANA Co piszą?

Boro podchodzi do Lejli. Bierze list.

BORO (czyta) „A na tym zdjęciu jesteś bardzo ładna. I tak urosłaś. Nie możemy się doczekać, żeby cię znowu zobaczyć. Bardzo cię kochamy. I ten tort. Uuu, naprawdę niezły. Duży. U nas nie ma nawet cukru”.

BRANA (kładzie dłoń na usta) Rany.

BORO (łapie się za czoło) Posłaliśmy głodnym ludziom zdjęcie dziesięciokilowego tortu.

Pauza.

LEJLA

Kolejny list nie nadchodził. Przez wiele nocy wciąż ten sam sen.

Moje urodziny. Jesteśmy w Šidzie. Taki sam tort.

Tylko jeszcze większy.

Obcy ludzie wciąż przychodzą i odchodzą.

Przechodząc, każdy z nich bierze kawałek tortu.

Przeżuwają głośno i śmieją się.

Nic nie mówię.

Tylko patrzę, jak łykają mój dom. Jak znika.

Pewnej nocy —

Lejla podchodzi do łóżka, w którym śpią Brana i Boro. Szturcha ich.

LEJLA Babciu, dziadku —

BRANA Co jest? Czemu nie śpisz?

LEJLA Musicie pozwolić mi wrócić do domu.

BORO No co ty mówisz?

LEJLA Musicie. Albo ucieknę.

NA BŁĘKITNEJ DRODZE

LEJLA 23 marca 1994 roku w Sarajewie udostępnili tak zwaną Błękitną Drogę. Most Braterstwa i Jedności został otwarty na krótkoterminowe przejście cywilów z jednej strony na drugą.

Odwraca się do Brany i Bory.

LEJLA No właśnie, słyszeliście, teraz nie powiecie, że to niemożliwe.

Pauza. Boro i Lejla siedzą. Boro pali.

BORO Spakowałaś wszystko?

LEJLA Babcia jeszcze pakuje.

BORO Pilnujcie, żebyś niczego nie zapomniała.

Będzie ci potrzebna kurtka na zimę.

LEJLA Dobrze.

Milczą. Boro rzuca niedopałek. Miażdży go kapciem.

BORO Skarbie, rozumiesz, że to nie koniec?

Wojna się nie skończyła.

LEJLA Ale jest rozejm.

BORO Rozejm to nie pokój.

LEJLA Chcę do domu.

BORO Wiem. Chcę tylko powiedzieć —

Możliwe —

Możliwe, że ty i ja już więcej się nie zobaczymy.

LEJLA To znaczy: nigdy więcej?

BORO Kto to wie —

LEJLA A Błękitna Droga? Można nią przejść.

BORO Mogą kobiety i dzieci.

LEJLA (śmieje się) No właśnie, przejdę znowu. Kiedyś.

BORO Zobaczymy.

POWRÓT NA GRBAVICĘ

URZĘDNIK W MUNDURZE Imię?

LEJLA Lejla

URZĘDNIK W MUNDURZE Lat?

LEJLA Czternaście.

URZĘDNIK W MUNDURZE Do kogo?

LEJLA Do swoich.

URZĘDNIK W MUNDURZE Na jak długo?

LEJLA Na stałe.

Urzędnik podnosi głowę. Patrzy na nią jakiś czas.

URZĘDNIK W MUNDURZE Lejla?

LEJLA Tak.

Brana siedzi na krześle obok Lejli i milczy.

URZĘDNIK W MUNDURZE Słuchaj Lejlo, sprawa wygląda tak.

Widzisz tę filiżankę?

Przesuwa palcem po krawędzi filiżanki do kawy, która stoi przed nim na stole.

LEJLA Widzę.

URZĘDNIK W MUNDURZE To w środku, to twoje państwo. Państwo Izetbegovicia[2]. Widzisz?

Lejla nachyla się trochę nad stołem.

LEJLA Widzę.

URZĘDNIK W MUNDURZE Stąd nie można się nigdzie ruszyć.

LEJLA Dobrze.

URZĘDNIK W MUNDURZE A teraz spójrz tu. Wszystko na zewnątrz filiżanki —

Rozpościera ręce.

URZĘDNIK W MUNDURZE Wszystko inne to wolność. Rozumiesz?

Lejla przytakuje głową.

URZĘDNIK W MUNDURZE Stąd możesz wyruszyć, dokąd tylko chcesz.

Przegląda papiery przed sobą.

URZĘDNIK W MUNDURZE No, masz stryja w Londynie. Jeśli chcesz, możemy wysłać cię do Londynu.

To jak będzie?

LEJLA Chciałabym do domu.

Urzędnik patrzy na Branę, która milczy.

URZĘDNIK W MUNDURZE I twoja babcia jest chora. Jak chcesz zostawić babcię?

Lejla milczy.

URZĘDNIK W MUNDURZE Chora babcia.

LEJLA Chciałabym jednak do domu.

Pauza.

LEJLA Co kilka dni przesłuchanie. W kółko to samo.

Filiżanka – Londyn – Babcia.

Myślałam, że nigdy mnie nie przepuści.

Pauza.

LEJLA 16 sierpnia 1994 roku. Ktoś dzwoni domofonem. Wstaję. Otwieram okno.

URZĘDNIK W MUNDURZE Hej, mała. Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. No już, pośpiesz się. Przechodzisz.

WYMIANA NA MOŚCIE BRATERSTWA I JEDNOŚCI

LEJLA Przechodzę.

Babcia włożyła mi do kieszeni paczuszkę nasion petunii.

Przytuliła mnie i powiedziała: „Gdy się uspokoi, to pójdź na cmentarz i posiej je na grobie mamy”.

Potem przytulił mnie dziadek. Szepnął mi: „Tamci żołnierze w hełmach to Francuzi. Oni przeprowadzą cię na drugą stronę”.

Przechodzę.

Idę przez most. Kiedyś ten most nazywał się Mostem Braterstwa i Jedności.

Francuzi się uśmiechają. Ja do nich też. Nie znają angielskiego. To znaczy, ja też nie znam, ale oni to już kompletnie go nie znają.

Przechodzę.

Trochę zwalniam. Odwracam się. Macham do babci Brany i dziadka Bory.

Przechodzę.

Teraz widzę już drugich dziadków po drugiej stronie. Machają. Dziadek Nedžad się śmieje. Babcia Safeta płacze.

Odwracam się. Babcia Brana i dziadek Boro są coraz mniejsi. Odwracam się. Już ich nie widzę.

Ale macham. Może oni mnie widzą.

Przeszłam.

ŚMIERĆ BORY

BRANA Odeszła Lejla, została pustka.

Boro pracował w Biurze Spraw Wewnętrznych. Był rusznikarzem i magazynierem. Tuż przed wojną przeszedł na emeryturę.

To był mój pomysł.

Pauza.

BRANA Nie możemy tak w nieskończoność. Znajdź sposób — zadzwoń do kogoś, z kim pracowałeś.

BORO Ale jest wojna.

BRANA Wiem. Nie mam pojęcia, czy to się kiedyś skończy. Nie możemy dłużej siedzieć ludziom na głowie.

BORO Zadzwoniłem do byłego komendanta. Powiedział, żebym przyjechał do Bijeljiny. Jest praca w magazynie.

BRANA Dali nam pusty dom. Wnieśliśmy łóżko i walizki.

Pauza.

BRANA Nawet się porządnie nie rozpakowaliśmy. Był październik. Deszczom nie było końca. Wrócił z pracy około czwartej. Ściągnął mundur. Jedliśmy obiad. Później oglądaliśmy telewizję.

BORO Spać mi się chce.

BRANA Wcześnie się położyliśmy. Około drugiej nad ranem, może o trzeciej, słyszę charczenie. Jak trzęsienie ziemi, prosto z gardła. Zrywam się!

Boro!

Boro!

Potrząsa nim.

BRANA Boro, słyszysz mnie?!

Jedna łza spływa mu po lewym policzku.

Co robić, wybiegam z domu w piżamie. Przeskakuję przez płot, żeby szybciej dotrzeć do ulicy.

Biegnę i biegnę —

Biała piżama, ja bosa.

Szukam pomocy w tych ciemnościach. W tej pustce, gdzie nikogo nie znam.

Pauza.

BRANA Później, po wojnie, siedziałyśmy na cmentarzu. Wtedy mi powiedziała.

LEJLA Ja go zabiłam. Ciebie też zabiję.

NIE MA JUŻ NAWET ZMARŁEGO DŽAVIDA

Lejla z dziecięcym plecakiem na plecach.

LEJLA No i puścili mnie, żebym przeszła w dniu swoich urodzin.

Niespodzianka!!!

Po dwóch tygodniach poszłam do ósmej klasy. Ta sama szkoła, ale inna nazwa. Nie ma już nawet zmarłego Džavida[3]. Tego, którego faszyści zabili w czterdziestym pierwszym na osiedlu Vraca 20 sierpnia, w ten sam dzień, kiedy czterdzieści jeden lat później umrze mama.

Przyszłam chwilę przed ósmą. Przy wejściu przywitał mnie dyrektor. Ten sam co przed wojną.

Mówię mu: „Dzień dobry”.

On odpowiada: „Esselamu alejkum”.

Wchodzę do środka. Podchodzi do mnie koleżanka z klasy.

Mówię jej: „Cześć”.

Ona mnie pyta: „Byłaś mudżahirką-uchodźczynią?”.

Podchodzi druga.

Jej też mówię: „Cześć”.

A ona pyta: „Chcesz przyjść do mnie wieczorem na posiady?”.

Stoję. Milczę. I zastanawiam się: „O chuj tu chodzi?”.

ŚMIERĆ SAFETY

SAFETA Jej odejście skróciło mi życie o przynajmniej dziesięć lat. Ile to ja łez wylałam. Ludzie umierają. Giną wszędzie wokół nas. A ja płaczę za nią. Nie da się tego opisać. Jak mam wyjaśnić, że płaczę za żywym dzieckiem, które jest w bezpiecznym miejscu.

Uśmiecha się.

SAFETA A kiedy była mała, zupełnie mała, mówiła na mnie „mama”. Słyszała to od moich dzieci. Powiedziałam wszystkim w domu, żeby zaczęli do mnie mówić „babciu”, wtedy ona też się na to przestawiła.

Kiedyś byliśmy nad morzem. Nedžad, ja i ona. A ona na plaży co chwilę: do niego „dziadku”, a do mnie „mamo”. Ludzie na nas dziwnie patrzą. Nie bardzo wiem, co robić. Idę więc od ręcznika do ręcznika wyjaśniać ludziom, że nie jesteśmy jakąś patologiczną, tylko tragiczną rodziną. Ludzie płaczą, a ja płaczę z nimi.

Ona wchodzi do wody. Tylko jej oczy widać. Patrzy na mnie zapłakaną i marszczy brwi.

LEJLA No chodź!

SAFETA Już nie mogę. Woda jest zimna. Ty też tylko jeszcze chwilę i wychodzisz.

LEJLA Chodź!

SAFETA Nie mogę.

LEJLA Wtedy uciekłam na środek morza.

SAFETA Odwraca się i odpływa. Co robić, biegnę do wody za nią. I tak kilka razy. Wróciła do domu z zapaleniem nerek.

W dziewięćdziesiątym trzecim przyszedł list od niej. I zdjęcie.

Wyciąga zdjęcie z kieszeni na piersi. Ogląda je.

SAFETA Wszystkim ją pokazuję. Jak urosła.

A, tort —

Wiadomo, przecież to były jej urodziny. Trzynaście lat. Jak to dzieci.

Ale wróciła. Okropnie było z tym jej przejściem. Ale wróciła.

Tylko taka jakaś inna. Mówi, że wszystko się zmieniło. Jest wojna, więc jak się ma nie zmienić.

Wzrusza ramionami.

SAFETA Nie minęły nawet dwa miesiące jak nas zawiadomili, że zmarł Boro. W Bijeljinie?

Skąd ta Bijeljina? Byli w Šidzie.

Nie wiem.

Znowu wzrusza ramionami.

SAFETA A ona coraz bardziej się oddala. Patrzy posępnie, jak wtedy, z wody.

Już nie mówi: „Chodź tu” — nic.

Rozchorowałam się. Najpierw myśleli, że to na tle nerwowym. Z powodu zmartwień, wojny, po prostu życia.

Staraj się wszystkich zadowolić. Znoś wszystko w milczeniu. Tak to wyglądało.

Dali mi jakieś tabletki, ale było ze mną coraz gorzej.

Zdaję sobie sprawę, że to nie o nerwy chodzi. A nie mogę powiedzieć. Gdy otwieram usta, gadam bez sensu. Nie mogę już stanąć na nogi. Jak wtedy, gdy Snežana umarła.

Wzdycha.

SAFETA W końcu oni też się zorientowali, że to nie to. Ciągali mnie po szpitalach.

Słyszę, jak szepczą: „Rak mózgu. Przerzut”.

Znowu wzdycha.

SAFETA Któryś poranek, ja na jednej kanapie, Lejla na drugiej. Nedžad śpi na podłodze. Tego ranka postanowiłam wstać. Jakbym naprawdę była w stanie to zrobić. I udaje mi się jakoś wypowiedzieć: „Lejlo. Lejlo”.

Śpi.

A ja znowu: „Lejloooo”.

Lejla podchodzi.

LEJLA Co się stało?

Safeta podaje jej rękę.

LEJLA Nie rozumiem? Co?

Safeta znowu podaje rękę. Lejla zaczyna ją ciągnąć. Ciągnie, ale bez skutku.

LEJLA Nie mogę.

SAFETA Wraca na swoją kanapę. Odwraca się do mnie plecami i zasypia.

Ja też zasypiam. I już nigdy więcej się nie budzę.

III

SARAJEWO – BIJELJINA – SARAJEWO

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (I)

LEJLA Bijeljina, rok 2000. Siedzimy przy grobie dziadka.

BRANA Dziadku, przyjechała wczoraj nasza mała Lejla. Autobusem, jechała przez Tuzlę. Ma teraz przerwę na studiach, egzaminy dopiero we wrześniu. Dostała się na filozofię. Na filozofię, dziadku.

Brana wyciąga ze swojej torby buteleczkę z rakiją i paczkę papierosów. Wylewa z buteleczki trochę rakii na ziemię na grobie. Daje Lejli paczkę papierosów.

BRANA No, ty zapal. I tak palisz.

Lejla przypala papierosa. Zaciąga się kilka razy. Wstaje. Wbija papierosa w ziemię. Brana patrzy to na krzyż na grobie, to na Lejlę.

BRANA Któregoś dnia przyszedł pop. Przyniósł mi ten kalendarz ze świętymi. Ten, który widziałaś w korytarzu.

LEJLA Aha.

BRANA I pyta mnie, czy może poświęcić dom.

LEJLA Co zrobić?

BRANA Skropić trochę dom święconą wodą.

LEJLA Aha.

BRANA Wpuściłam go.

Chwilę milczą.

BRANA No co... Każdy wykonuje swoją pracę.

Znowu chwilę milczą.

LEJLA Teraz wierzysz?

Brana patrzy na nią zdezorientowana.

LEJLA To znaczy, czy teraz wierzysz w Boga?

BRANA (zastanawia się chwilę) No coś ty!

LEJLA Dalej uważasz, że niczego nie ma.

BRANA No pewnie.

LEJLA A nie myślałaś, że może gdzieś —

Chcę powiedzieć —

BRANA To powiedz.

LEJLA No więc, myślę, że coś tam jest.

BRANA Co?

LEJLA Ale to, o czym myślę, jest daleko stąd.

BRANA Ach tak? Gdzie?

LEJLA Mówią o tym w Indiach.

BRANA Aaaaaa.

Brana patrzy na Lejlę podejrzliwie.

LEJLA No wiesz, istnieje przekonanie, że śmierci w zasadzie nie ma. Śmierć jest jakby miejscem, gdzie tylko przebierasz się w jakieś nowe życie. I właśnie w ten sposób — wciąż się odradzasz. Wciąż gdzieś jesteś.

BRANA Przebierasz się?

A kto w zasadzie tak mówi?

LEJLA Hinduska filozofia.

BRANA Hinduska filozofia —

Milczą.

BRANA Powiedz mi szczerze —

Czy ty należysz do jakiejś sekty?

LEJLA (ze złością) Cholera, wiedziałam.

Jakiej znowu sekty.

To filozofia! No dobrze, są ludzie, którzy wyznają tę filozofię.

Brana już nic nie mówi. Wieczorem obie są w domu. Lejla ogląda telewizję, Brana szykuje się do spania.

BRANA Idę się położyć.

LEJLA Jasne.

BRANA A ty kiedy?

LEJLA Jeszcze nie. Czekam na film.

Brana robi krok i zatrzymuje się.

BRANA Tylko o coś jeszcze cię zapytam.

Ta sekta, to —

LEJLA To nie sekta!

BRANA No już dobrze. Ale tylko cię zapytam. To nie są ci, którzy jedzą ludzi?

LEJLA (przerażona) Słucham?

BRANA No ci, o których piszą w gazetach.

Ci, którzy się pojawili po wojnie. Mówią, że spotykają się w parkach w Banja Luce. Głównie w nocy. I jedzą ludzi.

LEJLA Czekaj, pytasz mnie, czy jem ludzi?

BRANA Nie, pytam cię, czy to jest to?

Lejla jest wściekła. Bierze do ręki pilota, przerzuca kanały. Brana czeka na odpowiedź.

LEJLA Bądź spokojna, nie jem. Będziesz wiedziała, kiedy zacznę. Najpierw przyjdę tu, żeby zjeść ciebie.

Brana umiera śmiertelnie urażona.

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (II)

LEJLA Sarajewo, 2000. Dziadek Nedžad i ja jesteśmy w domu.

NEDŽAD (woła) Lejlo! Lejlo!

LEJLA O co chodzi?

NEDŽAD (wskazuje ręką rysunek na ścianie w pokoju Lejli) Co to jest?

LEJLA Rysunek.

NEDŽAD A kto to jest na tym rysunku?

LEJLA To takie coś z Indii.

NEDŽAD Aha.

Chwilę milczy.

NEDŽAD A jak to się nazywa?

LEJLA Śiwa.

Nedžad uważnie ogląda rysunek.

NEDŽAD Boże drogi, a co on ma między oczami?

LEJLA Co takiego?

NEDŽAD No to. Między oczami. To jakiś krzyż?

LEJLA Nie.

Nedžad spogląda na Lejlę.

NEDŽAD Ty wiesz, że to muzułmański dom.

LEJLA (zdenerwowana) Wiem.

NEDŽAD To znaczy, żadnych mi tutaj krzyży —

LEJLA To nie krzyż!

NEDŽAD No to co to jest?

LEJLA Tulasi. Nie ma związku z krzyżem. To z Indii. Hinduizm.

NEDŽAD Hinduizm?

Ten sam wieczór. Lejla szuka programu w telewizji. Nedžad staje przed nią.

LEJLA No, o co jeszcze chodzi?

NEDŽAD Czy wiesz, że ci twoi Hindusi zabijają muzułmanów w Indiach?

Lejla milczy.

NEDŽAD Słyszałaś, co powiedziałem?

LEJLA Nie słyszałam. Powtórz.

NEDŽAD Mówię, że ci twoi Hindusi zabijają muzułmanów.

LEJLA Serio? Kto by pomyślał —

NEDŽAD Nie bądź bezczelna. Poważnie ci mówię.

LEJLA (uśmiecha się) A kto ci to powiedział? Hodża?

NEDŽAD A co to ma do rzeczy —

Tak, powiedzieli mi w meczecie.

LEJLA Przesuń się trochę. Nic nie widzę przez ciebie.

NEDŽAD Nie rżnij głupa. Jesteś teraz Hindusem?

LEJLA A co, jeśli jestem?

NEDŽAD Kobieto, oni zabijają —

LEJLA (przerywa mu) Oni! Naprawdę?

NEDŽAD Poważnie pytam, jesteś teraz Hindusem?

LEJLA No to poważnie ci odpowiem – a co, jeśli nawet jestem?

NEDŽAD No ale zabijają —

Nie rozumiem.

Lejla patrzy na niego ze wściekłością. Nedžad milknie.

LEJLA Nie martw się, zrozumiesz.

NEDŽAD Co?

LEJLA Gdy dziś wieczorem wejdę do pokoju, zrozumiesz, po co przyszłam.

A teraz, proszę cię, odejdź. Zaczyna się mój film.

Nedžad umiera śmiertelnie urażony.

FUCK OF NATIONALISM, LONG LIVE SHAIVISM (III)

Lejla ściąga ze ściany portret Śiwy.

LEJLA Śmieszny był ten dwutysięczny.

Prowokowanie ich sprawiało mi przyjemność.

Ale ten rok minął. Tak jak wszystko przemija.

Drze rysunek. Zgniata kawałki papieru. Wyrzuca do kosza.

LEJLA A jednak, jest jak jest:

Indie są daleko.

MOŻE TO JA JESTEM WROGIEM TEGO MIASTA?

LEJLA Wciąż jestem córką matki, której nie ma.

Córką kraju, którego nie ma.

Ale nie jestem już uchodźczynią.

Podchodzi do niej obcy mężczyzna.

LEJLA Nie jestem szczęśliwa.

WRÓG Dlaczego.

LEJLA Nie wiem.

Ściany.

Wokół mnie są same ściany.

Krótko milczy.

LEJLA Czasami myślę, że istniejesz.

WRÓG Właśnie taki?

LEJLA Takim cię widzę.

WRÓG Aha.

LEJLA Niespodzianka!!!

Śmieje się.

LEJLA Kogo okłamujemy —

Oboje wiemy, że to nie stało się tak po prostu.

Szyderczo.

LEJLA Prezent urodzinowy.

Odmachuje ręką.

LEJLA Oboje wiemy, że weszłam do miasta podczas wymiany jeńców.

Przeszłam most i doszłam – tutaj,

a ktoś, ktoś poszedł – tam.

WRÓG Myślisz, że to byłem ja?

LEJLA Mogło tak być.

Ty! Taki silny. Zdolny do służby wojskowej.

WRÓG Dobrze. Co, jeśli to byłem ja?

LEJLA Jeśli tak, mogłeś wziąć karabin. Strzelać po mieście. Zabijać. Kobiety, dzieci, ptaki —

Teraz on się śmieje. Coraz głośniej.

LEJLA Robiłeś to?

WRÓG Co?

LEJLA Strzelałeś.

WRÓG Może.

Lejla wyciąga papierosa. Zapala go.

LEJLA Może więc ja jestem wrogiem tego miasta.

WRÓG Jesteś?

LEJLA Czy zabijałeś?

WRÓG Może.

LEJLA Może więc wszystko było na darmo?

Bardziej do siebie.

LEJLA Może zabijałeś to miasto.

Tak jak miasto będzie zabijało mnie.

WRÓG Jak? Kiedy?

Lejla wciąga dym. Uśmiecha się.

LEJLA Wkrótce.

W KWIATOWYM OGRODZIE MOJEGO UMYSŁU

LEJLA Sarajewo, rok 2002. Klinika psychiatryczna.

Lejla pali papierosa.

LEKARZ LEJLI Też bym zapalił jednego.

Lejla podaje mu paczkę papierosów. Doktor wyciąga jednego. Lejla mu przypala.

LEKARZ LEJLI Ile to już minęło?

LEJLA Dwa miesiące.

LEKARZ LEJLI Jest pani u nas dwa miesiące.

I? Jak się pani czuje?

LEJLA Tak samo.

LEKARZ LEJLI Wydaje mi się, że jest pani trochę spokojniejsza.

LEJLA To od leków.

LEKARZ LEJLI Spójrzmy.

Bierze jej kartę. Czyta.

LEKARZ LEJLI Olanzapium, 10 miligramów.

Paroksetin, 30 miligramów.

Diazepamum, 3 razy po 5 miligramów.

Prawda.

Lejla próbuje się uśmiechnąć.

LEKARZ LEJLI A myśli?

LEJLA Tak samo.

LEKARZ LEJLI I wciąż pani myśli, że to pani ich zabiła?

LEJLA Tak.

Lekarz rozmyśla przez chwilę.

LEKARZ LEJLI A mówi coś pani nazwisko Santiago Ramón y Cajal?

LEJLA A powinno?

LEKARZ LEJLI Noblista. Naukowiec, który zaprezentował całą architekturę układu nerwowego.

LEJLA Super.

LEKARZ LEJLI Uważał, że ludzki mózg jest przepiękny. I bardzo, bardzo złożony. Powiedzmy, jak jeden ekosystem. Żeby to, co widzi pod mikroskopem było dla niego bardziej zrozumiałe, rysował florę i faunę istoty szarej. Cajal przedstawił cały mózg jako duży kwiatowy ogród, a wszystkie jego komórki wyglądały wyjątkowo i elegancko. Rysował je jak ptaki, których trzepot skrzydeł pewnego dnia wyjaśni zagadkę życia psychicznego.

LEJLA A do tego dnia?

LEKARZ LEJLI Co pani ma na myśli?

LEJLA Co będziemy robić, dopóki ptaki nie polecą?

Oboje się śmieją.

LEKARZ LEJLI Możemy rozmawiać.

Na przykład, nigdy mi pani nie opowiadała o ojcu.

Czy on żyje?

LEJLA Żyje.

LEKARZ LEJLI No widzi pani. Ma pani ojca. Jesteście w kontakcie?

LEJLA Czasami do siebie dzwonimy.

LEKARZ LEJLI I co mówi?

LEJLA Że teraz może przy mnie być. Że chce być dla mnie ojcem.

LEKARZ LEJLI A pani? Nie chce pani tego?

LEJLA Raczej nie.

LEKARZ LEJLI Dlaczego?

LEJLA Dlatego, że jego też bym zabiła.

Lejla gasi papierosa.

IV

WIELE LAT PÓŹNIEJ

LEJLA Sarajewo, rok 2017.

Minęło wiele lat.

W łóżku leżą Lejla i jej dziewczyna. Lejla nie śpi. Dziewczyna śpi.

LEJLA Wciąż jestem córką matki, której nie ma.

Córką kraju, którego nie ma.

Ale teraz mam ją.

W końcu jednak dziewczynka zakochała się w dziewczynce.

Mamy też kota.

Lejla przytula dziewczynę. Zasypia.

Pauza.

Nagle słychać stukanie w okno. Coraz mocniejsze i mocniejsze. Lejla się budzi, powoli wstaje i wychodzi na balkon.

CZYŻBYŚ CZERPAŁA KORZYŚCI ZE SWOICH ZMARŁYCH BLISKICH?

Lejla kruszy chleb do doniczek. Wrony dziobią okruchy. Lejla się uśmiecha.

LEJLA Przylatują w nocy. Często. Budzą mnie.

Karmię je i patrzę na nie.

Wrony rozkładają skrzydła.

LEJLA I wtedy mówię im: „Wszystko dobrze. Już mi lepiej, dużo lepiej”.

Mam ją. Nas dwie i kot.

I jeszcze ta książka, którą napisałam.

O nich, o ich śmierci.

I o tym, jak nasz świat się rozpadł —

Dobrze. Wszystko już dobrze.

Wrony jedzą, trzepocą skrzydłami, otwierają dzioby.

WRONY Lejlo, Lejlo —

LEJLA Wypowiadają moje imię.

Co jest?

WRONY Lejlo, Lejlo —

Czyżbyś czerpała korzyści ze swoich zmarłych bliskich?

LEJLA Tak do mnie mówią.

Lejla milczy. Patrzy na nie. One odlatują na drzewo, po czym wracają.

Jedzą chleb. I, być może, śmieją się.

SERCE CIEMNOŚCI

Dziewczyna Lejli całkiem rozbudzona siedzi na łóżku.

DZIEWCZYNA LEJLI Ona myśli, że śpię —

Patrzy w stronę balkonu.

DZIEWCZYNA LEJLI Ale nie śpię.

Wiem —

Wszystko słyszę —

Lejla powoli wchodzi do pokoju. Wzdryga się.

LEJLA Nie śpisz?

Patrzą na siebie.

DZIEWCZYNA LEJLI A ty? Czemu ty nie śpisz?

LEJLA Wyszłam zapalić.

DZIEWCZYNA LEJLI Przez godzinę palisz papierosa?

LEJLA Wypaliłam kilka.

Trzy, cztery.

Lejla kładzie się do łóżka.

LEJLA No już, śpij. Musisz rano wstać.

Ona wciąż siedzi.

LEJLA Kładź się. Co z tobą?

Ona milczy.

LEJLA Co z tobą? Czemu taka jesteś?

DZIEWCZYNA LEJLI Dlaczego karmisz wrony?

Lejla próbuje wstać.

LEJLA Było trochę czerstwego chleba, więc wyniosłam.

No, śpij już.

DZIEWCZYNA LEJLI Jesteś szczęśliwa?

LEJLA (zdezorientowana) Jestem. Co to za pytanie?

DZIEWCZYNA LEJLI Wiesz, że cię kocham?

LEJLA Ja też cię kocham.

Tuli ją.

LEJLA I kota.

Śmieje się.

DZIEWCZYNA LEJLI (uśmiecha się) Tak. A jednak karmisz wrony.

Wstaje z łóżka. Wychodzi z pokoju.

JESTEM WINNA

Lejla jest sama na scenie.

LEJLA Jestem winna. Nie ma powodu, żebym was okłamywała.

Na scenę wchodzą Brana, Boro, Safeta i Nedžad. Stają za Lejlą.

LEJLA Jestem. Zabiłam swoją rodzinę.

Najpierw Borę.

Boro odchodzi w lewą stronę.

LEJLA Później Safetę.

Safeta odchodzi w prawą stronę.

LEJLA Następnie Branę.

Brana staje obok Bory. Lejla patrzy na nich.

LEJLA Brana spoczęła obok Bory. W ziemi pod krzyżem, w który nie wierzył ani on, ani ona. Odeszła do niego, sieroty, żeby nie był w ziemi sam. Do niego, który, przez całe swoje życie posłusznie podążał za nią krok w krok.

Lejla odwraca głowę.

LEJLA Na końcu zabiłam też Nedžada.

Nedžad staje obok Safety. Lejla patrzy na nich.

LEJLA Nedžad spoczął obok Safety. Przy modlitwie, w którą oboje wierzyli. Odszedł do niej, żeby w ziemi wiecznie modlić się o jej wybaczenie, bo często nie potrafił dać jej miłości, na jaką zasługiwała.

Lejla patrzy chwilę na Branę i Borę, chwilę na Nedžada i Safetę.

LEJLA Stało się, jak się stało. Nie ma szans, żebyśmy się jeszcze kiedyś spotkali, naprawili sytuację, wyjaśnili pewne sprawy. Daremne jest też teraz moje wyznanie, że kochałam swoje ofiary. Że ci ludzie byli całym moim światem.

Pauza.

LEJLA Jest jak jest.

I teraz wszystko jest jasne.

Boro, Brana, Nedžad i Safeta zbliżają się do siebie. Chwytają się za ręce i schodzą ze sceny. Lejla zostaje sama.

PROŚBA DO PTAKÓW

LEJLA Wiem, jak kończy się ta opowieść.

Ale zanim to się stanie, jest jeszcze coś.

Wstaje. Otwiera okno. Słychać ptaki.

LEJLA Kiedyś, kiedy ludzie wyczerpią wszystkie swoje iluzje, kiedy pozostanie im już tylko przeliczyć martwych, ten świat będzie należał do ptaków

Lejla zwraca się do ptaków.

LEJLA

Kiedy do tego dojdzie, proszę was, nie płaczcie po ludziach,

kiedy będzie wam ciężko, raczej zapłaczcie wtedy nad wszystkimi zawalonymi mostami, bo tylko mosty były skrzydłami ludzi,

później policzcie, ile was jest na tym świecie,

na pierwszą linię frontu puśćcie kawki, niech one was prowadzą,

weźcie na swoje skrzydła ten świat i ponieście go,

gwiazdy dadzą wam siłę, żebyście leciały wiecznie, bez końca,

proszę was, razem z tym światem zabierzcie też ludzką hańbę,

dobrze schowajcie ją między piórami i nieście ją daleko, jak najdalej od oczu wszechświata

lećcie!

po prostu lećcie!

nigdy się nie zatrzymujcie!

jeśli będzie trzeba, to dziobami rozedrzyjcie membranę czasu

i podążajcie dalej,

jeszcze dalej,

zabierzcie tę hańbę i błagam was, nie pozwólcie, żeby się o niej

KTOKOLWIEK

KIEDYKOLWIEK

GDZIEKOLWIEK

DOWIEDZIAŁ.

OSTATECZNY PRZYDZIAŁ GROBÓW

LEJLA Sarajewo, rok nieznany.

Tak, wiem, jak kończy się ta opowieść.

Ona się obudzi.

Wchodzi dziewczyna Lejli i siada przy stole.

LEJLA Będziemy jadły śniadanie.

Lejla podchodzi do niej. Przytula się do jej pleców. Całuje.

LEJLA Mocno ją przytulę. Całą sobą będę miała nadzieję, że zrozumie.

Lejla ściąga pierścionki i kładzie je na stół.

Bierze karmę dla kota i nakłada porcję do miski.

Później rusza w stronę proscenium.

LEJLA Zostawię tę cudowną kobietę. Jedyną kobietę, która mnie kochała.

Szczerze, to nie wiem, jak nazywa się dziś Most Braterstwa i Jedności, ale go przejdę.

Przejdę na druga stronę i ruszę przed siebie —

Pauza.

LEJLA Dawno temu, w ten sierpniowy dzień, dwóch grabarzy nie rozumiało, dlaczego kopią dwa groby. Nie mogli wiedzieć, że drugi kopią dla mnie.

Pauza.

LEJLA Tu rosną petunie.

Wyciąga butelkę wody i podlewa kwiaty.

LEJLA Jeszcze raz je podleję.

Potem zapalę papierosa, zaciągnę się dymem, żeby się rozżarzył i wsadzę papierosa w ziemię, zostawię, żeby się palił.

Żeby wypalił się do końca.

I wtedy:

Położę się przy mojej martwej matce.

Położę się w martwej ziemi, w martwym kraju.

Położę się pod moją martwą gwiazdą.

KONIEC

1 W oryginale zwrot do Lejli brzmi „synu”. Autorka przedstawia serbski i czarnogórski zwyczaj, aby do dzieci płci żeńskiej zwracać się jak do chłopców, co ma często charakter życzeniowy i performatywny. Może to zostać uwzględnione w opracowaniu scenicznym. Przypis tłumaczki.

2 Alija Izetbegović (1925-2003) – polityk i prawnik, prezydent Bośni i Hercegowiny w latach 1990-1996. Przypis tłumaczki.

3 Džavid (Hamza) Haverić (1920-1941) – znany sarajewski antyfaszysta. Przypis tłumaczki.

fot. Vladan Antić

LEJLA KALAMUJIĆ (ur. 1980 w Sarajewie). Pisarka i dramatopisarka. Ukończyła filozofię i socjologię na Uniwersytecie w Sarajewie. Jest autorką dwóch zbiorów opowiadań: Anatomia uśmiechu (Anatomija osmijeha, 2008) nagrodzonego w konkursie literackim Wydawnictwa Zoro i Nazywajcie mnie Esteban (Zovite me Esteban, 2015), za którą otrzymała Nagrodę im. Edo Budišy. Książka Nazywajcie mnie Esteban została także przełożona i wydana w Serbii, Macedonii, Chorwacji i Słowenii, a w 2020 roku w Polsce (Pogranicze, Sejny, tłum. Magdalena Petryńska). Autorka publikuje opowiadania i recenzje literackie w czasopismach i na portalach internetowych na terenie byłej Jugosławii. Główne tematy, jakimi zajmuje się w swojej twórczości to: seksualność, szaleństwo i śmierć. Inspirację czerpie z osobistych doświadczeń, środowiska społecznego i utworów innych autorek, które są częścią całej historii literatury. Jest inicjatorką projektu „Trzy plus trzy siostry” powstałego dzięki spotkaniom literackim organizowanym przez grupę lokalnych pisarek. Jest rozpoznawalną postacią literackiej sceny LGBTI w regionie postjugosłowiańskim (jej krótkie artykuły były publikowane na portalu www.lgbti.ba). Zdobyła nagrody w konkursie Vox Feminae (Chorwacja, 2011) za opowiadanie Kobieta zwana Pożądaniem (Žena zvana čežnja) oraz podczas Write queer (Czarnogóra, 2016) za utwór Nieszczęsne życie Sofii R. (Nesretni život Sofije R.). Lejla Kalamujić była stypendystką w ramach programów: Landis & Gyr Stiftung (Szwajcaria, 2017), Dom dla Pisarzy (Kuća za pisce, Chorwacja 2017), Krokodyl (Krokodil, Serbia 2017), Artist in Residence (Austria, 2016), Pristina has no river (Kosowo, 2015). Dramat Ludojadka albo jak zabiłam swoją rodzinę (Ljudožderka ili kako sam ubila svoju porodicu) powstał w 2017 roku podczas rezydencji w szwajcarskim mieście Zug. W tym samym roku tekst został zakwalifikowany do konkursu organizowanego przez belgradzką Fundację Hartefakt na najlepszy współczesny dramat zaangażowany napisany w języku serbskim, chorwackim, bośniackim albo czarnogórskim. Następnie został przetłumaczony na język niemiecki i francuski, a jego fragmenty zostały odczytane w Deutsches Theater w Berlinie w ramach programu Ostwärts. Na podstawie tego tekstu zrealizowano także w 2019 roku czytanie sceniczne w Teatrze Narodowym w Belgradzie (Narodno pozorište u Beogradu) w reżyserii Any Konstantinović oraz spektakl w Bośniackim Teatrze Narodowym w Zenicy (Bosansko narodno pozorište Zenica) wyreżyserowany przez Lajlę Kaikčiję. Podczas 19. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame) w Zenicy publiczności został zaprezentowany jej nowy dramat Zgaśmy światło (Ugasimo svjetlo) w formie czytania scenicznego w reżyserii Lajli Kaikčii (udostępnionego na platformie streamingowej).

Adnan Lugonić

Końca świata nie będzie

Neće biti smak svijeta

tłumaczenie:

Magdalena Koch

OSOBY

MAŠA

OJCIEC

NINA

Mieszkanie.

I

Maša robi śniadanie. Ojciec podsypia w fotelu przy maszynie do pisania. Maša kończy przygotowania. Stawia jedzenie obok maszyny do pisania. Ojciec się budzi. Cisza.

OJCIEC Nie lubię tego.

MAŠA Jedz.

Milczą.

OJCIEC Coś mi się śniło, Mašo.

Milczą.

OJCIEC Wiesz, co mi się śniło? Wiesz?

Milczą. Przez krótką chwilę.

OJCIEC Jakaś kobieta mi się śniła. Chyba moja siostra.

Milczą.

OJCIEC Była podobna do mnie. (pauza) A może to moja mama, kiedy była jeszcze młoda. Znasz moją mamę? (pauza) No właśnie, co z moją mamą, Mašo?

MAŠA Umarła dawno temu.

OJCIEC Jak to dawno temu? Ile to jest dawno temu? Powiedz, Mašo, kiedy to było? Ile to już minęło od jej śmierci?

MAŠA Nie wiem. Nie było mnie wtedy na świecie.

Milczą.

OJCIEC A kiedy ty się urodziłaś? (pauza) Pewnie dawno temu? Prawda, Mašo?

Milczą.

OJCIEC To kogo ja mam? (pauza) Co, Mašo? No kogo ja mam?

MAŠA Mnie.

OJCIEC Tylko ciebie?

MAŠA I ciesz się, że mnie masz.

OJCIEC Cieszę się.

Milczą.

OJCIEC I naprawdę nie mam nikogo oprócz ciebie?

Milczą.

OJCIEC Potem pójdziemy na dwór się pobawić. Chcesz?

Pauza.

OJCIEC Będę grzeczny. Daję pionierskie słowo honoru.

Pauza.

OJCIEC W szkole mówili nam, że to świętość. Z pioniera, gdy dorośniesz, stajesz się komunistą.

Krótka pauza.

OJCIEC Posłuchaj, wykułem to na blachę.

Dziś, kiedy zostaję pionierem,

Daję pionierskie słowo honoru, że będę:

Sumiennie się uczyć i pracować,

Szanować rodziców i starszych

Oraz będę wiernym i szczerym przyjacielem,

Który dotrzymuje danego słowa —

Będę kochać naszą ojczyznę, samorządną

Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii,

Będę strzec braterstwa i jedności,

Wszystkich jej narodów i narodowości

I cenić wszystkich ludzi na świecie,

którzy pragną wolności i pokoju.

Właśnie tak. Tego się nauczyłem.

MAŠA Wspaniale.

OJCIEC Tak też mi powiedziała nauczycielka. I dostałem brawa. Od całej klasy.

MAŠA Wspaniale.

OJCIEC A właściwie to nie od całej klasy. Čupo z drugiej ławki, ten, no wiesz, znasz go, on mi brawa nie bił. Był zazdrosny, że Samra koleguje się ze mną w czasie szkolnych przerw. A ja tak z serca chciałem być jego przyjacielem. Jak prawdziwy pionier. Ale on chciał wojny. A prawdziwy pionier nie chce wojny. Čupo więc nie jest pionierem. A skoro nie jest pionierem, nie jest też przyjacielem. I nie zostanie komunistą.

MAŠA Wspaniale.

OJCIEC A kim my jesteśmy, mamo? Z tych wszystkich narodów i narodowości. Kim my jesteśmy?

MAŠA Durniami.

OJCIEC Tego się nie uczyliśmy.

MAŠA Spytaj jutro w szkole nauczycielki.

OJCIEC Pewnie, że spytam. A później wyjdziesz ze mną na dwór?

MAŠA Wyjdę.

OJCIEC Przysięgnij.

MAŠA Przysięgam.

OJCIEC Na co?

MAŠA A na co byś chciał? Na Boga?

OJCIEC Nie. Ci, co przysięgają na Boga, potem kłamią. Chcę na przyjaźń.

MAŠA Przysięgam. Pionierskie słowo honoru, że wyjdę z tobą na dwór. Może tak być?

OJCIEC Może. Widziałem w telewizji, jak ze starych bab robi się młode dziewczyny, a z dziadków – młodych chłopaków. Mówią, że to opóźnianie procesów. Mnie się wydaje, że to jakieś wielkie oszustwo. A tobie?

MAŠA Weź się czymś zajmij. Masz jakieś zadanie domowe?

OJCIEC Nie wiem. Nie pamiętam.

MAŠA Musisz coś mieć do roboty. Spróbuj sobie przypomnieć.

OJCIEC Jakoś nie mogę.

MAŠA Skup się, dobrze? To sobie przypomnisz. Ale nie możesz wciąż gadać i się jednocześnie koncentrować. Idź tam i się skup.

OJCIEC Dobrze.

Milczą.

OJCIEC Jakoś mi nie wychodzi. (krótka pauza) Tamci w telewizji mówią, że będzie koniec świata. Tego się boję i dlatego nie mogę się skupić.

MAŠA Końca świata nie będzie.

OJCIEC A tamci mówią, że będzie.

MAŠA Komu wierzysz, mnie czy im?

OJCIEC Tobie. (stuka na maszynie do pisania) Skończone. Ten świat jest skończony. Koniec. A ci tylko ganiają za piłką. To nie ma żadnego sensu. Bez potrzeby tracą energię. Mózg jest ważny. On wszystkim kieruje. Mózg to centrum. Tu jest wszystko. On jest dowódcą. I tylko mały mózg może nakazać, by teraz biegać za piłką.

Pauza.

OJCIEC Gdzie moje kluczyki? Moje kluczyki do auta. Gdzie są? Jestem spóźniony. Gdzie mój garnitur? Gdzie schowałaś mój garnitur? Nie żartuj sobie ze mnie. Potrafię być też groźny. O wiele groźniejszy niż ci się wydaje. Więc mnie nie prowokuj. Oddaj mi garnitur i kluczyki. Partia przyjdzie z wizytacją do szkoły. Muszę wszystko przygotować. Wiele ode mnie oczekują. No, spójrz na mnie. Rozumiesz, co do ciebie mówię? Czy dopiero, gdy cię palnę w gębę, to cię olśni? Nie masz pojęcia, jedno słowo szefa i wylatuję na zbity pysk. Nie ma mnie. Nie mogę być nauczycielem, a tym bardziej dyrektorem. I wszyscy odczujemy tę degradację. Mój upadek będzie klęską dla domowego budżetu. Weź to więc na poważnie.

MAŠA My name is Maša. This is my CV. I can’t tell you much about myself. I live here with my father, he is sick. That is not the main reason I want this job. I would like to travel, visit many countries, explore different cultures, meet new people. And I think your company is perfect opportunity for me. Honestly, I can’t wait anymore. I hate my country and I hate my father. To be totally honest, I could kill him. Or kill myself. So, that’s it.

Milczą.

OJCIEC Coś ukrywasz. Wiem, że coś przede mną ukrywasz. Nie jestem idiotą.

Milczą.

OJCIEC Czuję to. Wodzisz mnie za nos.

Milczą.

OJCIEC Zadzwoń do niej.

Milczą.

OJCIEC Słyszysz? Żądam, byś do niej zadzwoniła! W tej chwili, natychmiast!

Milczą.

OJCIEC Taka sama z ciebie kurwa, jak i z niej. Męczysz mnie. Ona cię zbuntowała, prawda?

Milczą.

OJCIEC No powiedz. Włóczy się gdzieś? Kurwi się? Zgadłem? Zabiję ją. Lepiej, żeby tu w żadnym wypadku nie przychodziła.

MAŠA Bądź pewny, że nie przyjdzie.

OJCIEC Nie przyjdzie, tak? Wszystkie kurwy wcześniej czy później przychodzą. Ona też przyjdzie.

MAŠA Nie przyjdzie. Pionierskie słowo honoru.

OJCIEC Ani się waż wspominać pionierów w tym domu. A tym bardziej poza domem.

MAŠA Siadaj.

Pauza.

MAŠA Masz tu książkę do przyrody.

OJCIEC Nie ma już przyrody. Wszystko zniszczyli. Nic już nie ma. Przyroda była świątynią. A teraz to chuj.

MAŠA Masz herbatę.

OJCIEC Herbata też chuj.

MAŠA Weź leki.

OJCIEC Co to za tabletki?

MAŠA Witaminy na twój mózg.

OJCIEC Chcesz mnie zabić. Jesteś z nią w zmowie. Zamienicie mnie w roślinę, zabijecie, weźmiecie sobie moje mieszkanie i będziecie żyć. Niedoczekanie wasze. Przepadł wasz plan. Wszystko przejrzałem.

MAŠA No to nie bierz. Nie mam zamiaru cię zmuszać. Ale kiedy przyjdą z pomocy społecznej, żeby cię zabrać do domu opieki, nie skaml: „Mašo, Mašo, nie pozwól mnie zabrać, Mašo”. Mašy wtedy nie będzie.

OJCIEC Daj te tabletki. No daj, Mašo, proszę cię. Będę grzeczny.

Milczą. Patrzą na siebie. Ojciec połyka tabletki. Wstaje.

OJCIEC Połknąłem.

MAŠA No to masz tu swoje zabawki. Ktokolwiek by nie dzwonił, nie otwieraj. Siedź tu i graj w szachy. Przysięgnij.

OJCIEC Pionierskie słowo honoru, będę grzeczny.

MAŠA Niedługo wrócę.

OJCIEC Chce mi się kupę.

MAŠA Nie chce ci się.

OJCIEC Chcę kupę.

MAŠA No to rób.

OJCIEC Nie mogę.

MAŠA Masz pampersa.

Maša wychodzi. Ojciec rozkłada szachy. Nieprawidłowo.

OJCIEC Ta telewizja jest głupia. Wszyscy w niej to durnie. Nie wiem, kto ich ogląda. Pewnie tylko ci, co są jeszcze gorsi od nich.

II

OJCIEC Dzień dobry.

Milczą.

NINA Gdzie ona jest?

OJCIEC Kto?

NINA Gdzie jest?

OJCIEC Maša?

NINA Tak, Maša.

OJCIEC Wyszła.

NINA Dokąd?

OJCIEC Nie wiem. Mówiła, że niedługo wróci.

Milczą.

OJCIEC Kim jesteś? Nie pamiętam, co powiedziałaś. Że jak się nazywasz?

Milczą.

OJCIEC Czego chcesz?

Milczą.

OJCIEC Jak tu weszłaś? Gdy jestem sam, drzwi są zawsze zamknięte.

Milczą.

OJCIEC Tu nie wolno palić.

NINA Ty nie palisz?

OJCIEC Nie pamiętam, kiedy ostatni raz paliłem. Nie pamiętam, żebym kiedykolwiek palił.

Milczą. Nina pali.

OJCIEC Zasmrodzisz pokój.

Milczą.

OJCIEC Wszystko przejrzałem. Jesteś z pomocy społecznej. Czy to jakiś test? Nie możecie ze mną zrobić tak, jak to sobie wymyśliliście. Nie oddam mieszkania.

Ojciec zapala papierosa.

OJCIEC To znaczy, że paliłem? Teraz mi się przypomniało.

NINA I jak, podoba ci się?

OJCIEC Pewnie. (pauza)

Milczą.

NINA Wy we dwoje jesteście tu sami? Ty i Maša?

OJCIEC I jeszcze moja żona. Tylko, że się kurwi, więc teraz jej tu nie ma.

NINA Kurwi się?

OJCIEC Kurwi. Nie ma jej całymi dniami. Pieprzy się. Jeszcze popamięta.

NINA Bijesz żonę?

OJCIEC Nie wiem. Może. Teraz bym bił, bo mnie zdradza.

NINA Kości byś jej połamał?

OJCIEC Kręgosłup bym jej połamał.

NINA Boga byś w niej zabił.

OJCIEC Boga nie.

NINA Ale ją tak.

OJCIEC Kurwę bym zabił.

NINA Wszystkie kurwy należałoby pozabijać. Kurwa twoja mać.

OJCIEC (śmieje się) Wszystkie powystrzelać. Raz dwa, bez ceregieli. Podobasz mi się. Usiądź bliżej. Poczęstowałbym cię czymś, ale nie wolno mi niczego ruszać. Maša nie pozwala. Znasz ją? Przyszłaś, by jej sprawić niespodziankę?

NINA Zgadza się.

OJCIEC Maša studiowała. Stąd się znacie? Ze studiów?

NINA Znacznie wcześniej. A Maša studiowała?

OJCIEC Tak tu jest napisane.

NINA I co jeszcze jest napisane?

OJCIEC Jakiś czas temu zapisałem: „Gadają, że będzie koniec świata”. Co o tym myślisz?

NINA Dla mnie to jakby już był.

OJCIEC (śmieje się) Jesteś wariatką.

NINA A kiedy ty zwariowałeś?

OJCIEC Ja nie jestem wariatem.

NINA Szczęśliwy z ciebie człowiek.

OJCIEC No pewnie. A ty jesteś szczęśliwa?

NINA A według ciebie wyglądam na szczęśliwą?

OJCIEC Nie wiem. W telewizji szczęśliwi ludzie zupełnie inaczej wyglądają.

NINA To znaczy, że nie jestem szczęśliwa?

OJCIEC Nie.

Milczą.

NINA A Maša, czy ona jest szczęśliwa?

OJCIEC Nie wiem.

NINA Czy wyszła za mąż?

OJCIEC Nie. Chyba, że o czymś zapomniałem.

NINA A ile zdarza ci się zapominać?

OJCIEC Prawie wszystko.

NINA I wiesz, że zapominasz?

OJCIEC O tym też zapominam.

NINA Fajnie się pali?

OJCIEC Delektuję się. Jak niegdyś. Tylko, że tego nie pamiętam.

NINA Nie masz o czym pamiętać.

OJCIEC Mam, tylko nie pamiętam.

NINA Nigdy nie paliłeś.

OJCIEC Jak to nie? Sama mówiłaś, że paliłem.

NINA Wiesz co, nie zgrywaj się już dłużej.

OJCIEC Kim jesteś? Czego ode mnie chcesz?

NINA Weź nie pierdol.

OJCIEC Zawołam Mašę.

NINA Gówno zawołasz.

OJCIEC Proszę, idź już sobie. Ona zaraz wróci. Musisz iść.

NINA Nigdzie się nie wybieram.

OJCIEC Nie kłóć się ze mną. Idź już.

NINA Nie lubisz kłótni?

OJCIEC Chcesz, by moja żona cię tu zastała? I w ten sposób się o nas dowiedziała? No, zbieraj się.

NINA Twoja żona przyjdzie?

OJCIEC Tak, moja żona. Nie udawaj idiotki. Przecież wiesz, że jestem żonaty. Naprawdę chcesz, bym ci pokazał, gdzie jest twoje miejsce?

NINA No, gdzie jest to moje miejsce?

OJCIEC Nie tutaj.

NINA Czy zwariowałeś wtedy, kiedy ona umarła?

OJCIEC Wygadujesz głupoty.

NINA W jaki sposób twoja żona zmarła? Może to zapisałeś?

OJCIEC Nic nie jest zapisane. Kłamiesz!

NINA No, dalej. Przypomnij sobie.

OJCIEC Nie chcę sobie przypomnieć. Nie mam o czym sobie przypomnieć.

NINA Masz, masz.

OJCIEC Nie mam. Nie chcę sobie przypomnieć.

Wchodzi Maša.

MAŠA Zostaw go.

OJCIEC Mašo... Ta z pomocy społecznej… sieje zamęt... Byłem grzeczny, Mašo...

MAŠA Już dobrze. Uspokój się. Już jestem. Wszystko będzie dobrze.

III

NINA Nie zmieniłaś zamków.

Milczą.

MAŠA Siadaj.

Milczą.

NINA Wróciłaś z pracy?

Milczą.

NINA Ładna jesteś.

Milczą.

NINA Czy on to naprawdę...?

Milczą.

MAŠA Czego chcesz?

NINA Nic. Tak wpadłam.

MAŠA Tak po prostu?

NINA Tak po prostu.

NINA Nie pasuje ci?

MAŠA Nie.

NINA Przykro mi.

MAŠA Po co przyszłaś albo czemu nie było cię dziesięć lat?

Milczą.

NINA Porozmawiamy o tym wszystkim.

MAŠA Nie mamy o czym gadać.

NINA Mamy.

MAŠA Ja nie mam.

NINA No to ja będę mówić.

MAŠA Mów.

NINA Spokojnie, wyluzuj.

Milczą.

NINA Stań, żebym ci się najpierw spokojnie przyjrzała.

MAŠA Gdzie byłaś?

NINA Daleko.

Milczą.

MAŠA To wszystko?

NINA Tak.

Milczą.

MAŠA Świat jest duży. Spodziewałam się czegoś więcej.

NINA Teraz tu jestem.

MAŠA Dlaczego tu jesteś? Czy nie było ci lepiej gdzieś tam, daleko?

NINA Nie.

Milczą.

MAŠA Na próżno przyjechałaś.

Milczą.

NINA Wiem, że nie było ci łatwo.

MAŠA Skąd wiesz?

NINA Tak przypuszczam.

MAŠA Przypuszczasz? Chcesz herbaty? Kawy? Soku nie mam. Dobrze mieć takiego gościa. O, pardon, gościnię...

Milczą.

NINA To nie tak, że nie chciałam dać znaku życia. Na początku próbowałam, sama zresztą wiesz. Tylko potem... tak się jakoś złożyło… zbieg okoliczności.

MAŠA Twoje zbiegi okoliczności, jego zbiegi okoliczności, a gdzie są moje? Jak to się stało, że ja nie miałam tych zbiegów okoliczności?

NINA Nie zgrywaj tu ofiary.

MAŠA Wybacz, ale nie rozumiem... Czy to rada, prośba czy rozkaz?

Milczą.

NINA A jak ci tutaj jest?

MAŠA Nie mam kiedy pomyśleć o tym, jak mi tu jest, albo gdzie by mi było lepiej. Pomogłaś mi w tym tak, że nie miałam wyboru.

NINA W niczym ci nie pomogłam.

MAŠA To akurat prawda. Cieszę się, że jesteś tego świadoma.

NINA Każdy jest kowalem swego losu.

MAŠA Tato pisz: „Każdy jest kowalem swego losu”. Świetnie brzmi.

NINA Ale tak jest.

MAŠA No to po co przyjechałaś? Żyj sobie sama. Bez obciążeń. (krótka pauza) Sumienie? To cię gryzie?

Milczą.

MAŠA Zostaniesz na obiedzie?

NINA A nie otrujesz mnie?

MAŠA Nie tak łatwo dziś zdobyć truciznę. Skuteczną. Jeśli by tak było, udałoby się rozwiązać więcej problemów.

NINA A za kogo byś się wzięła na początek? Za mnie? Za niego?

MAŠA Za siebie.

Milczą.

NINA Czy zgłosiłaś na policji? Że mnie nie ma.

MAŠA Tak. Ale nic nie odnotowali. Powiedzieli tylko: Szalona jak matka.

NINA Kto? Ty czy ja?

MAŠA A czy to ważne?

Milczą.

NINA On mówi, że studiowałaś.

MAŠA Powtarza, co mu powiem.

NINA A o mnie co mu nagadałaś?

MAŠA Nic.

Milczą.

NINA Masz kogoś?

MAŠA Naprawdę cię to interesuje?

NINA A czemu by nie miało mnie interesować?

MAŠA A czemu by miało?

NINA Możemy i w ten sposób.

MAŠA Jak?

NINA Jak sobie chcesz.

MAŠA Nie rozumiem.

NINA Najłatwiej jest nie rozumieć.

MAŠA A cóż bym tu miała rozumieć?

NINA Nic.

MAŠA Akurat to nic to bardzo dobrze rozumiem.

NINA Zatem wszystko jasne.

MAŠA Jasne.

Milczą.

NINA A co się stało z tamtym facetem? Przecież podobno mieliście się pobrać? Rzucił cię? Zawsze uważałam, że nie jest dla ciebie odpowiedni. Co się stało? Posłuchał swoich, kretyn? Wybrał karierę? Zrozumiał, że jest pedałem? A może pieprzył na boku wszystko jak leci?

Milczą.

MAŠA A nie przyszło ci do głowy, że może to ja go zostawiłam? A co ci się wydaje, że Maša to nie może już nikogo rzucić? Tylko czeka, aby to ją porzucono? Ale żeby ona kogoś miała rzucić, nie, to nie wchodzi w grę.

NINA Wcale tak nie myślałam.

MAŠA Wiem. Tylko przypuszczałaś. Zostajesz?

Milczą.

MAŠA Na obiedzie, to mam na myśli. A co, jeśli naprawdę cię otruję?

NINA Otruj.

Milczą. Maša przynosi alkohol. Nina odmawia i nie chce pić.

MAŠA Świetnie. A co, skończyłaś w jakiejś sekcie? U Świadków Jehowy? Chodziłaś od drzwi do drzwi, a przy okazji i do nas przypadkiem zawitałaś?

NINA Moja mała Maša pije?

MAŠA Mała Maša chla. A od kiedy to duża Nina jest niewiniątkiem?

NINA Od lat.

MAŠA Wspaniale. I jak to jest być trzeźwą?

NINA Ty całe życie byłaś trzeźwa.

MAŠA Byłam. A teraz jesteś w moim domu, a w moim domu się pije, więc pij.

NINA Nie mogę.

MAŠA Śmiało.

NINA Nie mogę.

MAŠA Chora jesteś?

NINA Nie.

MAŠA No to pij.

NINA Nie mogę.

MAŠA Dlaczego nie możesz? Jesteś w ciąży?

NINA Byłam.

MAŠA Poronienie?

NINA Nie, żyje.

MAŠA W końcu wyszłaś za mąż.

NINA Nie.

MAŠA Samotna matka. Świetnie.

NINA Nie.

MAŠA No to kim ty jesteś, do jasnej cholery?

OJCIEC Ziemia nie ma już szansy. A raczej ludzie nie mają, bo Ziemia to może i ma. Przecież dinozaury zniknęły, a Ziemia jednak została. Tylko szkopuł w tym, że ludzie utożsamiają się z Ziemią i jak mówią, że Ziemi nie ma, to znaczy, że nie ma ludzi, a Ziemia może i zostanie, tyle że bez ludzi.

MAŠA Tato, jesteś stary. Pewnie znikniesz, zanim Ziemi nie będzie.

OJCIEC Ja się martwię o ciebie. I twoją przyjaciółkę…

NINA Ninę.

OJCIEC Twoją przyjaciółkę Ninę. Młode jeszcze jesteście. I dopiero będziecie mieć własne dzieci. Nino, masz dzieci? Co, Nino? Masz dzieci?

Milczą.

OJCIEC Dlaczego twoja przyjaciółka nie chce ze mną rozmawiać?

MAŠA Wygląda na to, że nie przypadłeś jej do gustu.

OJCIEC Czemu? Nic jej nie zrobiłem.

NINA Jesteś pewien?

OJCIEC A co ci zrobiłem?

NINA Przypomnij sobie.

OJCIEC Już cię gdzieś widziałem. Może w telewizji. Przypomnę sobie. Powiedziałaś, że jak się nazywasz?

NINA Nina.

OJCIEC Może mam to tu zapisane.

MAŠA Tato, idź i pisz. Nina żartuje. Już taki jej styl.

OJCIEC Zapiszę też to, że Nina lubi żartować.

Ojciec odchodzi.

NINA Czy to jest maszyna mamy?

MAŠA Tak.

NINA Nie mogłaś mu dać nic innego?

MAŠA A masz pieniądze na laptopa? Maszyna i tak nie działa. Nasz ojciec to Syzyf przy maszynie do pisania.

NINA Widzę też, że palisz. Czy on całymi dniami tak stuka?

Milczą.

MAŠA A gdzie jest twój syn?

NINA A skąd wiesz, że to syn?

MAŠA Tak przypuszczam.

NINA Dobrze przypuszczasz. Nie jest ze mną.

MAŠA Ty to lubisz porzucać ludzi.

NINA Uważaj, co mówisz.

MAŠA Bo co mi zrobisz? Odejdziesz? Znów znikniesz na dziesięć lat? Wiesz, co mówią, że najgorszych jest pierwszych dziesięć lat. Będzie ci łatwiej, gdy wrócisz. Zmiany zamków nie planuję.

Milczą.

NINA A czemu ty też nie odeszłaś?

MAŠA Czekałam. Na najlepszy moment. Albo że ty się odezwiesz.

NINA Nie mogłam.

MAŠA Już ci mówiłam, że wszystko mi jedno. Było, minęło.

NINA Wyjedźmy stąd. Sprzedajmy mieszkanie i zostawmy go w domu opieki.

MAŠA I co dalej?

NINA Pojedziesz ze mną.

MAŠA Dokąd? Daleko?

NINA Dokąd to już my dwie zdecydujemy.

MAŠA Nie masz żadnego planu?

NINA Razem coś wymyślimy. Jemu jest wszystko jedno, gdzie będzie. A nie zasłużył na nic lepszego niż śmierć wśród obcych.

MAŠA Muszę to jednak powtórzyć: Ty naprawdę lubisz porzucać ludzi.

NINA Tylko jeśli na to zasłużą.

MAŠA A czym ja sobie na to zasłużyłam?

NINA Ciebie nie zostawiłam.

MAŠA Nie, zostawiłaś tatę, a mnie przy okazji. Kurwa, co za splot okoliczności.

NINA Udusiłabym się, gdybym została. I w końcu bym zrobiła to samo, co ona.

MAŠA Mogłam wyjechać z tobą.

NINA Wtedy sama nie wiedziałam, co ze sobą począć.

MAŠA A teraz wiesz?

Milczą.

MAŠA Tak właśnie myślałam. Jak znienacka wyjechałaś, tak też i nagle wróciłaś. Nic przemyślanego. Jaka była głupia tamta Maša, że czekała, aż ty zrobisz dyplom, żeby i ona mogła studiować. Nie zaliczasz pierwszego roku, a głupia Maša myśli, że jej starsza siostra nie wie, że nie chodzi tylko o nią. Nina zmienia wydział, znów nie zalicza, a jej głupia Maša nadal wierzy w swoją siostrę. Mama się zabija, głupia Maša ją znajduje, wzywa policję, pogotowie ratunkowe, robi wszystko, co trzeba, a wielka Nina przyjeżdża na pogrzeb, a następnego dnia nagle znika. Nawet nie żegna się z głupią Mašą, która przez następny rok, drugi, trzeci czeka na swoją siostrę, żeby po nią przyjechała. Ale wtedy tata się rozchoruje i głupia Maša zostaje. Dobrze jej tak. Skoro jest taka głupia.

Milczą.

NINA Nie jesteś głupia. Ty tylko nie chcesz nigdzie ruszyć dupy. Zostajesz w tym, co było. Twoje życie należy do ciebie. Każda nowa sekunda to szansa na nową decyzję. Rozumiesz?

MAŠA Wiesz, gdzie dzisiaj byłam? Poszłam na rozmowę o pracę. Przeczytałam ogłoszenie, że poszukują stewardess i się zgłosiłam. Co złego może mi się przytrafić, myślałam. Znam angielski, umiem być uprzejma dla ludzi, dla mnie to żaden problem czyścić gówna, a latania chyba się nie boję. Przygotowałam się. Porządnie się przygotowałam. Wszystko wyćwiczyłam. Poszłam na rozmowę. Usiadłam pełna wiary w siebie. Zaczęłam mówić. Ich troje, dwaj mężczyźni i kobieta, słuchają mnie, kiwają głowami z aprobatą i ja się czuję coraz pewniej. Już prawie lecę. Kiedy skończyłam, ona mi mówi, że było świetnie, Mašo, świetnie pani mówi po angielsku, jest pani ładna, lecz, niestety, nieco za stara, poszukujemy młodych dziewczyn. No więc twoja mała Maša jest nie tylko głupia, ale też i stara.

NINA Musisz się tylko ruszyć i będzie lepiej. Nie zasłużył sobie, żebyś zjebała swoje życie w ten sposób. To, co masz tutaj, to więzienie.

MAŠA Może się wyzwolę jak mama i się zabiję.

NINA Nie pieprz głupot. Nie zabijesz się.

MAŠA Czemu nie? To jest najprostsze wyjście.

NINA Są jeszcze inne wyjścia.

MAŠA Ona go jakoś nie znalazła.

NINA Ona to znosiła ze względu na nas – ciebie i mnie.

MAŠA Klasyczny przykład krachu emancypacji kobiet na Bałkanach.

NINA Jaki to ma związek...

MAŠA A czy przed chwilą nie mówiłaś, że każdy jest kowalem swego losu?

NINA Mama się poświęciła.

MAŠA Akurat się poświęciła. Gratuluję. Lepiej, żeby uciekła z tym swoim jebaką.

NINA Mašo! Ona nikogo nie miała. Nie zdradzała go, on to wszystko wymyślił. On zamęczył mamę na śmierć tymi swoimi paranojami. Znosiła to, dopóki mogła. Nasz tata był klasycznym psychopatą, sadystą. I taki jest nadal. Nasz dobry tatuś. Tylko teraz nie pamięta. Ale ja pamiętam. No i zamiast ponieść karę, otrzymał nagrodę.

MAŠA Ona sama siebie zabiła.

NINA Ty go jeszcze bronisz? Ty mu wybaczyłaś.

MAŠA Chory jest. To wystarczy.

NINA Mnie nie. A tobie też nie powinno.

MAŠA Idź. Droga wolna. (krótka pauza)

NINA Czy też razem z nim cierpisz na demencję? Czy to aby nie jest zaraźliwe? Powiedz, żebym i ja o siebie zadbała. Czasami wygląda na to, że w tym domu wszystkie choroby psychiczne są zaraźliwe.

MAŠA Niech żyją choroby psychiczne.

NINA Nie jestem w nastroju do żartów.

MAŠA A ja owszem, jak widzisz, jestem.

NINA Życie to nie żart.

MAŠA A ty wciąż o tym życiu tylko gadasz i gadasz.

NINA Ty o życiu pojęcia nie masz. Zostałaś tutaj na własne życzenie. A ja przez tyle już przeszłam.

MAŠA Czy widziałaś fiuta taty? Czy chcesz zobaczyć fiuta taty?

NINA Wiesz co, Mašo? Odpierdol się!

MAŠA Tato, rozbierz się. Pokaż Ninie swojego fiuta. Rozbierz się i pokaż jej fiuta. Ona też jest twoją córką i chce zobaczyć twojego fiuta. Rozbierz się i pokaż jej fiuta. Niech się nie czuje pominięta. Pokaż jej fiuta. Ona chce zobaczyć twojego fiuta, tato. Rozbierz się i pokaż jej fiuta.

OJCIEC Przestań, Nina, proszę cię.

NINA Zostaw go, kurwa, w spokoju.

MAŠA (do Niny) Siadaj tam. (do Ojca) Tato, zdejmij pampersa i pokaż jej fiuta. Słyszysz? Za karę.

Maša zamyka Ojca w szafie.

MAŠA Taty fiut to jedyny fiut, jakiego kiedykolwiek widziałam. I to nie jest najgorsze, że nie mam własnego życia. Nikt nie chce się ze mną przyjaźnić. Nie mam kiedy, nie mam kasy. Jego leki kosztują 250 marek bośniackich. A gdzie pampersy, rachunki, jedzenie? Sprzątam cudze gówna, żeby mieć choć cokolwiek w lodówce. Nasz tato jest wciąż głodny, coś by zjadł, wypił, ale nie ma. A i ja bym, kurwa, ciągle coś, ale nie ma. Czy jesteś głodny tato, czy chce ci się siku, czy chce ci się kupę, chcesz na dwór? Dom starców kosztuje 1200 marek bośniackich miesięcznie. O, tyle właśnie kosztuje moja wolność. (krótka pauza) Więc weź już nie pieprz i gadaj mi tu, gdzie byłaś i co z twoim synem? Albo wypierdalaj.

Milczą.

NINA Byłam w więzieniu. Zabiłam ojca swojego syna. Tak jakoś wyszło... A gdybym się nie broniła, pewnie bym straciła dziecko. Na początku był super, miły, porządny i uważny. Skakał wokół mnie. Nie wiem, czy kiedykolwiek ktokolwiek tak koło mnie skakał. Nie, nikt nigdy tak o mnie nie dbał. A ja byłam wtedy w totalnej rozsypce. No i jakże ja tego wszystkiego byłam spragniona. I, ja pierdolę, zakochałam się. Wszystko potoczyło się tak jakoś szybko. Zamieszkaliśmy razem. Gdy zaszłam w ciążę, był przesadnie troskliwy. Wiecznie do mnie wydzwaniał. W pewnej chwili przestaliśmy wychodzić i nagle wszystko sprowadziło się do nas dwojga w mieszkaniu. Więc wkrótce coraz rzadziej pojawiałam się na zajęciach. Mówił, że to nierozsądne, żebym się w tym stanie nie narażała na niepotrzebny stres. Nadal jednak chodziłam na uczelnię, mimo że coraz bardziej mu to przeszkadzało. Stawał się coraz bardziej złośliwy, a każdy cios wymierzony we mnie usprawiedliwiał stresem w pracy. Byłam w czwartym miesiącu ciąży. On wyjechał w jakąś podróż służbową i tego ranka wrócił nieco wcześniej. Wywlókł mnie z łóżka i zawlókł do kuchni. Pytał mnie, kto u nas był pod jego nieobecność. Zażywałam jakieś wino jeżynowe na anemię i stały dwa brudne kieliszki. Nie byłam w stanie go przekonać, że to ja korzystałam z obu. Stawał się coraz głośniejszy i bardziej agresywny, maltretował mnie pytaniami: Dla kogo chodzę na uczelnię? Z kim to niby się uczę? Dla kogo się stroję? Dla kogo się maluję? Nie chciałam go słuchać i chciałam wyjść z kuchni, gdy mnie zapytał: „Kurwo, czyje to dziecko?”. Roześmiałam się. Nie mogłam wprost uwierzyć, że mnie o to pyta. I wtedy mnie tak mocno uderzył, że się przewróciłam. Krew mi popłynęła, ciemno mi się zrobiło. Podniósł mnie i zaczął mnie poszturchiwać, obrażać i bić coraz mocniej i mocniej. Starałam się mu wymknąć, ale mi się nie udawało. I w momencie, gdy już doszłam do drzwi, pchnął mnie na zlewozmywak. Chwyciłam to, co było pod ręką. Nóż. I wtedy mnie odwrócił, a ja go ugodziłam. Osunął się. Ugodziłam go w tętnicę pachową. Natychmiast wezwałam pogotowie. Odwieźli nas oboje. On zmarł w drodze do szpitala. Ja zostałam w szpitalu przez kilka dni, a gdy wyzdrowiałam, odwieźli mnie na przesłuchanie, a potem do tymczasowego aresztu. Jego rodzina jest bogata, wszczęli postępowanie. Opłacili najlepszych adwokatów. A ja dostałam jakiegoś idiotę z urzędu, który pewnego dnia przyszedł z propozycją, że mi zmniejszą karę, jeśli podpiszę, że byłam wtedy nieobliczalna i że to ja go napadłam, a on się tylko bronił. Odmówiłam. Dostałam pięć lat za zabójstwo w obronie własnej. Nie odwołałam się. Urodziłam w więzieniu, gdy czekałam na wyrok. Synek był ze mną przez dwa lata. Na tyle mi zezwoliło ministerstwo, a potem go odebrali. Opiekę przyznano jego rodzicom. Ani razu nie przyprowadzili małego, żebym go zobaczyła. Nigdy. Mimo że mam prawo co dwa tygodnie być z nim przez dwie godziny. Dwa lata i siedem miesięcy nie widziałam syna. Na pewno o mnie zapomniał. Już nawet nie wiem, jak on wygląda. Był takim grzecznym dzieckiem. Jakoś znosiłam więzienie, dopóki on był ze mną. Lecz gdy go zabrali, chciałam umrzeć. Jeszcze długo potem nic mi się nie chciało. I wtedy tamte kobiety zebrały mnie do kupy i postawiły na nogi. Przebudziłam się. Twoje życie jest tylko twoje. Pracowałam. Chodziłam na terapię zajęciową: decoupage, dziewiarstwo, szycie… Głównie po to, żeby zablokować myśli, żeby jakoś dzień przeleciał. Ale nocami myślałam o tym, co mnie czeka po wyjściu. Dziś rano mnie wypuścili. I teraz jestem tu.

Milczą.

MAŠA (trzyma w ręce pudełko wykonane techniką decoupage) Jest piękne.

Milczą.

MAŠA Ja pierniczę, jestem ciotką.

NINA Tak.

MAŠA No to jest ok, że jestem stara.

NINA Nie pieprz.

Milczą.

NINA A co z nim zrobimy?

MAŠA A masz zbędnych 1200 miesięcznie?

Milczą. Nina otwiera drzwi szafy. Ojciec wychodzi.

OJCIEC Wiem, że jesteście smutne i że wam ciężko. Tak jak mnie. Wasza matka była osobliwa. Przewrażliwiona. A tacy są często słabi. Nie wytrzymała. Załamała się. Tu nikt z nas nie mógł na to nic poradzić. My musimy się trzymać razem jako rodzina. I dlatego, Nino, weźmiesz urlop dziekański do końca semestru. Bez dyskusji. Szkoła może poczekać. Teraz jesteś potrzebna swojej siostrze. A ja tu jestem po to, by was wesprzeć. Uda nam się z pomocą stwórcy. A co z kolacją? To, że nie ma mamy, nie znaczy, że nie mamy jeść kolacji. (zamienia się w dziecko) Ja bym teraz najchętniej wyszedł na dwór.

MAŠA Zaraz.

OJCIEC A gdzie wyjdziemy na dwór?

MAŠA Daleko. Prawda, Nino?

NINA Tak, daleko.

OJCIEC A gdzie jest to daleko? Daleko mi się podoba. Tam jeszcze nie byłem.

KONIEC

fot. Almin Zrno

ADNAN LUGONIĆ (ur. 1988 w Sarajewie). Dramatopisarz, dramaturg i reżyser. W 2015 roku ukończył dramaturgię na Akademii Sztuk Scenicznych w Sarajewie. Od 2016 roku pracuje jako asystent przedmiotów z tego kierunku. Był dyrektorem artystycznym Teatru Narodowego w Mostarze (Narodno pozorište Mostar). Dwa jego dramaty miały swoje teatralne premiery: Gdyby mówili głośno (Kad bi naglas govorili) został wystawiony w 2016 roku w Teatrze Kameralnym 55 w Sarajewie (Kamerni teatar 55 Sarajevo) w reżyserii Srđana Vuleticia, a także w Teatrul National „Marin Sorescu” (Krajowa, Rumunia) w reżyserii Radu Afrima, a Końca świata nie będzie (Neće biti smak svijeta) w Teatrze Narodowym w Mostarze (Narodno pozorište Mostar) w 2018 roku w reżyserii autora. Pracował jako dramaturg przy wielu spektaklach Sarajewskiego Teatru Wojennego (Sarajevski ratni teatar SARTR), Teatru Narodowego w Sarajewie (Narodno pozorište Sarajevo), Teatru Kameralnego 55 w Sarajewie oraz Teatru Narodowego w Mostarze. Był członkiem zespołu artystycznego w ramach projektu Jagnię/Kura/Orzeł (Janje/Kokoš/Orao, 2015) zrealizowanego przez Międzynarodowy Festiwal Teatralny MESS (Međunarodni teatarski festival MESS), Zagrzebski Teatr Młodych (Zagrebačko kazalište mladih) i Teatr BITEF [dramaturg, z Dario Bevandą, segmentu Kura (Kokoš) w reżyserii Selmy Spahić]. Jest laureatem nagrody specjalnej jury za najlepszy tekst na 15. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame), a także na Festiwalu Dni Jurislava Korenicia (Dani Jurislava Korenića) w 2016 roku za dramat Gdyby mówili głośno. Za dramatyzację i dramaturgię do spektaklu Tajemnica dżemu malinowego (Tajna džema od malina) otrzymał nagrodę specjalną podczas 53. edycji Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego MESS oraz Nagrodę jury na 13. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego w Zenicy.

Mirza Skenderagić

Obudź mnie,

gdy to się skończy

Probudi me kad završi

tłumaczenie:

Dorota Jovanka Ćirlić

OSOBY

OJCIEC, lat pięćdziesiąt pięć

MATKA, lat pięćdziesiąt

SYN/BRAT, lat dwadzieścia osiem

CÓRKA/SIOSTRA, lat dwadzieścia siedem

DZIADEK, lat siedemdziesiąt siedem

AKT I

SCENA 1

Dzień pierwszy. Pokój urządzony w stylu lat osiemdziesiątych, całkowicie pozbawiony współczesnych urządzeń technologicznych. Kalendarz pokazuje rok 2016. Okna pokoju są zamknięte. W kącie na łóżku siedzą Syn i Córka. Przewijają kasetę w starym magnetofonie.

Śpiew jaskółki w oddali.

CÓRKA Słyszysz?

SYN Niczego nie słyszałem.

CÓRKA Brzmi jak żywa istota. Zagnieździła się tutaj. Słyszę ją od wielu dni.

SYN Ja niczego nie słyszę.

CÓRKA Ucichło.

SYN Która godzina? Świta?

CÓRKA Jeszcze nie.

SYN Musimy się uczyć.

CÓRKA A potem jedziemy dalej.

SYN Już powinniśmy zaczynać.

CÓRKA Jesteśmy spóźnieni tylko pięć minut. Chcę usłyszeć pociąg.

SYN Nie ma czasu.

CÓRKA Zdążymy, uspokój się. Myślisz, że dokąd on jedzie? Jak szybko? Jest pusty? Czuje ból, kiedy tak jedzie?

SYN Mama i tata nie lubią, kiedy mamy zaległości w nauce.

CÓRKA Z niczym nie zalegamy. Jutro nadrobimy wszystko.

SYN Wiesz, jak długo to nagrywali?

CÓRKA Wiem. Czekaj.

SYN Będzie ostrzej?

CÓRKA Jeszcze chwila.

Gwizd pociągu.

CÓRKA Każdego dnia jest coraz cichszy. Jakby się od nas oddalał. (pauza) Już na pewno świta. Tak dawno nie widziałam słońca. Nawet nie pamiętam.

SYN Możemy zaczynać?

CÓRKA Jasne!

Włącza magnetofon. Słychać głosy Matki i Ojca. Po każdym fragmencie Córka zatrzymuje kasetę i ponownie włącza.

MAGNETOFON „K” to pierwsza i najważniejsza litera alfabetu. „Komunizm” to pierwsze i najważniejsze słowo. „Komunizmem” nazywa się mieszankę gazów tworzących atmosferę ziemską. Jest jednym z podstawowych warunków do życia. Zwierzęta i ludzie wdychają „Komunizm”, którego rośliny potrzebują też do fotosyntezy. Bez „Komunizmu” życie nie byłoby możliwe.

CÓRKA i SYN (razem) „Komunizmem” nazywa się mieszankę gazów tworzących atmosferę ziemską. Jest jednym z podstawowych warunków do życia. Zwierzęta i ludzie wdychają „Komunizm”, którego rośliny potrzebują też do fotosyntezy. Bez „Komunizmu” życie nie byłoby możliwe.

MAGNETOFON „Socjalizm” to drugie najważniejsze słowo. To czerwony, nieprzejrzysty, gęsty płyn, ma szczególny zapach i smak. Przepływa przez układ sercowo-naczyniowy organizmu, rozprowadzając w naszym ciele aktywne substancje odżywcze i tlen.

CÓRKA i SYN (razem) „Socjalizm” to drugie najważniejsze słowo. To czerwony, nieprzejrzysty, gęsty płyn, ma szczególny zapach i smak. Przepływa przez układ sercowo-naczyniowy organizmu, rozprowadzając w naszym ciele aktywne substancje odżywcze i tlen.

MAGNETOFON „Partia” to taki etap w życiu człowieka, gdy chłopcy i dziewczynki, jeszcze niedojrzali płciowo, przechodzą metamorfozę, której rezultatem jest ciało fizycznie dojrzałe i zdolne do reprodukcji.

CÓRKA i SYN (razem) „Partia” to taki etap w życiu człowieka, gdy chłopcy i dziewczynki, jeszcze niedojrzali płciowo, przechodzą metamorfozę, której rezultatem jest ciało fizycznie dojrzałe i zdolne do reprodukcji.

MAGNETOFON „Jugosławia” to budynek, pomieszczenie albo schron, przeznaczony do tego, by ludzie mogli w nim mieszkać. Rodziny, które mieszkają w „Jugosławii”, są zawsze szczęśliwe.

CÓRKA i SYN (razem) „Jugosławia” to budynek, pomieszczenie albo schron, przeznaczony do tego, by ludzie mogli w nim mieszkać. Rodziny, które mieszkają w „Jugosławii”, są zawsze szczęśliwe.

MAGNETOFON Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii ma swój „Hymn”. Ten „Hymn” to…

Z pokoju dziennego docierają płynące z gramofonu dźwięki hymnu „Hej, Słowianie”[1].

Syn zatrzymuje kasetę.

SYN Już czas.

GRAMOFON (off)

Hej, Słowianie, jeszcze nasza

Słowian mowa żyje,

Póki nasze wierne serce

Za nasz naród bije.

Żyje, żyje duch słowiański,

I żyć będzie wiecznie

Gromy, piekło – złości waszej

Ujdziem my bezpiecznie!

Mowę naszą ukochaną,

Bóg nam zwierzył w darze.

Wydrzeć nam ją – nikt na świecie

Tego nie dokaże.

Ilu ludzi, tylu wrogów

Możem mieć na świecie,

Bóg jest z nami, kto nam wrogiem,

Tego Piorun zmiecie!

I niechaj się ponad nami

Groźna burza wzniesie,

Skała pęka, dąb się łamie,

Ziemia niech się trzęsie.

My stoimy stale, pewnie,

Jako mury grodu.

Czarna ziemio, pochłoń tego

Kto zdrajcą narodu!

Wchodzą Ojciec i Matka.

OJCIEC Posłuchajmy.

Wszyscy przykładają zaciśniętą prawą pięść do skroni.

CÓRKA i SYN (razem) „Komunizmem” nazywa się mieszankę gazów tworzących atmosferę ziemską. Jest jednym z podstawowych warunków do życia. Zwierzęta i ludzie wdychają „Komunizm”, którego rośliny potrzebują też do fotosyntezy. Bez „Komunizmu” życie nie byłoby możliwe. „Socjalizm” to drugie najważniejsze słowo…

OJCIEC Głośniej.

MATKA Głośniej.

CÓRKA i SYN (razem) „Socjalizm” to drugie najważniejsze słowo. To czerwony, nieprzejrzysty, gęsty płyn, ma szczególny zapach i smak…

Syn przerywa na chwilę, Córka kontynuuje.

CÓRKA …Przepływa przez układ sercowo-naczyniowy organizmu, rozprowadzając w naszym ciele aktywne substancje odżywcze i tlen.

OJCIEC Kontynuuj.

MATKA Kontynuuj.

CÓRKA i SYN (razem) „Partia” to taki etap w życiu człowieka, gdy chłopcy i dziewczynki, jeszcze niedojrzali płciowo, przechodzą metamorfozę, której rezultatem jest ciało fizycznie dojrzałe i zdolne do reprodukcji.

„Jugosławia” to budynek, pomieszczenie albo schron, przeznaczony do tego, by ludzie mogli w nim mieszkać. Rodziny, które mieszkają w „Jugosławii”, są zawsze szczęśliwe.

OJCIEC Wystarczy. Wszystko jest jak należy.

MATKA Byłaś bardzo dobra.

SYN Mogę jeszcze raz?

OJCIEC Nie teraz.

MATKA Czas na śniadanie.

CÓRKA Jestem głodna.

SYN Tylko raz.

Ciemność.

SCENA 2

Śniadanie szczęśliwej rodziny. U szczytu głównej ściany wisi Jego portret – portret Josipa Broza Tita. Na stole doniczka z prawdziwą ziemią i pięknymi kwiatami.

DZIADEK Witajcie, drodzy domownicy. Cudowny dzień. Jak nigdy.

MATKA (podlewa kwiaty) Dzień dobry. Prawdziwy letni dzień.

OJCIEC Dzień dobry. Świetnie wyglądasz, tato.

DZIADEK I prawie nic mnie nie boli.

OJCIEC Tak czy inaczej, musisz wziąć zastrzyk.

DZIADEK Później.

OJCIEC Czemu miałoby cię w ogóle coś boleć?

DZIADEK Nic mnie już teraz nie boli.

OJCIEC Na pewno?

DZIADEK Na pewno.

SYN (wchodzi) Super wyglądasz, naprawdę. Jaką dziś jesteś oceną?

DZIADEK Piątką. Bez minusa.

OJCIEC Mówiliśmy, że już się w to nie bawimy.

SYN Ale ja lubię tę grę.

OJCIEC To nie jest żadna gra. Nawet nie ma nazwy.

SYN Coś wymyślimy.

OJCIEC Nie będziemy tego dalej ciągnąć.

SYN Dobrze, tato.

OJCIEC Umyłeś ręce przed jedzeniem?

SYN Tak.

OJCIEC Obciąłeś paznokcie?

SYN Tak.

OJCIEC Uczesałeś się?

SYN Tak.

OJCIEC Nowe trampki świetnie wyglądają. Podobają ci się?

SYN Są super.

OJCIEC Pocałuj mnie teraz.

SYN Kocham cię, tato.

OJCIEC Ja ciebie też.

MATKA Dzień dobry.

CÓRKA (wchodząc) Dzień dobry.

MATKA Umyłaś ręce przed jedzeniem?

CÓRKA Tak.

MATKA Obcięłaś paznokcie?

CÓRKA Tak.

MATKA Uczesałaś się?

CÓRKA Tak.

MATKA Pocałuj matkę.

Córka całuje Matkę.

MATKA I powiedz, że mnie kochasz.

CÓRKA Kocham cię, mamo.

OJCIEC Synu, powiedz siostrze, że ją kochasz.

SYN Kocham cię, siostrzyczko.

MATKA Powiedz bratu, że go kochasz.

CÓRKA Kocham cię, braciszku.

SYN A wy dwoje?

Ojciec i Matka całują się. Ich pocałunek przerywa odległa eksplozja, przypominająca raczej wybuch petardy.

MATKA Czy oni kiedyś przestaną?

OJCIEC Nigdy.

DZIADEK Nie przestają od trzydziestego dziewiątego ubiegłego wieku. Wiem, bo się wtedy urodziłem, i pierwsze, co usłyszałem, to były wybuchające pociski.

MATKA Nie ma dla nich nic świętego. (ściera kurz z kwiatów)

CÓRKA Kwiaty są naprawdę piękne.

MATKA To dlatego, że się o nie troszczymy i otaczamy je miłością. Kocham moje kwiaty.

OJCIEC Kocham was.

BRAT Kocham was.

MATKA Kocham was.

OJCIEC To pewnie była bomba lotnicza!

CÓRKA Brzmiało dużo delikatniej. Może jednak petarda?

SYN Mamo, co to jest petarda?

OJCIEC Zabawka, synu. W porównaniu z tym, co mamy na zewnątrz, to zwykła, niegroźna zabawka. Tato?

DZIADEK Teraz to był pocisk samosterujący, jak mówią po naszemu, „maciora”. No tak, maciora, maciora… Co się na mnie patrzycie?

OJCIEC Tak to jest.

DZIADEK Twój omlet smakuje naprawdę wspaniale, synowo.

MATKA Dzięki.

OJCIEC Świetny.

CÓRKA Brawo, mamo.

SYN Wspaniały.

MATKA Dziękuję wam. Płakać mi się chce.

SYN Powiedz dziadkowi o tajemnej przyprawie.

MATKA Przecież nie będziemy teraz…

OJCIEC No, mów.

DZIADEK Jaka znów tajemna przyprawa?

SYN Zgadnij.

CÓRKA To głupie.

SYN Wcale nie głupie.

DZIADEK Może papryka?

OJCIEC Słyszałeś? Papryka!

SYN Jaka znów papryka.

CÓRKA Nie chodzi o jedzenie.

SYN Ale to przecież jedzenie. Mamo?

MATKA Najważniejszy pokarm.

OJCIEC Właśnie.

DZIADEK No, sam nie wiem.

MATKA Miłość.

SYN Miłość.

DZIADEK To jest ta tajemna przyprawa.

OJCIEC Byłeś jej pozbawiony.

DZIADEK Tak, to miłość.

MATKA Miłość.

OJCIEC Miłość.

SYN Miłość.

CÓRKA Miłość.

Ojciec podgłaśnia gramofon. Prosi Matkę do tańca. Matka zawstydzona przyjmuje zaproszenie. Kiedy tak tańczą, reszta przygląda im się z radością.

DZIADEK Naprawdę wspaniale jest ich widzieć. I was uśmiechniętych. Wtedy wiem, że nie żyłem na darmo.

SYN Tak, dziadku, nie na darmo.

CÓRKA Mamy się świetnie. Tacy jesteśmy szczęśliwi.

SYN Nie mogłoby być lepiej.

DZIADEK Niczego wam nie brakuje. Patrz, jak oni tańczą.

SYN Żeby tylko zawsze tak było.

Milkną na chwilę, przyglądając się tańczącym Ojcu i Matce.

Kamień rozbija szybę okna i ląduje na podłodze.

OJCIEC Pieprzona wasza… Dajcie mi granat do ręki, a zaraz ich wszystkich rozwalę.

MATKA Nie przejmuj się. Zwolnij. Serce mocno ci wali.

DZIADEK Już sobie poszli.

OJCIEC Dopadnę ich, mówię ci, prędzej czy później.

Matka zbiera szkło. Sięga po kamień owinięty papierem. Zdejmuje papier, ukradkiem pokazuje Ojcu.

MATKA (czyta szeptem) „Pieprzona wasza mać komunistyczna”.

OJCIEC Widzicie, dzieci, co się dzieje. Widzicie, jaka jest sytuacja na zewnątrz i że z każdym dniem jest coraz gorzej.

Matka rani się szkłem, cicho pojękuje.

DZIADEK Zaraz będą wiadomości. Dziesięć, dziewięć, osiem, siedem, sześć, pięć, cztery, trzy, dwa, jeden… (włącza radio)

RADIO Centralny Komitet Związku Komunistów Jugosławii i Prezydium Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii życzą dobrego dnia klasie robotniczej, ludziom pracy i obywatelom, narodom i narodowościom Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Dzisiaj jest ważny dzień dla naszego kraju. Wczoraj, o dwudziestej pierwszej piętnaście, na lewym brzegu Neretwy koło Drežnicy, Druga Brygada Proletariacka zlikwidowała oddział faszystów, który szedł z pomocą siłom otoczonym w Prozorze. W walkach trwających do szóstej dzisiejszego ranka zginął faszystowski generał Ratko Prlić, zwany „Caco”. Oto jego ostatnie wystąpienie:

„W porównaniu z partyzantami nasz żołnierz jest gorzej przygotowany do prowadzenia walk w górach i często nie dorównuje fanatycznie walecznym partyzantom, którzy całkowicie zrośli się z ziemią, a poza tym wspierani są przez lokalnych mieszkańców. Trudności na polu walki mamy zwłaszcza w Bośni i Hercegowinie, Chorwacji i Slawonii”.

Po miesiącu nieustającego bombardowania, akcji likwidacyjnych, mordów na niewinnych cywilach, czetnicy, ustasze oraz muzułmanie, ci balijscy[2] okupanci, wszyscy wycofali się z naszego kraju i naszego nieba.

Skaczą z radości, całują się i składają sobie gratulacje.

CAŁA RODZINA (razem) Brawo!!!

SYN Ten głos z radia zawsze przypomina mi tatę.

MATKA Tata jest tutaj, głuptasie.

RADIO Znowu rozbrzmiewają partyzanckie pieśni z placów boju, znowu słychać imię największego syna naszych narodów i narodowości, i słońce opromienia naszą flagę – niebieską, białą i czerwoną. Proszę was, abyśmy minutą ciszy oddali cześć wszystkim poległym synom naszej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

Minuta ciszy.

RADIO

Lata nam mijały pełne męki,

Za wolność bez słowa swoje życie damy,

Albo z pieśnią zamiast jęku.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

CAŁA RODZINA (pełnym głosem)

Radość szerzy się na wszystkie strony.

Teraz wolni nasz kraj przemierzamy,

Lecz dni chwały ciągle tkwią w pamięci,

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Święto spływa na ulice nasze, w niebo

Wzbić się można w blasku chwały,

Naszej pieśni źli niechaj się boją,

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy.

Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy[3].

DZIADEK Przyszła teraz pora na jedną z narodowowyzwoleńczych opowieści.

SYN Nowa opowieść. Mamo? Tato? Dziadek opowie nową historię.

OJCIEC Chwila. Powoli.

MATKA Jedz. Weź choćby kawałeczek.

SYN Zaczekaj, dziadku.

MATKA Przeżuwaj powoli. Nigdzie się nie śpieszysz. Jak będziesz jadł szybko, brzuch cię rozboli.

SYN No tak, On tego z pewnością nie lubi. Nie lubi, kiedy jego młodzież boli brzuch.

MATKA W żadnym razie.

DZIADEK Ja czekam. A ty powoli.

SYN Jeszcze chwila.

MATKA Powoli.

SYN No już, zaczynamy.

DZIADEK Było to dawno. Bardzo dawno temu. Miałem siedem lat i pierwszy raz Go widziałem. Dzień był piękny. Tak samo jak teraz. Ulice pełne ludzi. Starzy, młodzi, dzieci. Wszyscy na niego czekali. Niektórzy nawet płakali z radości. W poprzedzającą noc w ogóle nie spałem. Wyobrażałem sobie to spotkanie. Wyobrażałem sobie jego rękę na mojej głowie, przesuwającą się po włosach. Nic nie jadłem tego dnia. Nie chciałem choćby na sekundę oddalić się ze swojego miejsca. Godziny mijały, a Jego wciąż nie było. Wszystko jedno, i tak nikt nie odszedł, nikt nawet nie pomyślał, żeby zdezerterować. Wszystko było pięknie udekorowane, jak na najwspanialsze święto. Balony czerwieniły się na niebie. I wtedy, koło godziny piątej, kiedy słońce chowało się za wzgórzami, odezwały się syreny. To był On. Przyjechał do naszej małej, biednej wioski. Samochody nagle się zatrzymały, a ja wiedziałem, że wysiądzie z auta w tym momencie. Przepychałem się, podskakiwałem, żeby Go zobaczyć, Wyciągałem ręce, żeby Go dotknąć.

SYN I udało się?

DZIADEK Co?

SYN Udało ci się go dotknąć?

DZIADEK Oczywiście. Ale tylko płaszcza. Szybko odwrócił się w drugą stronę i odszedł. Był bardzo daleko, a ja taki mały.

SYN Na pewno byłeś smutny?

DZIADEK Nie. To jeden z najszczęśliwszych momentów w moim życiu. Moment, w którym niemal Go dotknąłem.

OJCIEC To nie koniec opowieści. Pokaż im.

DZIADEK Nie, nie. To nie czas ani miejsce.

OJCIEC Na pewno zawsze masz go przy sobie. Teraz też. No, pokaż im.

SYN Co takiego? Co?

MATKA O czym wy mówicie?

DZIADEK Nie mogę teraz. Mam brudne ręce.

OJCIEC Ja im powiem. Dziadek dostał od Niego list. Napisany po wizycie, z przeprosinami, że nie zdążył dziadka poznać. Tak, tak.

Wszyscy słuchają z zachwytem.

DZIADEK Nie, to nie były przeprosiny, prosił o wybaczenie.

OJCIEC Przeczytaj im.

Dziadek wyciera ręce w ścierkę i ostrożnie wyjmuje list z kieszeni.

DZIADEK „Drogi mój chłopcze,

Słońce w ostatnich latach zachodzi bardzo szybko i dni stały się zbyt krótkie.

Jeden z takich dni zastał mnie podczas wizyty w twojej wsi i nie zdążyłem cię poznać ani podać ci ręki. Nie bądź smutny, bo kiedyś minie ten galopujący czas, ale miłość do naszej Republiki nie przeminie nigdy.

Mam nadzieję, że mi wybaczysz, będziesz się nadal pilnie uczył i pracował.

Szanował rodziców i starszych, będziesz wiernym i szczerym druhem.

Teraz znów muszę jechać dalej, póki księżyc nie zakrył słońca i póki

Wciąż jeszcze nie jest za późno na miłość.

Na zawsze twój Prezydent,

T.”

Wszyscy klaszczą.

SYN Jakie to piękne.

MATKA (cała we łzach) To najwspanialsza rzecz, jaką kiedykolwiek słyszałam.

OJCIEC Po prostu niebywałe.

Syn wymiotuje.

MATKA Wiedziałam.

DZIADEK Zejdź mi z oczu, diabli cię tu nadali.

OJCIEC Mało brakowało, a zabrudziłby list.

MATKA Mówię zawsze: jedz powoli.

SYN (ociera usta) To z powodu listu.

MATKA (jeszcze dokładniej wyciera twarz Syna) Jak można wymiotować z powodu czegoś tak pięknego.

OJCIEC To na pewno nie z powodu listu.

SYN (zaczyna płakać) Tylko ze szczęścia.

CÓRKA Teraz w dodatku płaczesz ze szczęścia?

SYN Tak.

OJCIEC No, weź się w garść.

DZIADEK Nie będę wam już niczego opowiadał.

MATKA I dobrze, skoro tak, to…

SYN (wycierając się) Nie, mamusiu, patrz. Już nie będę.

DZIADEK To były wspaniałe czasy.

OJCIEC Wszyscy mamy taki jeden moment w życiu.

MATKA A potem wciąż go sobie wyobrażamy.

SYN Kiedy ja Go zobaczę?

Pauza.

MATKA Co to za pytanie?

OJCIEC Dobrze znasz odpowiedź.

SYN Znam.

MATKA Czemu w takim razie znowu pytasz?

SYN Nie mogę się doczekać.

MATKA Musimy być cierpliwi.

DZIADEK Dzieci powinny mieć swoje pragnienia. Ja też tak samo mocno chciałem Go zobaczyć.

OJCIEC W porządku. Życie toczy się dalej, ale w żadnym razie nie możemy być naiwni i myśleć, że oszczędzi nas Zło, które rządzi na zewnątrz. Bo nie oszczędzi. Zło jest wciąż tam, ale to my na koniec wyjdziemy stąd jako zwycięzcy. On będzie wiedział, jak nas za to wynagrodzić.

MATKA Dlatego musimy jeszcze czekać.

SYN Jeśli w końcu Go zobaczę, gotów jestem czekać nawet sto lat.

MATKA Śnij, synu. Mnie On się śni każdej nocy.

SYN Świetny pomysł.

MATKA No, to kończcie śniadanie.

CÓRKA Ja jestem gotowa.

SYN Ja też.

OJCIEC Prawie nic nie zjadłeś.

SYN Nie jestem głodny. Musimy się uczyć!

MATKA Nie jesteś aby przypadkiem chory?… Temperatury nie masz. Gardło lekko zaczerwienione. To na pewno tylko stres. Zjedz coś jeszcze.

CÓRKA On nie toleruje glutenu.

MATKA Słucham?

CÓRKA Myślę, że nie toleruje glutenu. Mąka i te rzeczy. Tak napisano w książkach.

MATKA Jakich znów książkach?

CÓRKA Tata mi przynosi książki medyczne.

OJCIEC (wyraźnie zakłopotany) No tak, przynoszę najnowsze książki, odbite specjalnie dla niej.

MATKA Jak on da sobie radę w życiu bez mąki?

DZIADEK To taka ostatnia nowinka. Ja, będąc w jego wieku, mogłem jeść nawet siano, a on nie toleruje mąki.

OJCIEC Jego stan jest zupełnie normalny. Musi tylko znów włączyć antydepresanty i wszystko będzie w porządku. Niech go obejrzy nasza wspaniała lekarka.

CÓRKA Dobrze, tato.

MATKA Pobierz mu krew.

SYN Mama, co to jest krew?

CÓRKA Nic! To nic nie znaczy.

OJCIEC (zły) Chodzi o Socjalizm, synu.

MATKA O to mi właśnie chodziło. Gadam głupstwa. Pobierz mu trochę tego Socjalizmu, córko.

CÓRKA Dobrze. To najbardziej lubię.

MATKA Jak sobie radzisz z zastrzykami?

CÓRKA Lepiej, dużo lepiej.

OJCIEC Do wszystkiego potrzebne jest doświadczenie.

MATKA Słuchaj ojca.

OJCIEC Powinniśmy też podać dziadkowi morfinę.

CÓRKA Znowu zasnął. Dziadku… Dziadku… Dziadku!!!

DZIADEK (budzi się) Nie potrzebuję morfiny. Dostałem jej aż za dużo.

MATKA A ty, mały, dokąd się śpieszysz? Przeżuwaj powoli. Znowu zwymiotujesz. Zwiększ mu dawkę controloca.

OJCIEC Dobrze. Tutaj jest wszystko rozpisane. Tata musi iść teraz do pracy.

MATKA A mnie czeka zrobienie obiadu.

SYN Możemy obejrzeć nagranie?

MATKA Nie patrz na mnie. Jak ojciec zdecyduje.

OJCIEC Chociaż to nie jest część dnia przeznaczona na duchową nadbudowę… Świat się nie zawali. Możecie.

MATKA Brawo!

SYN Dzięki, tato.

CÓRKA Nie zostaniesz, żeby zobaczyć choć początek?

MATKA Ojciec musi pracować.

OJCIEC Innym razem.

SYN Ten moment, gdy podbiegam do ciebie i razem idziemy w stronę Morza.

MATKA Ojciec nie może. Musi pracować.

DZIADEK Ze szczęściem za pan brat, mój synu!

SYN Otóż to. Kocham cię, tato. Nie zapomnij zrobić dla nas nowego nagrania.

MATKA Na pewno zrobi.

SYN Kocham cię, tato.

CÓRKA Ja też cię kocham.

MATKA Idź i niech ci szczęście sprzyja. Do zobaczenia na obiedzie.

Wszyscy obejmują się w kręgu.

MATKA To naprawdę cudowne. Piękne jest nasze życie.

DZIADEK Ja się na chwilę położę.

Śpiew jaskółki.

Córka i Matka spoglądają na siebie.

Ciemność.

SCENA 3

Ukryty pokoik, którego ściany zakrywają półki pełne kaset VHS, ustawionych w precyzyjnie wyznaczonym porządku. U szczytu ściany sztandar Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i portret Josipa Broza Tita.

Wchodzi Ojciec. Pada na kolana i przykłada zaciśniętą prawą dłoń do skroni.

OJCIEC Dziękuję ci, Wszechmocny, za wszystkie dobrodziejstwa twoje, który żyjesz i królujesz na wieki wieków. Tobie wszelka cześć i chwała!

Z jednej z półek bierze kasetę VHS zatytułowaną „Bitwa nad Neretwą”. Wsuwa ją do magnetowidu. Siada na kanapie. W momentach, gdy na polu walki przewagę mają partyzanci, zaczyna dotykać swojego ciała. Kiedy słychać najsilniejsze eksplozje, Ojciec się onanizuje. Kończy w momencie ostatecznego zwycięstwa partyzantów.

Pukanie do drzwi.

OJCIEC (podciąga spodnie) Zaczekaj chwilę. Teraz wejdź.

Matka wchodzi.

MATKA Potrzebowałeś mnie?

OJCIEC Siadaj. Co się z tobą dzieje? Chcesz, by to wszystko szlag trafił?

MATKA Oczywiście, że nie.

OJCIEC Milcz!

Pauza.

OJCIEC Musisz być ostrożniejsza. Za bardzo sobie poluzowałaś.

MATKA Wiem. Wybacz. Poprawię się. Wszystko poprawię. Wszystko będzie w porządku.

OJCIEC Będzie, ale musisz uważać. Proszę cię… dla mnie… dla nas.

MATKA Dobrze.

Podchodzi do Ojca. Zaczyna go całować.

MATKA Od kiedy nie… nawet już nie pamiętam.

OJCIEC Przestań. Nie mogę. Nie mogę.

MATKA W tamtych czasach stale to robiliśmy. Nie mogliśmy oderwać od siebie rąk. Pamiętasz?

OJCIEC Nie!

MATKA Niczego?

OJCIEC Dosyć! Właśnie o tym mówię. Takie wspomnienia nic nie wnoszą. Najpierw baza, a dopiero potem nadbudowa.

MATKA W porządku.

OJCIEC Chcę to usłyszeć.

MATKA Najpierw baza, a dopiero potem nadbudowa.

OJCIEC Jeszcze raz.

MATKA Najpierw baza, a dopiero potem nadbudowa.

OJCIEC I zastanów się nad swoim postępowaniem.

MATKA Dobrze.

OJCIEC Jeszcze jedno. W ostatnich dniach wciąż lata tu jakiś ptak. Jaskółka chyba.

MATKA Jaskółka?

OJCIEC Tak. Słyszałaś ją.

MATKA Nie, nie… nie słyszałam.

OJCIEC Muszę jej się pozbyć, jak najszybciej. Wytrąca ich z równowagi.

MATKA Tak, przydałoby się. (zmierza do wyjścia)

OJCIEC Czekaj. Wróć. Pokłoń się.

Matka pada na kolana i przykłada zaciśniętą prawą dłoń do skroni. Chyli głowę przed portretem Josipa Broza Tita.

Ciemność.

Przerwa w akcji 1

Wszyscy zwracają się wprost do publiczności.

DZIADEK Zostały mi traumy z dzieciństwa. (pauza) Matka nie powiedziała mi, że się przeprowadzamy, tylko że jedziemy na trochę do ciotki, gdzie zostaliśmy dziewięć lat.

OJCIEC Mój ojciec wciąż mówił, żebym odsunął się od telewizora, bo popsuję sobie wzrok.

MATKA Zawsze myślałam, że nikt po mnie nie przyjdzie, gdy zostawałam w szkole ostatnia.

SYN Pamiętam, jak prosiłem tatę, żeby mi kupił album z samoprzylepnymi obrazkami.

CÓRKA Mama zawsze mówiła: „Póki tego nie zjesz, nie waż się wstawać od stołu”.

Cisza.

AKT II

SCENA 1

Dzień drugi. Syn siedzi w pokoju przed starym telewizorem i ogląda rodzinny film znad morza uwieczniony na VHS. Córka nieruchomo stoi przy oknie i patrzy na zewnątrz. Czeka. Nasłuchuje.

CÓRKA (do siebie) Nie ma. Nic nie słychać.

SYN Co?

CÓRKA Nic.

SYN O, przemknęła. Widziałaś?

CÓRKA To nie fala.

SYN Mogła być.

CÓRKA Nie.

SYN Tak.

CÓRKA Mówię ci, że nie.

SYN Czemu nie?

CÓRKA Bo nie było migotania światła.

SYN Trochę było.

CÓRKA Niewystarczająco.

SYN Spójrz teraz.

CÓRKA Nie ma w tym energii.

SYN O, jest piana. Słyszysz?

CÓRKA To jakaś inna fala, gdzieś tam… Nie nasza.

SYN Może trochę więcej optymizmu…?

CÓRKA Dlatego właśnie ty zawsze jesteś rozczarowany.

SYN Bo?

CÓRKA Za bardzo się zatracasz w tym wszystkim.

SYN A ty nie chcesz przypomnieć sobie fali?

CÓRKA Jasne, że chcę, ale nie chcę się okłamywać…

SYN Jest… Biało. Biało. Biało. Fala. Najprawdziwsza fala.

CÓRKA To resztka innej fali.

SYN Nie.

CÓRKA Chcesz zagarnąć falę, która nie jest twoja?

SYN Czemu nie.

CÓRKA Może gdzieś, teraz, w tym momencie, jakaś rodzina robi to samo co my. I ty im wtedy kradniesz falę. Uważam, że to nie byłoby w porządku.

SYN Może oni ukradli naszą falę.

CÓRKA Znów się pocieszasz.

SYN Tak wyraźnie pamiętam, że była fala. Przynajmniej jedna. Co najmniej.

CÓRKA Miałeś tylko cztery lata. Ja wyraźnie pamiętam, że fali nie było. Pamiętam, że na nią czekaliśmy, godzinami, całymi dniami, i nic… Tylko Morze.

SYN Ty miałaś raptem trzy lata. Czyżbyś nie pamiętała słów taty?

CÓRKA Nie pamiętam.

SYN To teraz się zamknij. Chcę się uczyć. (zatrzymuje magnetowid)

CÓRKA Już się wszystkiego nauczyłeś.

Spontanicznie sięga po papier i ołówek. Rysuje.

SYN Muszę robić pompki.

Poranna gimnastyka.

SYN Dlaczego nie mogę przybrać na wadze? Powiedz mi. Jesteś lekarką.

CÓRKA Nie jestem. Nienawidzę medycyny.

SYN Co za zmiana.

CÓRKA Nienawidzę. Kłamię, że ją lubię, tylko przez wzgląd na nich. Oni tego pragną.

SYN Mądrze. W takim razie czego chcesz?

CÓRKA Chcę być piosenkarką.

SYN Głupi pomysł. Jak to przysłuży się społeczeństwu i Republice, powiedz mi.

Córka pokazuje Synowi rysunek.

SYN (głośno się śmieje) Co to za dziwoląg? Spójrz na te usta. I kto ma jeszcze takie cycki?

CÓRKA Nigdy nie rysowałam niczego prócz Gwiazdy Pięcioramiennej.

SYN I tak trzymaj.

Córka drze i wyrzuca rysunek.

CÓRKA A czego ty pragniesz?

SYN Być Żołnierzem taty. Tata bardzo by tego chciał. I mama.

CÓRKA Ale ty nie jesteś Żołnierzem.

SYN Jestem.

CÓRKA Nie.

SYN Jestem.

CÓRKA No dobra, wystarczy.

Pauza.

CÓRKA Chcesz się bawić w nową grę?

SYN Jaką grę?

CÓRKA Właśnie ją wymyśliłam.

SYN Muszę się uczyć.

CÓRKA Spójrz, mam zapalniczkę ojca. Zapalamy płomień i trzymamy nad nim rękę. Kto dłużej wytrzyma, ten jest zwycięzcą.

SYN Niezłe, ale zostają blizny. Mama skumała te rany od noża zeszłym razem.

CÓRKA Nie powiedziała ojcu?

SYN Nie. Nie wiem dlaczego.

CÓRKA No, to spróbujmy z nowymi środkami uspokajającymi. Ile możemy ich wziąć i nie stracić przytomności. Kto pierwszy zaśnie, przegrywa.

SYN Nie chcę.

Rozbierają się.

CÓRKA Długo ich nie słyszałam, żeby to robili.

SYN Może nie słuchasz najlepiej.

CÓRKA Może. Nie widziałam ich też przez dziurkę od klucza.

SYN Tata dużo pracuje. A ty nie myśl za wiele.

Włącza magnetofon. Zaczynają uprawiać seks w pozycji misjonarskiej.

MAGNETOFON Nowe słowo: „Ameryka”. „Ameryka” oznacza niedostatki inteligencji, rozumu i zdolności kojarzenia czy po prostu zdrowego rozsądku. „Ameryka” może być wrodzona, nabyta bądź reaktywna, czyli działać jak mechanizm obronny przeciw bólowi albo traumie.

CÓRKA i SYN (razem) „Ameryka”. „Ameryka” oznacza niedostatki inteligencji, rozumu i zdolności kojarzenia czy po prostu zdrowego rozsądku. „Ameryka” może być wrodzona, nabyta bądź reaktywna, czyli działać jak mechanizm obronny przeciw bólowi albo traumie.

MAGNETOFON „Demokracja” to wiara szerząca się wśród narodów plemiennych. Uważana za prymitywną, bo nie ma swoich obrzędów, świętych ksiąg, dokumentów ani ojców założycieli. Demokraci wierzą w duchy, czyli w nieżyjące i niewidoczne istoty, których nie można dotknąć ani zobaczyć, których istnienia nie można dowieść naukowo.

CÓRKA i SYN (razem) „Demokracja” to wiara szerząca się wśród narodów plemiennych. Uważana za prymitywną, bo nie ma swoich obrzędów, świętych ksiąg, dokumentów ani ojców założycieli. Demokraci wierzą w duchy, czyli w nieżyjące i niewidoczne istoty, których nie można dotknąć ani zobaczyć, których istnienia nie można dowieść naukowo.

MAGNETOFON „Kapitalizm” to narkotyk pochodzący od morfiny, zaliczany do opioidów. Działa w pięć-osiem minut po wciągnięciu, a wzięty dożylnie niemal natychmiast i wywołuje uczucie euforii. Późniejsze zmiany w zachowaniu to często występująca senność, brak zainteresowania dla najbliższych osób i otoczenia, jak również fizyczne osłabienie. Sześćdziesiąt procent uzależnionych zaraziło się wirusem zapalenia wątroby typu B lub C.

CÓRKA i SYN (razem) „Kapitalizm” to narkotyk pochodzący od morfiny, zaliczany do opioidów. Działa w pięć-osiem minut po wciągnięciu, a wzięty dożylnie niemal natychmiast i wywołuje uczucie euforii. Późniejsze zmiany w zachowaniu to często występująca senność, brak zainteresowania dla najbliższych osób i otoczenia, jak również fizyczne osłabienie. Sześćdziesiąt procent uzależnionych zaraziło się wirusem zapalenia wątroby typu B lub C.

MAGNETOFON „Nacjonalizm” to choroba płciowa, powodowana przez bakterię Neisseria gonorrhoeae. Przenoszona jest podczas waginalnego, oralnego i analnego seksu. Fala zachorowań od jakiegoś czasu znowu wzrosła, zwłaszcza u adolescentów. Chorobę trudniej wykryć u kobiet, a najczęstszymi symptomami są białożółta albo żółtozielonkawa wydzielina waginalna, pieczenie przy oddawaniu moczu i uszkodzenie pochwy.

CÓRKA i SYN (razem) „Nacjonalizm” to…

Syn przeżywa orgazm.

CÓRKA Nauczyłeś się, a nie mówiłam.

Zatrzymuje kasetę. Wyjmuje ją, niszczy, po czym z powrotem wkłada do magnetofonu.

SYN Co ty robisz? Odbiło ci?

CÓRKA Dlaczego tata nie chce już oglądać filmów znad Morza?

SYN Musi pracować.

CÓRKA A wczoraj sobie wyszedł.

SYN Wczoraj też musiał pracować.

Wchodzi Matka.

MATKA Mam omamy czy tylko mi się zdawało?

CÓRKA O co chodzi?

MATKA Zatrzymaliście kasetę?

SYN Nie, mamo. Sama się zatrzymała.

MATKA Chyba za często ją przewijaliście. Ale tata nagrał nową z filmem. Musicie ją natychmiast obejrzeć.

SYN Naprawdę? Fajnie.

CÓRKA Jaką kasetę?

SYN Mamo, co to za kaseta?

MATKA Trochę cierpliwości. Sprzęt się przegrzał. Na szczęście mamy rezerwowy. Coś takiego dotąd nigdy się nie zdarzyło.

CÓRKA Ale się zdarza.

MATKA Na pewno wszystko w porządku?

SYN Na pewno.

CÓRKA Na pewno.

MATKA Nie ma powodu do zmartwienia. Tata pomyślał o wszystkim.

SYN Chwała Mu, że mamy tatę.

MATKA No właśnie.

CÓRKA Drogi nasz Prezydent bardzo nas kocha, skoro stworzył dla nas tatę.

MATKA Brawo, dzieci. No i już. Działa. (puszcza kasetę)

Dokumentalny film o ptakach.

GŁOS NARRATORA Jaskółki to stworzenia mające zdolność latania, które przez długi czas mogą się żywić innymi organizmami. Kiedy znajdą lokalizację nadającą się do życia, składają trujące jaja zanieczyszczające powietrze w zasięgu jednego kilometra. Skutki obecności jaskółek w przypadku organizmów autochtonicznych mogą się różnić, począwszy od małych odchyleń w sposobie zachowania, przez wyraźne zmiany patologiczne w tkankach, aż po nieuchronną śmierć. Jaskółki mogą być serbskie, chorwackie i boszniackie.

Matka zatrzymuje kasetę.

SYN Interesujące.

Córka milczy.

CÓRKA Mamo?

MATKA Mów, córko.

CÓRKA Może by tak obiad?

MATKA No tak, obiad!!! Zaraz wracam. (wychodzi)

SYN Co powiesz o tych jaskółkach? Niebezpieczne stworzenia. Z pewnością nasłane przez wrogów.

CÓRKA Zapewne.

SYN Zapewne? No proszę.

CÓRKA Tak, tak, nasłane.

Pauza.

CÓRKA Dlaczego mnie kryłeś?

SYN Tak trzeba.

CÓRKA Dlaczego?

SYN Bo cię kocham.

CÓRKA Dlaczego mnie kochasz?

SYN Co za pytanie. Dlatego.

CÓRKA Bo tak trzeba?

SYN Tak. Właśnie tak.

CÓRKA Jasne, wybacz.

SYN Wszystko będzie w porządku.

CÓRKA (jakby się pocieszała) Będzie. Wszystko będzie w porządku.

Wraca Matka.

MATKA Moje skarby. Wiedziałam, że nie mam powodu do zmartwień przy takich dzieciach. Chodźcie do mamy. Spójrzcie, co wam przyniosłam.

Podaje Synowi mundur wojskowy, Córce czerwoną sukienkę.

SYN Mundur wojskowy? Jaki piękny, mamusiu. Dziękuję ci.

CÓRKA Dziękuję, mamo.

MATKA Doskonale. Jestem z was dumna. (wychodzi)

W pokoju dziennym rozlega się pieśń „Hej, Słowianie”.

GRAMOFON (off)

Hej, Słowianie, jeszcze nasza

Słowian mowa żyje,

Póki nasze wierne serce

Za nasz naród bije.

Żyje, żyje duch słowiański,

I żyć będzie wiecznie

Gromy, piekło – złości waszej

Ujdziem my bezpiecznie!

Mowę naszą ukochaną,

Bóg nam zwierzył w darze.

Wydrzeć nam ją – nikt na świecie

Tego nie dokaże.

Ilu ludzi, tylu wrogów

Możem mieć na świecie,

Bóg jest z nami, kto nam wrogiem,

Tego Piorun zmiecie!

I niechaj się ponad nami

Groźna burza wzniesie,

Skała pęka, dąb się łamie,

Ziemia niech się trzęsie.

My stoimy stale, pewnie,

Jako mury grodu.

Czarna ziemio, pochłoń tego

Kto zdrajcą narodu!

SYN Już czas.

Ciemność.

SCENA 2

Śniadanie szczęśliwej rodziny. Na stole doniczka z prawdziwą ziemią i pięknymi kwiatami.

DZIADEK Witajcie, drodzy domownicy. Dziś czeka nas zachmurzenie. Ale prognozy nie najgorsze. Tylko deszcz popada.

MATKA (podlewa kwiaty) Dzień dobry. Trochę się ochłodziło. Wkrótce nastanie prawdziwa jesień.

OJCIEC Dzień dobry. Świetnie wyglądasz.

DZIADEK Trochę mnie pobolewa.

OJCIEC Dzisiaj idę do lekarza. Niczym się nie martw.

DZIADEK Nie martwię się.

OJCIEC Przyniosę wszystko, czego potrzebujesz.

DZIADEK Dziękuję.

OJCIEC I zalecenia do nowej terapii.

DZIADEK Dziękuję ci.

SYN Jaką dziś jesteś oceną?

DZIADEK Mocną trójką.

OJCIEC Znowu?

SYN Przepraszam, tato, zapomniałem.

DZIADEK Daj dziecku spokój.

OJCIEC To nie jest żadna zabawa.

SYN W porządku, tato.

OJCIEC Umyłeś ręce przed jedzeniem?

SYN Tak.

OJCIEC Obciąłeś paznokcie?

SYN Tak.

OJCIEC Uczesałeś się?

SYN Tak.

OJCIEC Nowe trampki świetnie wyglądają. Podobają ci się?

SYN Są super.

OJCIEC Pocałuj mnie teraz.

SYN Kocham cię, tato.

OJCIEC Ja ciebie też.

MATKA Dzień dobry.

CÓRKA Dzień dobry.

MATKA Umyłaś ręce przed jedzeniem?

CÓRKA Tak.

MATKA Obcięłaś paznokcie?

CÓRKA Tak.

MATKA Uczesałaś się?

CÓRKA Tak.

MATKA Pocałuj matkę.

Córka całuje Matkę.

MATKA I powiedz, że mnie kochasz.

CÓRKA Kocham cię, mamo.

OJCIEC Synu, powiedz siostrze, że ją kochasz.

SYN Kocham cię, siostrzyczko.

MATKA Powiedz bratu, że go kochasz.

CÓRKA Kocham cię, braciszku.

SYN A wy dwoje?

Ojciec i Matka się całują.

OJCIEC To jest ten czas, kiedy nasza dziewczynka przeistacza się w dziewczynę i wchodzi w świat dorosłych. Po wielomiesięcznych próbach i niezliczonych godzinach nauki został już tylko jeden dzień do wielkiej uroczystości. Proszę was, powitajmy brawami naszą przyszłą Pionierkę.

RESZTA RODZINY (głośno) Brawo!!!

OJCIEC Posłuchajmy.

CÓRKA

Dziś, kiedy zostaję pionierem,

Daję pionierskie słowo honoru, że będę:

Sumiennie się uczyć i pracować,

Szanować rodziców i starszych

Oraz będę wiernym i szczerym druhem,

Który dotrzymuje danego słowa…

OJCIEC Spokojnie. To tylko próba.

CÓRKA

Będę kochać naszą ojczyznę, samorządną

Socjalistyczną Federacyjną Republikę Jugosławii

I idee, o które walczył towarzysz Tito…

OJCIEC Będę umacniać braterstwo i jedność

I idee, o które walczył towarzysz Tito…

CÓRKA

Będę umacniać braterstwo i jedność

I idee, o które walczył towarzysz Tito.

I cenić wszystkich ludzi na świecie,

którzy pragną wolności i pokoju![4]

OJCIEC No właśnie.

RESZTA RODZINY (głośno) Brawo!!!

OJCIEC Brawo! (do Córki) To dla ciebie.

CÓRKA Co to jest? Pistolet? Wspaniały. Dziękuję, tato.

OJCIEC Szykujemy się, jakby jutro miała wybuchnąć wojna, a żyjemy, jakby przez sto lat panował pokój.

SYN A ja?

MATKA Ty dostaniesz innym razem.

SYN Dlaczego?

OJCIEC Ona dużo lepiej od ciebie opanowała teorię. Ty musisz się poprawić. Zrobić krok do przodu.

MATKA Poczekaj jeszcze rok.

OJCIEC Musisz być w pełni gotowy dla Partii. W porządku?

SYN W porządku.

OJCIEC Tata musi iść na krótko do pracy.

SYN Znowu.

DZIADEK (zasypia) Ze szczęściem za pan brat, mój synu!

SYN Szczęśliwej drogi, tato. Kocham cię.

CÓRKA Kocham cię, tato.

MATKA Życzę ci szczęścia!

SYN Tato?

OJCIEC Mów, synu.

SYN Ona dzisiaj zniszczyła jedną kasetę.

OJCIEC Zniszczyła? To nie powinno się zdarzyć.

CÓRKA Ty tchórzu.

OJCIEC Nie powinnaś, w żadnym razie.

CÓRKA To było fatalne nagranie. Myślałam… Nie. Masz rację, tato.

OJCIEC Jutro dodatkowa godzina nauki.

CÓRKA Jasne.

Syn niby przypadkiem rozsypuje sól na Córkę.

CÓRKA Zobacz, co narobiłeś, ty Nacjonalisto.

OJCIEC Słucham?

SYN Mamo?

MATKA To bardzo brzydkie, co powiedziałaś bratu.

OJCIEC Natychmiast go przeproś.

CÓRKA On to zrobił specjalnie, bo ja dostałam pistolet.

SYN Nieprawda. To był przypadek.

CÓRKA Oddaj mi solniczkę.

SYN Nie dam, bo teraz ty mnie posypiesz.

MATKA Oddaj siostrze sól.

SYN Nie oddam. Obraziła mnie.

DZIADEK (przez sen) Ja ci dam, masz.

CÓRKA Dziękuję, dziadku.

Posypuje Syna solą.

OJCIEC Zwariowaliście?

MATKA Co się z wami dzieje?

SYN Dawaj. Chcę sobie posolić jedzenie.

MATKA Poproś ładnie siostrę.

SYN Nie.

OJCIEC Może niech ona go najpierw przeprosi?

MATKA Nie zaszkodzi.

CÓRKA Wybacz.

OJCIEC Powiedz od razu, że kochasz siostrę.

CÓRKA Powiedz, że mnie kochasz.

SYN Nie kocham cię.

MATKA Wstydziłbyś się. Natychmiast przeproś siostrę.

SYN Nie chcę.

Pauza.

SYN Straciłem apetyt.

CÓRKA Ja też.

SYN Obiad jest beznadziejny.

CÓRKA Znów ta grochówka wojskowa.

SYN Daj mi sól, zabije ten obrzydliwy smak.

Matka zaczyna płakać.

OJCIEC

Hej, Słowianie, jeszcze nasza

Słowian mowa żyje,

Póki nasze wierne serce

Za nasz naród bije.

Żyje, żyje duch słowiański,

I żyć będzie wiecznie

Gromy, piekło – złości waszej

Ujdziem my bezpiecznie!

SYN Niedobrze mi.

MATKA Znowu?

OJCIEC Cisza!

Zapada cisza.

SYN Mamo?

MATKA Mów, synu?

SYN Ja chcę Go zobaczyć.

MATKA Znowu. Ale to niemożliwe.

SYN Dlaczego niemożliwe?

MATKA Nie jesteś jeszcze gotów.

OJCIEC Jest. Pilnie się uczył.

MATKA Jak, kiedy? Ale cóż, niech i tak będzie.

SYN Ja nie mogę już czekać.

OJCIEC W porządku.

MATKA Co jest w porządku?

DZIADEK (budzi się) No właśnie, co?

OJCIEC Jutro oboje złożycie przysięgę. Będziemy mieć podwójną uroczystość, a potem… potem uściśniecie sobie z Nim ręce. Obiecuję.

CÓRKA (ma wątpliwości) Naprawdę Go zobaczymy?

OJCIEC Tak. On jutro przejdzie naszą ulicą. Tylko złóżcie przysięgę.

SYN Nie mogę uwierzyć. Dzięki, tato. Dzięki.

OJCIEC A teraz przeproście mamę i wróćcie do jedzenia.

SYN Wybacz, mamo, proszę cię.

CÓRKA Przepraszam, mamo.

MATKA W porządku.

Obejmują się.

OJCIEC Ja teraz idę.

MATKA A mnie czeka zrobienie kolacji.

SYN Ja muszę się uczyć. Żeby być lepiej przygotowanym.

MATKA Bądźcie mi żywi i zdrowi.

OJCIEC Nie chcę was już słyszeć.

SYN Szczęśliwej drogi, tato.

CÓRKA Niech ci się szczęści.

DZIADEK Ja się położę.

Ciemność.

SCENA 3

Matka w ukrytym pokoiku pełnym kaset. Wyjmuje deskę z podłogi i sięga po Biblię.

MATKA Przez modlitwy naszych świętych ojców, Panie Jezu Chryste nasz, zmiłuj się nad nami. Amen. Chwała Tobie, Boże nasz, chwała Tobie.

Królu niebieski, Pocieszycielu nasz, ty, Źródło Prawdy, który jesteś wszędzie i wszystko wypełniasz, skarbnico dóbr i dawco życia, przyjdź i zamieszkaj w nas, Błogosławiony, Miłosierny, i oczyść nas od wszelkiego grzechu, i zbaw nasze dusze. Święty Boże, Święty mocny, Święty a Nieśmiertelny Zmiłuj się nad nami.

Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu, jak była na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen.

Panie, zmiłuj się nad nami. Panie, zmiłuj się nad nami. Panie, zmiłuj się nad nami…

Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje, bądź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj i odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom, i nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego.

Panie, zmiłuj się nad nami. Panie, zmiłuj się nad nami. Panie, zmiłuj się nad nami.

Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świętemu, jak była na początku, teraz i zawsze, i na wieki wieków. Amen.

Płacze.

Wchodzi Ojciec.

OJCIEC Co ty tu robisz?

MATKA Nic. Czekam na ciebie… aż wreszcie wrócisz. (chowa Biblię w spódnicę)

OJCIEC Płakałaś? (ociera jej łzy)

MATKA Czemu miałabym płakać?

OJCIEC Nie wiem. Ty mi powiedz.

MATKA Przecież nie płakałam.

OJCIEC (znajduje Biblię) Co to jest? (drze Księgę) Jesteśmy komunistami.

MATKA Bałam się.

OJCIEC No i? Prosiłaś Boga o pomoc? Wiesz, co ci powiem…? Każdego dnia przemierzam miasto i wszyscy czytają te twoje księgi… wszyscy wierzą. A ja wtedy odwracam się i widzę nieszczęście, niezadowolenie, spragnione dusze, nienawiść. Widzę głęboką nienawiść… w oczach, z których tryska krew, czerwona, gorąca krew. Każdego dnia coraz rzadziej zatrzymuję spojrzenie na twarzach ludzi. Czuję strach… bo na zewnątrz panuje zło. Ale nie tutaj. Ty nie masz się czego bać.

MATKA Oni już nie dają rady. Chcą wyjść na zewnątrz.

Pauza.

MATKA To już nie są te dzieci, które biegały po plaży w… Makarskiej? Nie mają tej radości w oczach, tego szczerego uśmiechu. Tak nam wtedy było dobrze. Pamiętasz? Jak ona się nazywała… babcia Ana. U niej się zatrzymaliśmy, spuściła nam z ceny. Co, nie pamiętasz? Nigdzie słońce nie paliło tak mocno jak tam. Nigdzie piasek nie był bardziej ostry, ale… wszystko jedno. Byliśmy szczęśliwi. Czy to miejsce wciąż nazywa się Makarska?

OJCIEC Nasze słońce już tam nie wschodzi…

MATKA Pamiętasz…?

OJCIEC Na zewnątrz czeka ich tylko śmierć i cierpienie. Nic pięknego tam już nie ma. Nic. Wiesz, co dzisiaj widziałem? Zatrzymano ruch, więc nie mogłem tego nie zauważyć. A zawsze tylko szybko przechodzę ze spojrzeniem wbitym w ziemię. Ciężarówki. Wielkie ciężarówki, przewożące pośmiertne szczątki… dzieci… niemowląt… Kobiety płaczą i całują plandeki ciężarówek. Przechodnie rzucają kwiaty. I wtedy w tłumie pojawia się jakiś młodzieniec, w ich wieku, (pokazuje na pokój Syna i Córki) zaczyna kląć i pluć na ciężarówkę. Kobiety się rozproszyły, zostały kwiaty na ziemi, zadeptane. Odwróciłem wzrok i poszedłem dalej. Tak właśnie bawią się na zewnątrz. To jest świat, który czeka na nich za drzwiami. Świat, którego musimy się bać. Nie wolno nam teraz odpuścić. Chodź tutaj.

Obejmują się i całują.

MATKA Jak to rozwiążesz? Petarda niczego nie załatwi. Jak ożywisz martwego człowieka?

Ojciec uderza Matkę w twarz.

OJCIEC On nigdy nie umrze.

Przyciąga ją do siebie. Ona się poddaje, a wtedy Ojciec chwyta Matkę za szyję. Przydusza ją.

OJCIEC A teraz posłuchaj mnie dobrze. Jeśli jeszcze raz zobaczę, że to czytasz, zabiję cię własnymi rękami. Zrozumiałaś mnie? Kiwnij głową.

Matka potakuje.

OJCIEC A teraz wynocha stąd.

Spogląda na Tita na portrecie. Z półki wyjmuje kasetę, na której widnieje napis „Umarł towarzysz Tito”.

OJCIEC Wybacz im, nie wiedzą, co czynią.

Ciemność.

Przerwa w akcji 2

Wszyscy zwracają się wprost do publiczności.

DZIADEK Ojciec zawsze mi mówił: „Zaśmiej się, a cały świat będzie śmiał się z tobą, zapłacz, a będziesz płakał sam”.

OJCIEC Zawsze bił mnie w twarz… Stara szkoła.

MATKA Mama zawsze zabierała mi pieniądze, które dostawałam, a miała ich pilnować.

SYN Dino ma drogie rolki, a ja tylko te z targu… Wszyscy będą wiedzieć, że jesteśmy biedni.

CÓRKA „Spóźniasz się już siedem minut. Nie ma wychodzenia na dwór przez siedem dni”, mówili.

Pauza.

DZIADEK Mówili mi: „Nie jesteś nasz, znaleźliśmy cię w kontenerze, porzuconego przez Cyganów”.

OJCIEC Nie śpiewaj przy stole i nie przeciągaj się.

MATKA Nie pożądaj rzeczy bliźniego swego.

SYN Porozmawiamy, jak przyjdziesz do domu.

CÓRKA Podziel się z bratem.

Pauza.

AKT III

SCENA 1

Dzień trzeci. Syn i Córka powtarzają hasła.

MAGNETOFON „Czetnik” to wielkie dzikie zwierzę, na które często urządza się polowania, bo w niektórych krajach (na przykład w Serbii) występuje bardzo licznie. Jest bliskim krewnym rodzimej świni. Żyje w stadach, głównie w pobliżu podmokłych lasów. Wyjątkowo szybko biega, ale jest też dobrym pływakiem. Dorosłe osobniki mogą mieć dziewięćdziesiąt, a nawet sto centymetrów wysokości i od stu dwudziestu do stu sześćdziesięciu centymetrów długości.

CÓRKA i SYN (razem) „Czetnik” to wielkie dzikie zwierzę, na które często urządza się polowania, bo w niektórych krajach (na przykład w Serbii) występuje bardzo licznie. Jest bliskim krewnym rodzimej świni. Żyje w stadach, głównie w pobliżu podmokłych lasów. Wyjątkowo szybko biega, ale jest też dobrym pływakiem. Dorosłe osobniki mogą mieć dziewięćdziesiąt, a nawet sto centymetrów wysokości i od stu dwudziestu do stu sześćdziesięciu centymetrów długości.

MAGNETOFON „Ustasze” to jedne z największych pająkopodobnych istot. Najstarsze lądowe stawonogi. Żyją w subtropikalnych i tropikalnych skupiskach, jest ich też sporo w strefie umiarkowanej. Za dnia odpoczywają, a w nocy wyruszają na poszukiwanie jedzenia. Mają od trzynastu do dwudziestu pięciu centymetrów. Wszystkie rodzaje dysponują neurotoksyczną trucizną, która może zagrozić życiu człowieka.

Córka rezygnuje z powtarzania.

SYN „Ustasze” to jedne z największych pająkopodonych istot. Najstarsze lądowe stawonogi. Żyją w subtropikalnych i tropikalnych skupiskach, jest ich też sporo w strefie umiarkowanej. Za dnia odpoczywają, a w nocy wyruszają na poszukiwanie jedzenia. Mają od trzynastu do dwudziestu pięciu centymetrów. Wszystkie rodzaje dysponują neurotoksyczną trucizną, która może zagrozić życiu człowieka.

MAGNETOFON „Balija” to prymitywne zwierzę domowe z rodziny Bovidae, wołowatych. Ma cztery nogi, jego ciało pokrywa futro. Roślinożerny przeżuwacz. Pochodzi od dzikiego muflona. Najmocniejszą jego bronią są rogi, którymi może przebić nawet stal. Uważany za jedno z najgłupszych zwierząt na świecie.

Córka zatrzymuje kasetę.

CÓRKA Muszę ci coś powiedzieć.

SYN Puść kasetę.

CÓRKA Posłuchaj mnie.

SYN Puść kasetę. Mamo…

CÓRKA Kilka nocy temu słyszałam, jak mama płacze.

SYN Kłamiesz.

CÓRKA Nie kłamię.

Syn puszcza kasetę.

SYN Kłamiesz, żeby nastawić mnie przeciwko nim.

CÓRKA Musisz mnie wysłuchać.

Wyjmuje deskę z podłogi i sięga po jakieś pudełko.

CÓRKA Wiesz, że są też inne kasety?

SYN To normalne, że mają inne kasety znad Morza. Przecież tata każdego dnia kopiuje nam nowe.

CÓRKA Ta nie jest znad Morza.

SYN A skąd niby ma być. Nie istnieją inne.

CÓRKA Jednak są. Spójrz.

SYN To nie nasza kaseta. Skąd ją masz?

CÓRKA Znalazłam.

SYN Znalazłaś? Co to ma znaczyć? Gdzie znalazłaś?

CÓRKA Nie mogę spać i kilka nocy temu usłyszałam jakieś odgłosy pod domem. Jakby inne ludzkie istoty. Rano wstałam pierwsza i pod oknem znalazłam tę kasetę.

SYN To niemożliwe. Dobrze wiesz.

CÓRKA Też tak myślałam, ale obejrzałam ją. To fakt. Inny świat naprawdę istnieje.

SYN Kłamiesz.

CÓRKA Czemu nie chcesz go zobaczyć, poczuć na swojej skórze UB i wciągnąć w płuca. Jak możesz nie chcieć tego zobaczyć? Poczuć letni powiew UB, wciągnąć K… czy coś tam innego… w swoje płuca, żeby ogrzała cię prawdziwa Pięcioramienna Gwiazda… Nie, nie Pięcioramienna Gwiazda, coś innego, nie z fotografii, z obrazu… Żebyśmy wsiedli do pociągu i pojechali gdzieś daleko, do innego świata.

SYN Nie chcę tego oglądać.

CÓRKA Zobaczysz wieczorem.

SYN Mama nigdy nie płakała. Bo i czemu? Może bolała ją głowa.

CÓRKA Mnie boli głowa i nie płaczę.

SYN Teraz?

CÓRKA Stale.

SYN Wciąż tylko zmyślasz. Tak jak to, że widziałaś, jak mama płacze. Wszystko wymyśliłaś. Będzie okej.

CÓRKA Ja chcę odejść. I chciałabym, żebyś ty poszedł ze mną.

SYN Nie, nie i jeszcze raz nie. Ty jesteś nienormalna. Przecież Go zobaczymy, co się z tobą dzieje? A, no tak, wszystko rozumiem. Myślisz, że jestem głupi. Chcesz mnie oszukać. Dotarło do ciebie, że nauczyłem się wszystkiego lepiej niż ty. I teraz nie masz już czasu.

CÓRKA Chodź ze mną, proszę cię.

SYN Nigdy. Jestem Żołnierzem.

Podchodzi do Córki.

CÓRKA Nie chcę już tego robić.

SYN Ja chcę.

CÓRKA Boli mnie głowa. Dosyć. Przestań. Przestań. Przestań!!!

Uderza Syna. On na nią naciera.

CÓRKA Odsuń się. Puść mnie.

Znowu go odpycha. Syn chwyta ją za szyję. I gwałci.

Pauza.

CÓRKA Miałeś rację, wiesz. Chciałam cię oszukać.

SYN Wiedziałem. Jaka ucieczka, jaka kaseta, same kłamstwa. Nie jestem głupi. Wieczorem Go zobaczę. To będzie najszczęśliwszy dzień w moim życiu.

CÓRKA Tak, masz rację. Zobaczysz Go. Szkoda by było to zepsuć.

Z pokoju dziennego dociera z gramofonu hymn „Hej, Słowianie”.

GRAMOFON (off)

Hej, Słowianie, jeszcze nasza

Słowian mowa żyje,

Póki nasze wierne serce

Za nasz naród bije.

Żyje, żyje duch słowiański,

I żyć będzie wiecznie

Gromy, piekło – złości waszej

Ujdziem my bezpiecznie!

Mowę naszą ukochaną,

Bóg nam zwierzył w darze.

Wydrzeć nam ją – nikt na świecie

Tego nie dokaże.

Ilu ludzi, tylu wrogów

Możem mieć na świecie,

Bóg jest z nami, kto nam wrogiem,

Tego Piorun zmiecie!

I niechaj się ponad nami

Groźna burza wzniesie,

Skała pęka, dąb się łamie,

Ziemia niech się trzęsie.

My stoimy stale, pewnie,

Jako mury grodu.

Czarna ziemio, pochłoń tego

Kto zdrajcą narodu!

SYN Już czas.

Ciemność.

SCENA 2

Kolacja szczęśliwej rodziny. Na stole doniczka z prawdziwą ziemią i pięknymi kwiatami. Syn w mundurze wojskowym, który na nim wisi, a Córka w czerwonej sukience, trochę przyciasnej.

DZIADEK Witajcie, drodzy domownicy. Wieczór mamy wyraźnie burzowy. Pogoda nie będzie najlepsza.

MATKA (podlewa kwiaty) Dobry wieczór.

Uderza piorun.

MATKA Ten uderzył blisko.

OJCIEC Dobry wieczór. Świetnie wyglądasz.

DZIADEK Boli mnie.

OJCIEC Przejdzie. Wytrzymaj.

DZIADEK No tak, przejdzie.

SYN Jaką dziś jesteś oceną?

DZIADEK Pałą.

Pauza.

OJCIEC Spotkaliśmy się w ten szczególny wieczór, żeby uczcić dzień, w którym nasze dzieci staną się pełnoletnie. Proszę, powitajmy brawami i zaciśniętą pięścią przy skroni naszych Pionierów.

RESZTA RODZINY Gratulujemy! Brawo!

OJCIEC Teraz możemy zjeść kolację.

DZIADEK Doskonałe, synowo. Naprawdę dobre.

OJCIEC Umyłeś ręce przed jedzeniem? Umyłeś. Obciąłeś paznokcie? Uczesałeś się?

MATKA Ona też.

OJCIEC Nie będziemy teraz sprawdzać.

MATKA Kolacja stygnie.

OJCIEC Kocham cię, synu.

MATKA Kocham cię, córko.

OJCIEC Kochamy was.

MATKA Oboje.

SYN Siostro, mów.

CÓRKA Później.

MATKA Powiedz bratu, że go kochasz.

CÓRKA Później.

MATKA Musisz od razu.

OJCIEC Co się znowu dzieje?

MATKA Nie możesz tak.

CÓRKA Mogę.

MATKA Coś nie w porządku?

SYN Wszystkkko jest w porządkkku.

OJCIEC Z pewnością.

SYN Na sto procent.

OJCIEC Powiedz natychmiast, że kochasz brata.

SYN Powiedz, że mnie wciąż kkkochasz.

CÓRKA Kocham cię.

OJCIEC Doskonale. Jak pięknie.

SYN A wy?

Ojciec i Matka unikają pocałunku.

MATKA Teraz ty jej.

SYN Kkkkkkkk. Kkkkkkkk.

MATKA Ale masz piękny mundur.

SYN Kkkkkk.

OJCIEC Co się stało?

SYN Kkkkkk.

MATKA Nie możesz powiedzieć?

SYN Kkkkkk.

OJCIEC Spróbuj coś innego.

SYN Kkkkkk. Nie mogę wykkkrztusić „kkk”.

MATKA Od kiedy?

SYN Zaczęło się rankkkiem, jest coraz gorzej i gorzej. Teraz w ogóle mam jakkkąś blokkkadę.

OJCIEC Poćwiczysz. Nie ma problemu.

SYN Trochę za wielkkki ten mundur.

OJCIEC Wydaje ci się.

MATKA Ślicznie wyglądasz w tej sukience. Zrób kilka kroków. Jaka piękna. Podoba ci się?

CÓRKA Jest wspaniała.

MATKA Naprawdę ślicznie w niej wyglądasz.

SYN Mogę ja na początkkku? Jestem gotowy.

OJCIEC Najpierw pieśń.

Nalewa szampana.

OJCIEC Dzisiejszą noc otwiera nasz Żołnierz jedną z najpiękniejszych pieśni poświęconych naszemu umiłowanemu Krajowi. (uruchamia gramofon) A jednak czegoś tu brakuje. (przynosi kałasznikowa) To dla ciebie.

SYN Ale niespodziankkka. Dziękkki, tato. Mogę strzelać.

OJCIEC Później. Teraz pieśń.

Słychać muzykę. Słowa śpiewa Syn z kałasznikowem w rękach. Po chwili dołącza do niego reszta rodziny.

SYN

W imieniu nas wszystkkkich z pięćdziesiątego kkktóregoś

Przysięgając Titowi zaśpiewałem pieśń.

Nie wspominam przeszłości ani dawnych walkkk,

Bo wiele lat później przyszedłem na świat.

Ale życie przed nami wiele bitew skkkrywa

Jak głębokkki wir wciąga, grozi nam w tym boju

Ja wiem że czekkka nas jeszcze niejedna ofensywa,

Bo musimy stać wiernie na straży pokkkoju.

RESZTA RODZINY (razem)

Możecie liczyć na nas.

Niektórzy sądzą, że porwał nas zdradliwy życia tok,

Bo słuchamy na okrągło płyt i gramy tylko rock.

Ale gdzieś w naszych sercach został ten bitewny ogień,

I dobrze wiemy: na nas możecie liczyć co dzień.

OJCIEC Teraz ty!

CÓRKA Nie znam tekstu.

OJCIEC Kontynuuj, synu.

SYN

W imieniu nas wszystkkkkich z pięćdziesiątego kkkktóregoś

Przysięgając Titowi zaśpiewałam pieśń.

Nie wspominam przeszłości ani dawnych walkkkk,

Bo wiele lat później przyszłam na świat.

Jest w nas wizja przyszłych dni, przyszłości zew

Lecz są też pewnie tacy co boją się jej znów.

W żyłach naszych płynie partyzantów kkkkrew,

I my wiemy, dlaczego jesteśmy właśnie tu.

RESZTA RODZINY (razem)

Możecie liczyć na nas.

Niektórzy sądzą, że porwał nas zdradliwy życia tok,

Bo słuchamy na okrągło płyt i gramy tylko rock.

Ale gdzieś w naszych sercach został ten bitewny ogień,

I dobrze wiemy: na nas możecie liczyć co dzień[5].

WSZYSCY Brawo!!!

CÓRKA Ja chcę zaśpiewać inną piosenkę.

OJCIEC Oczywiście. Proszę.

MATKA Świetnie.

Córka zatrzymuje gramofon i wkłada kasetę do magnetowidu.

CÓRKA (naśladuje ruchy serbskiej pop-folkowej piosenkarki Seki Aleksić, która wykonuje utwór „Aspiryna”)

Nocą poszłabym w miasto, chyba znowu sama

Mój chłopak zajęty od rana do rana

Mówi, że idzie do kumpli, może zdradza w biegu

Znam ten kit na pamięć i jego kolegów.

W dyskotece obłęd, tyle ludzi jest,

I grzech się już budzi,

Gdy taksujesz mnie.

No, podejdź tu bez zbytniej krępacji,

Ta miłość minie bez afektacji,

Wiedz, masz moją zgodę na wszystko.

Już blisko.

Głowa pęka od wina, a gdzie aspiryna,

Wczoraj byłam z tobą, pijana,

Pościel na podłodze zmięta,

Pokój pełen dymu po skrętach,

Scenka dobrze mi znana,

Zdrada od rana… (zatrzymuje kasetę)

Pauza.

CÓRKA Nóż, drut, Srebrenica tuż. Nóż, drut, Srebrenica tuż. Nóż, drut, Srebrenica tuż. Nóż, drut, Srebrenica tuż. Nóż, drut, Srebrenica tuż, tuż.

Gotowi zginąć za Dom. Gotowi zginąć za Dom. Gotowi zginąć za Dom.

Zabij, dźgnij, a ty Serbie gnij. Zabij, dźgnij, a ty Serbie gnij. Zabij, dźgnij, a ty Serbie gnij. Zabij, dźgnij, a ty Serbie gnij.

Imituje strzał, słyszymy serię z karabinu.

Unosi prawą rękę wysoko w powietrze i stuka piętą o piętę.

CÓRKA Heil Hitler!

OJCIEC Co znowu?

Matka zaczyna płakać.

OJCIEC Dosyć. Co to ma być?

CÓRKA Jeb się, ty chuju.

Ojciec uderza Córkę. Matka krzyczy.

OJCIEC Wybacz. Nie chciałem… Sama się prosiła.

Dziadek włącza radio.

RADIO (off) Umarł towarzysz Tito! Dziś wieczorem poinformowali o tym przedstawiciele Centralnego Komitetu Związku Komunistów Jugosławii oraz Prezydium Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, przekazali tę wiadomość klasie robotniczej, ludziom pracy i obywatelom, narodom i narodowościom Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii. Wielkie serce prezydenta naszej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii i przewodniczącego Związku Komunistów Jugosławii, marszałka i najwyższego dowódcy sił zbrojnych Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii Josipa Broza Tita, przestało bić dzisiaj, czwartego maja dwa tysiące szóstego roku, o piętnastej zero pięć w Lublanie.

Ojciec zaczyna płakać. Matka tak samo.

SYN Co to wszystkkko znaczy?

CÓRKA To znaczy, że nie zobaczysz go już nigdy.

SYN Mamo, jak mam go teraz zobaczyć, skkkoro jest martwy?

OJCIEC Zobaczysz go, synu, jak umrzesz. On jest w innym świecie, piękniejszym i szczęśliwszym.

SYN Na Kkkubie?

OJCIEC Kubie? No tak, właśnie tak, na Kubie.

DZIADEK Włączyłem radio, a teraz chcę wam powiedzieć, że odchodzę.

OJCIEC Tato?

MATKA On tylko żartuje.

DZIADEK Nie, ja chcę się od was ostatecznie uwolnić. To nie jest już mój kraj, w którym dorastałem i za który walczyłem. Wezmę morfinę, bo nie mogę tego wszystkiego znieść. Idę się położyć, a potem odejdę. Obudź mnie, gdy to się skończy. Tylko tyle. (wychodzi)

SYN Ja też chcę odejść. Co to znaczy, mamusiu?

CÓRKA Że się rozstaniesz z nami na zawsze.

OJCIEC Nikt nigdzie nie pójdzie. Uspokójcie się tylko. Zło wciąż jeszcze jest na zewnątrz i nikogo nie oszczędzi. Musimy być cierpliwi i w końcu wyjdziemy stąd jako zwycięzcy. On nas za to nagrodzi.

CÓRKA Powiecie nam wreszcie?

MATKA Co?

CÓRKA Ten nasz świat tutaj to kłamstwo.

OJCIEC O czym ty mówisz?

CÓRKA Przestań wreszcie milczeć i udawać.

MATKA Wszystko będzie w porządku.

CÓRKA Nie będzie. (wyciąga pistolet) Odsuńcie się! Wszyscy!

OJCIEC Co chcesz zrobić?

Córka niszczy najpierw piękne kwiaty.

CÓRKA Widzicie? To plastik. Kłamstwo!

Wylewa szampana na podłogę.

OJCIEC Zostaw to! Nie psuj uroczystości, proszę cię!

Córka podpala zasłony.

MATKA Ona chce wszystko puścić z dymem!?

SYN Fakkktycznie się pali?

CÓRKA Odsuńcie się! Wszyscy! Zabieram go ze sobą.

SYN Boli mnie!

OJCIEC Zostaw go!

CÓRKA Przyznaj się!

MATKA Proszę, nie rób tego. To dobre dziecko.

CÓRKA Przyznajcie się.

MATKA W porządku. Przyznajemy się!

OJCIEC Milcz!

SYN Mamo?

CÓRKA Że wszystko było kłamstwem?

MATKA Było.

SYN Mamo?

OJCIEC Milcz, powiedziałem, żebym cię nie…

MATKA No, dalej. Nie byłoby to pierwszy raz.

OJCIEC Puść go.

CÓRKA Czemu nas trzymaliście tutaj zamkniętych?

OJCIEC Świat zaczął się rozpadać. Wydarzyły się bardzo złe rzeczy. A my byliśmy szczęśliwi przez wszystkie te lata.

CÓRKA Zamknięci jak zwierzęta.

OJCIEC Na zewnątrz panoszy się teraz zło wcielone. Nie zostało nic pięknego. Myśleliśmy, że lepiej wam będzie tutaj. Nasze dzieciństwo było wspaniałe. Musieliśmy ocalić szczęśliwą rodzinę.

MATKA Ja nie jestem już szczęśliwa w tym domu. Nie chcę dłużej milczeć.

CÓRKA Wszystko było kłamstwem.

OJCIEC Ktokolwiek przyniósł tę kasetę, którą obejrzałaś, chciał nas skłócić. Ale mu się nie uda.

MATKA Puść brata. Proszę cię.

CÓRKA My stąd idziemy.

MATKA Gdzie w taką niepogodę.

OJCIEC Drzwi nigdy nie były zamknięte.

Syn wyrywa się Córce.

OJCIEC Brawo! Mam ją!

CÓRKA Puść mnie.

OJCIEC Ty sobie stąd, ot tak, idziesz. A my daliśmy ci wszystko.

SYN Powiedziałeś, że go zobaczę, jakkk umrę.

Wkłada lufę kałasznikowa w usta i strzela. Matka krzyczy.

Pauza.

MATKA Dlaczego on nie wstaje?

CÓRKA Braciszku? Braciszku? Leci mu Socjalizm… nie, nie Socjalizm…

Unosi głowę Syna, po czym znów kładzie na podłodze. Pokazuje zakrwawione ręce.

CÓRKA Krew. To jego krew.

MATKA Nie żyje? Zabiłeś nasze dziecko.

Rzuca się na Ojca. Uderza go pięściami.

OJCIEC Uspokój się. To był nieszczęśliwy wypadek. Wszyscy widzieliśmy.

MATKA Teraz już nic nie ma sensu.

OJCIEC (uderza Matkę w twarz) Nikt nie wyjdzie z tego domu. Wiesz o tym dobrze.

CÓRKA Co robisz, mamo?

OJCIEC Czego ty znowu chcesz?

Matka podnosi kałasznikowa i celuje w Ojca. Posyła serię. Ojciec pada na ziemię.

OJCIEC Coś ty zrobiła?

Umiera. Cisza.

MATKA (do Córki) Chodź. Przytul mnie.

CÓRKA Nie płacz.

Obejmują się.

CÓRKA Mogę wtulić się w twoje ramiona?

MATKA Zamknij oczy.

Ciemność.

SCENA 3

Muzyka z gramofonu.

MATKA Pójdźmy o świcie, zanim słońce wstanie i ptaki się obudzą, na pola, by rękami ciepłymi od snów żąć zboże. Snopy złotych kłosów zbierać każdego letniego dnia. Rosą z uśpionych traw obmywać zmęczoną dłoń. Ramiona nasze niechaj pachną latem, lipcowymi dniami, we włosy niechaj nam wiatr wplata promienie słońca, co lśni nad nami. A kiedy zapadnie wieczór i pojawią się gwiazdy, słuchać będziemy czułego szeptu uśpionej trawy. Wplotę miłość w snopy złote, w każdy żółty kłos, kiedy las śni i cienie snują się wokół nas. To los. W ciepłych i miękkich ramionach twych odchodzi jeszcze jedna noc, a jutro, kiedy świt dotknie snu, my w pole pójdziemy znów…[6].

CÓRKA To wszystko było kłamstwem?

MATKA Tak.

CÓRKA Ale co?

MATKA Pytaj.

CÓRKA Zapisanie mnie do szkoły?

MATKA Oczywiście. To dom, a nie szkoła.

CÓRKA Matura brata?

MATKA To też.

CÓRKA Moje pierwsze zawody?

MATKA To nie były prawdziwe zawody.

CÓRKA Brata pierwsza jazda rowerem?

MATKA Jeździć rowerem uczy się na betonie.

CÓRKA Moje pierwsze słowo?

MATKA Pierwsze twoje słowo to „mama”.

CÓRKA Kiedy pierwszy raz pojechaliśmy nad Morze?

MATKA To nie. To było prawdziwe Szczęście.

CÓRKA Naprawdę?

MATKA Naprawdę. Ja cię już nie poznaję.

CÓRKA Minęło bardzo dużo czasu.

MATKA Nawet twój głos nie jest taki sam.

CÓRKA Włosy.

MATKA Oczy.

CÓRKA Zęby.

MATKA Śmiech.

CÓRKA Płacz.

MATKA Nic. Wszystko. Gdzie się podzialiśmy?

CÓRKA Ja nie jestem lekarką!

MATKA Nie jesteś. A ja nie jestem kurą domową! Mogłam pisać. Zawsze tego chciałam.

CÓRKA Naprawdę mogłaś.

Pauza.

Przynoszą walizki.

MATKA Wiesz, jak masz naprawdę na imię?

CÓRKA Jak?

MATKA Milica.

CÓRKA Serio? Ładnie. A ty?

MATKA Maria.

CÓRKA A brat?

MATKA Vedran.

CÓRKA Ładne imiona. Podobają mi się. A on?

MATKA Meša.

CÓRKA Meša… rymuje się… Nie wiem. Nie mogę sobie teraz niczego przypomnieć. Ale to też jest ładne imię.

MATKA Owszem.

CÓRKA Idziemy.

MATKA Musimy.

CÓRKA Bierzemy pistolet?

MATKA Oczywiście. I kałasznikowa. Będą nam potrzebne tam na zewnątrz.

CÓRKA Kocham cię.

MATKA Ja ciebie też.

Ciemność. Przewijanie kasety VHS.

MATKA (nagranie) Odliczamy? Piętnaście, czternaście, trzynaście, dwanaście, jedenaście, dziesięć, dziewięć, osiem, siedem, sześć, pięć, cztery, trzy, dwa, jeden.

Odgłos morskiej fali.

SCENA 4

Wszystko tonie we krwi i w ogniu.

DZIADEK (wchodząc) Nikt mnie nie obudził. Gdzie są wszyscy? Poszli. (podnosi zdjęcie Josipa Broza Tita. Podchodzi do drzwi, naciska klamkę) Zamknięte. Poszli… (siada na kanapie) O mnie zapomnieli… Nic to… Posiedzę trochę… Ależ tu świeżo i zielono. (mruczy coś pod nosem, czego nie można zrozumieć) Przyszedł teraz dobry czas na jedną z narodowowyzwoleńczych opowieści…

Powoli wyjmuje list z kieszeni.

DZIADEK (czyta) „Drogi mój chłopcze,

Słońce w ostatnich latach zachodzi bardzo szybko i dni stały się zbyt krótkie.

Jeden z takich dni zastał mnie podczas wizyty w twojej wsi i nie zdążyłem cię poznać ani podać ci ręki. Nie bądź smutny, bo kiedyś minie ten galopujący czas, ale miłość do naszej Republiki nie przeminie nigdy.

Mam nadzieję, że mi wybaczysz, będziesz nadal pilnie się uczył i pracował.

Szanował rodziców i starszych, będziesz wiernym i szczerym druhem.

Teraz znowu muszę jechać dalej, póki księżyc nie zakrył słońca i póki

Wciąż jeszcze nie jest za późno na miłość.

Na zawsze twój Prezydent,

T.”

Śmieje się, chowa list.

Pauza.

DZIADEK A życie minęło, jakbym nigdy nie żył… (kładzie się) Położę się na chwilę… Sił już brakuje… nic nie zostało, nic… Ech, głupi ty…! Niczym zły sen. Bardzo zły. Czas zamknąć oczy. (leży bez ruchu)

Słychać daleki dźwięk, jakby dochodził z nieba. Śpiew jaskółki.

Ciemność.

KONIEC

1 Hymn Wszechsłowiański ułożony w 1834 roku do melodii wzorowanej na Mazurku Dąbrowskiego przez słowackiego poetę i działacza narodowego Samuela Tomášika. Tłumaczenie tych strof na język polski: H. Batowski, Hymn Wszechsłowiański, „Życie Słowiańskie” 1946, s. 6-8. Przypis tłumaczki.

2 Balija – pogardliwe określenie stosowane wobec muzułmanów. Potocznie: człowiek prymitywny i niewykształcony, prostak. Przypis tłumaczki.

3 Druže Tito mi ti se kunemo (pol. Towarzyszu Tito, my ci przysięgamy) w wykonaniu Zdravka Čolicia. Powstało kilka wersji piosenek poświęconych Josipowi Brozowi Ticie. Oryginalna wersja tego utworu pochodzi z 1942 roku, a po drugiej wojnie światowej powstało kilka kolejnych wersji, z których najsłynniejsza to właśnie ta śpiewana przez Čolicia. Przypis tłumaczki.

4 Związek Pionierów Jugosławii (Savez pionira Jugoslavije, powstanie którego proklamowano w 1942 roku, a ostatnia generacja pionierów urodziła się w 1982 roku) odgrywał bardzo dużą rolę w procesie kształcenia i wychowania dzieci oraz młodzieży w całym kraju. Tekst składanej Przysięgi Pionierskiej zmieniał się nieznacznie na przestrzeni lat, dlatego też w zamieszczonych tu utworach pojawiają się różne wersje. Przypis redaktorek.

5 Računajte na nas (pol. Możecie liczyć na nas) to kultowa piosenka zespołu „Rani mraz” pochodzącego z Serbii. Utwór powstał w 1978 roku. Autorem tekstu i muzyki jest Đorđe Balašević. Przypis tłumaczki.

6 Matka śpiewa do piosenki Pođimo žnjeti žito (pol. Pójdźmy żąć zboże) Milana „Minji” Suboty. Przypis tłumaczki.

MIRZA SKENDERAGIĆ

fot. Senad Gubelić

MIRZA SKENDERAGIĆ (ur. 1986 w Sarajewie). Dramatopisarz. Ukończył dziennikarstwo na Wydziale Nauk Politycznych w Sarajewie w 2009 roku, a następnie dramaturgię na Akademii Sztuk Scenicznych w Sarajewie w 2017 roku. Obronił pracę dyplomową zatytułowaną Dramat bośniacko-hercegowiński na przestrzeni wojen (BH drama kroz ratove). W 2014 roku otrzymał stypendium Fundacji im. Karima Zaimovicia. Za film dokumentalny Mogę mówić (Ja mogu da govorim) zdobył nagrodę Złote Jabłko na 13. Bośniacko-Hercegowińskim Festiwalu Filmowym w Nowym Jorku oraz wyróżnienie festiwalu filmowym Pravo Ljudski w 2016 roku. W tym samym roku został uhonorowany nagrodą za dramat Obudź mnie, gdy to się skończy (Probudi me kad završi) w konkursie na najlepszy współczesny dramat zaangażowany pisany w języku serbskim, chorwackim, bośniackim albo czarnogórskim organizowanym przez belgradzką Fundację Hartefakt. Podczas HFestivalu w tym samym roku odbyło się czytanie sceniczne dramatu w reżyserii Andreja Nosova, a kolejne na 9. Festiwalu Dramatu Bośniacko-Hercegowińskiego (Festival BH. drame) w Zenicy w 2020 roku (udostępnione na platformie streamingowej), wyreżyserowane przez Lajlę Kaikčiję. Planowana jest realizacja spektaklu w reżyserii Emina Hajricia. Inny tekst dramatyczny jego autorstwa Terapia (Terapija) stanowi segment omnibusu, który został uznany za najlepszy utwór na Festiwalu KRADU (akronim Kazališna revija Akademije dramske umjetnosti – pol. Teatralna Rewia Akademii Sztuki Dramatycznej) w Zagrzebiu, gdzie został wystawiony w 2016 roku w reżyserii Dragany Stojčevskiej. Dramat został opublikowany na łamach czasopisma „Życie” („Život”). Na podstawie Terapii oraz tekstu Na drodze (Na cesti) powstały słuchowiska wyprodukowane przez Program Dramatyczny BH Radio 1. Skenderagić brał udział w wielu warsztatach i debatach o teatrze i dramatopisarstwie, również w programie Talent Campus podczas Festiwalu Filmowego w Sarajewie (Sarajevo Film Festival) w 2013 roku. Jest autorem scenariusza filmu krótkometrażowego Woyzeck, wyreżyserowanego przez Adiego Selimovicia i nagrodzonego w 2015 roku jako najlepszy film studencki Festiwalu Filmowego w Sarajewie. Napisał wiele esejów, szkiców, krytyk filmowych, literackich i teatralnych, recenzji oraz opowiadań. Publikuje teksty na portalu Remarker Media. Obecnie jest członkiem redakcji Programu Dramatycznego i Dokumentalnego stacji radiowej BH Radio 1.

Biogramy redaktorek

oraz tłumaczek i tłumacza

Gabriela Abrasowicz – doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa, absolwentka filologii słowiańskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach realizowała projekt badawczy (Trans)pozycje idei w chorwackim i serbskim dramatopisarstwie oraz teatrze (1990-2020). Perspektywa transkulturowa, finansowany ze środków NCN. Przedmiotem jej badań naukowych jest współczesny dramat i teatr postjugosłowiański. Autorka książki Dramat ciała. Ciało w dramacie. Twórczość serbskich i chorwackich dramatopisarek w latach 1990-2010 (Wrocław, 2016) oraz artykułów poświęconych analizie dramatopisarstwa i produkcji teatralnej w krajach byłej Jugosławii z perspektywy antropologii ciała i transkulturowości. Zajmuje się przekładem chorwackich, serbskich i bośniackich tekstów dramatycznych na język polski. Współredaktorka (z Leszkiem Małczakiem) publikacji (Nie tylko) fragmenty. Wybór nowych dramatów chorwackich (Katowice, 2019).

Martyna Lechman – absolwentka filologii serbsko-chorwackiej Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Wydziału Reżyserii Dramatu (o specjalności dramaturg teatru) Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej im. Ludwika Solskiego w Krakowie (obecnie Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego). Zajmowała się dramaturgią czytań scenicznych oraz spektakli. Laureatka Złotej Maski za scenariusz do spektaklu Zakonnice odchodzą po cichu oraz Nagrody Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej. Autorka adaptacji oraz scenariuszy do takich spektakli jak m.in.: O krasnoludkach, gąskach i sierotce Marysi (reż. I. Jera, Teatr Bagatela w Krakowie), Zakonnice odchodzą po cichu (reż. D. Kopiec, Teatr im. Kochanowskiego w Opolu), Chłopcy z Placu Broni (reż. K. Dworakowski, Teatr Pinokio w Łodzi), Baron Münchhausen (reż. K. Dworakowski, Teatr Animacji w Poznaniu), Don Kichot (reż. K. Dworakowski, Grupa Coincidentia & Teatr Pinokio w Łodzi), Dziadek do orzechów. Nowe historie (reż. D. Kopiec, Teatr im. Horzycy w Toruniu). Tłumaczy głównie dramaty serbskie, chorwackie i bośniackie.

Magdalena Koch – profesorka w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, kierowniczka Pracowni Genderowych i Transkulturowych Studiów Bałkanistycznych. Zajmuje się historią literatury serbskiej, chorwackiej i bośniackiej XIX, XX i XXI wieku, badaniami genderowymi, serbskim esejem feministycznym, a także serbskim i chorwackim dramatem współczesnym oraz studiami sefardyjskimi na Bałkanach. Autorka monografii Podróże w czasie i przestrzeni. Proza Isidory Sekulić (Wrocław, 2000), ...kiedy dojrzejemy jako kultura... Twórczość pisarek serbskich na początku XX wieku (kanon – genre – gender) (Wrocław, 2007; uzupełnione i poszerzone wydanie w języku serbskim, Belgrad, 2012) oraz Mistrzynie myślenia. Serbski esej feministyczny: XIX-XXI wiek (Poznań, 2019). Przekłada z języka serbskiego, chorwackiego, bośniackiego prozę (Miloš Crnjanski, Miroslav Mićanović, Nenad Veličković, Damir Arsenijević), dramat (Tanja Šljivar, Ivana Sajko, Lada Kaštelan) i poezję (Dubravka Đurić, Ferida Duraković).

Leszek Małczak – profesor w Instytucie Literaturoznawstwa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, redaktor naczelny czasopisma „Przekłady Literatur Słowiańskich”, badacz literatur południowosłowiańskich, przede wszystkim literatury i kultury chorwackiej. Jego zainteresowania naukowe skupiają się wokół: fenomenu regionalizmu, chorwacko-polskich i polsko-chorwackich kontaktów kulturalnych, komparatystyki literackiej i kulturowej oraz historii, teorii i praktyki przekładu. Opublikował m.in. trzy monografie naukowe: Wiatr w literaturze chorwackiej. O figurze literackiej wiatru w XIX- i XX-wiecznym piśmiennictwie chorwackim strefy śródziemnomorskiej (Poznań, 2004), Croatica. Literatura i kultura chorwacka w Polsce w latach 1944-1984 (Katowice, 2013), Od ideološkoga do subverzivnoga prijevoda. Hrvatsko-poljske kulturne veze od 1944. do 1989. (Zagrzeb, 2019). Jest współredaktorem m.in. wyboru współczesnego dramatu serbskiego Serbska ruletka. Dramat serbski po 1995 roku (Katowice, 2011) oraz dwóch wyborów współczesnego dramatu chorwackiego Kroatywni. Dramat chorwacki po 1990 roku (Katowice, 2012) i (Nie tylko) fragmenty. Wybór nowych dramatów chorwackich (Katowice, 2019).

Dorota Jovanka Ćirlić (oficjalnie Mentzel) – tłumaczka literatury pięknej, redaktorka i publicystka. Magister filologii polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Od 1977 roku nieprzerwanie pracuje w miesięczniku teatralnym „Dialog”, gdzie zajmuje się polską dramaturgią oraz teatrem bałkańskim. W 1998 roku otrzymała nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS za najlepszy przekład w dziedzinie dramaturgii, w 2013 nagrodę za całokształt pracy translatorskiej. Współpracowała bądź współpracuje z czołowymi czasopismami polskimi: „Tygodnikiem Powszechnym”, „Literaturą na Świecie”, „Kulturą”, „Polityką” i „Gazetą Wyborczą”. Dokonała przekładu na język polski wielu dramatów serbskich i chorwackich, a także bośniackich, m.in. Mousefuckers Almira Imširevicia, Time out Zlatka Topčicia, Ekscentrycy Željka Hubača i Ale miasto mnie chroniło Tanji Šljivar.

Dominika Kaniecka – doktor nauk humanistycznych w zakresie literaturoznawstwa. Slawistka, kroatystka. Pracuje w Instytucie Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jej zainteresowania naukowe skupiają się przede wszystkim wokół zagadnień dotyczących chorwackiej literatury i kultury oraz performatywnego potencjału współczesnego życia społecznego i politycznego. W swoich dotychczasowych badaniach analizowała m.in. problematykę tożsamościową (tożsamość narodowa i kulturowa w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie), ze szczególnym uwzględnieniem dziewiętnastowiecznego dyskursu narodowego i współczesnych do niego odniesień. Autorka książki O narodzie i mieście. Twórczość Augusta Šenoi (Kraków, 2014) oraz licznych artykułów. W ramach obowiązków dydaktycznych zajmuje się m. in. przekładem ustnym. Tłumaczy głównie z i na język chorwacki. Do antologii (Nie tylko) fragmenty. Wybór nowych dramatów chorwackich (Katowice, 2019) przełożyła dramat Dino Pešuta Presje mojego pokolenia albo o białej porcelanie.

Berenika Nikodemska – menedżerka kultury i tłumaczka. Absolwentka filologii serbsko-chorwackiej Uniwersytetu Wrocławskiego, a także studiów podyplomowych „Menedżer kultury we współpracy regionów Unii Europejskiej”. Specjalizuje się w kształtowaniu relacji międzynarodowych oraz koordynacji projektów, spośród których wymienić można m.in. AIR Wro – program rezydencji artystycznych i wizyt studyjnych, kontynuowany po roku obchodów Europejskiej Stolicy Kultury Wrocław 2016 w ramach Strefy Kultury Wrocław czy festiwal Avant Art. Współpracuje z licznymi organizacjami oraz instytucjami w Polsce i w Europie. Realizowała m.in. Europejski Kongres Kultury, Międzynarodowe Festiwale Teatralne Dialog – Wrocław, Przeglądy Piosenki Aktorskiej czy ISCM World Music Days 2014. Obecnie koordynatorka edukacyjnych projektów unijnych oraz międzynarodowych projektów kulturalnych, a także jedna z organizatorów Wrocławskiego Kongresu Kultury 2020.

Wydawcy i Partnerzy

Fundacja Instytut Teatralny im. Mieczysława Hertza w Łodzi jest organizacją pozarządową, powołaną do istnienia w 2016 roku przez reżysera i nauczyciela akademickiego profesora Jacka Orłowskiego. Celem Fundacji jest ochrona dziedzictwa kulturowego w zakresie twórczości artystycznej związanej z teatrem oraz prowadzenie badań interdyscyplinarnych, skoncentrowanych wokół szeroko rozumianej kultury, edukacji i praktyki teatralnej. Działania instytucji prowadzone są w trzech obszarach określonych jako: dokumentacja, edukacja i kreacja. „Dokumentacja” to gromadzenie i archiwizacja wszelkiego rodzaju dokumentów oraz świadectw kultury materialnej, związanych z historią łódzkich teatrów dramatycznych. „Edukacja” obejmuje upowszechnianie wiedzy na temat dziejów tychże teatrów, a także promocję dokonań artystów i instytucji teatralnych związanych z tym środowiskiem. Równie ważne jest upowszechnianie wiedzy o zjawiskach kultury należących do uniwersalnego dziedzictwa ludzkości. „Kreacja” to tworzenie nowych i oryginalnych propozycji artystycznych, edukacyjnych i intelektualnych, otwierających nowe horyzonty w kulturze XXI wieku. Ważną częścią misji realizowanej przez Fundację jest tworzenie i wspieranie projektów, których przesłaniem jest inspirowanie otwartego dialogu ludzi i idei w wymiarze międzynarodowym. Najważniejszą inicjatywą realizowaną w tym obszarze jest Mistrzowska Akademia Teatralna (MAT), której inauguracja odbyła się w marcu 2020 roku.

Więcej informacji na stronie: www.instytuthertza.pl

Mazowiecki Instytut Kultury jest jednostką organizacyjną Samorządu Województwa Mazowieckiego. Działa w warszawskiej siedzibie przy ul. Elektoralnej 12 oraz na terenie województwa mazowieckiego – w dużych ośrodkach miejskich i małych miejscowościach. Pretenduje do miana nowoczesnego ośrodka edukacji kulturalnej i badań, integrującego działania animacyjne, promującego wybitne zjawiska artystyczne oraz realizującego zadania instytucji artystycznej. W zakres jego działań wchodzą przedsięwzięcia jednorazowe, wielodniowe, wielomiesięczne, a także całoroczne tj.: festiwale, kursy, cykle koncertowe i projekty interdyscyplinarne, galeria sztuki, edukacja i badania. Zajmuje się niemal wszystkimi dziedzinami sztuki, trafiając do odbiorców na całym Mazowszu. Ciągle poszukuje nowych odbiorców i twórców, nowych środowisk kulturotwórczych i miejsc, gdzie kultura jest szczególnie oczekiwana. Pod auspicjami Mazowieckiego Instytutu Kultury działają galerie sztuki: Foksal, Test, XX1, Elektor i Mazowiecka. W jego strukturach funkcjonują również Teatr Mazowiecki oraz Mazowiecki i Warszawski Fundusz Filmowy. Szczegółowe informacje można znaleźć na stronie internetowej www.mik.waw.pl oraz w mediach społecznościowych.

Instytucja Publiczna MES – Międzynarodowy Festiwal Teatralny – Scena MESS (Javna ustanova MES – Međunarodni teatarski festival – Scena MESS) z siedzibą w Sarajewie została założona w 1960 roku jako Festiwal Małych i Eksperymentalnych Scen Jugosławii (Festival malih i eksperimentalnih scena Jugoslavije). Wyprowadzony akronim jest obecnie oficjalną i rozpoznawalną nazwą tej instytucji, której założycielem był wybitny twórca teatralny Jurislav Korenić. Początkowo pomyślany jako przegląd teatrów jugosłowiańskich, festiwal odbywał się co roku w Sarajewie. Z czasem stał się jednym z najważniejszych wydarzeń teatralnych w tej części Europy, a jego znakiem rozpoznawczym było upodobanie do wyrafinowanych eksploracji i innowacji. Festiwal Małych i Eksperymentalnych Scen Jugosławii został przerwany przez atak na Bośnię i Hercegowinę oraz oblężenie stolicy. Ponieważ nie można było wówczas zorganizować festiwalu teatralnego w znanej formie, impreza ta została przemianowana na Międzynarodowy Festiwal Teatralny i Filmowy MES Sarajewo i pod przewodnictwem Harisa Pašovicia rozpoczęła swój nowy etap działalności, która została określona w światowych mediach jako duchowy i kulturalny opór przeciwko agresorowi. W tym czasie (w 1993 roku) Międzynarodowy Festiwal Teatralny i Filmowy MES Sarajewo zorganizował pierwszy przegląd filmowy w oblężonym Sarajewie zatytułowany Po końcu świata (Poslije kraja svijeta). Podczas wojennej nawałnicy MES Sarajewo zrealizował liczne wydarzenia kulturalne i wyprodukował wiele spektakli teatralnych, m.in. sztuki Harisa Pašovicia, Petera Schumanna, Massimo Schustera oraz kultowe przedstawienie Czekając na Godota w reżyserii Susan Sonntag. Po zakończeniu oblężenia w 1997 roku festiwal przejęli bardzo młodzi pracownicy teatru kierowani przez reżysera Dino Mustaficia. Narodził się wówczas wzniosły cel zorganizowania międzynarodowego pokazu najważniejszych sztuk teatralnych na świecie. Na festiwalu MESS swoje dokonania prezentowali najważniejsi reżyserzy naszych czasów, a dziś MESS jest jednym z najciekawszych i najbardziej prestiżowych festiwali teatralnych w Europie Południowo-Wschodniej. Obecnie aktywność MESS jest dostrzegalna w czterech segmentach: Festiwalu MESS, Sceny MESS, Biblioteki MESS i Modułu Pamięci. Od samego początku MESS był niekonwencjonalnym przedsięwzięciem i pod każdym kierownictwem, nawet w niezwykle trudnych okolicznościach, tworzył kulturową przystań w Sarajewie dla wszystkich pokoleń, wspierając najodważniejsze i najciekawsze projekty artystyczne. Dyrektorem MESS jest Nihad Kreševljaković, a dyrektorem artystycznym reżyser Dino Mustafić.

Więcej informacji na stronie: http://mess.ba/en/start/

Fundacja Wydawnicza w Sarajewie (Fondacija za izdavaštvo Sarajevo) powstała na wniosek Ministerstwa Edukacji, Nauki, Kultury i Sportu Federacji Bośni i Hercegowiny w 2000 roku. Głównymi celami Fundacji są stymulowanie rozwoju i modernizowanie wydawnictw. Fundacja zajmuje się wydawaniem, dystrybucją i sprzedażą książek, czasopism oraz publikacji elektronicznych zorientowanych na kulturę, a także promocją wydawnictw. Oprócz tego udziela wsparcia twórcom, instytucjom oraz ugrupowaniom, działa na rzecz ochrony wartości kulturowych, ponadto realizuje projekty niekomercyjne. Każdego roku Fundacja organizuje dwa konkursy wspierające zarówno bośniackich i hercegowińskich autorów, jak i wydawnictwa.

Więcej informacji na stronie: https://www.fondacijaizdavastvo.ba/web/

Inicjatywa Młodych na Rzecz Praw Człowieka w BiH (Inicijativa mladih za ljudskaprava u BiH – YIHRBH / Youth Initiative for Human Rights in Bosnia and Herzegovina). YIHR to sieć organizacji pozarządowej, działającej od 2003 roku w Serbii, Kosowie, Chorwacji, Czarnogórze oraz Bośni i Hercegowinie. Niezależny od 2009 roku sarajewski oddział założyli młodzi ludzie, pragnąc włączyć się w ten sposób w demokratyzację społeczeństwa i umocnienie rządów prawa, konfrontację z przeszłością oraz nawiązywanie nowych kontaktów w dotkniętej wcześniej konfliktami Bośni i Hercegowinie, ale też w całym regionie postjugosłowiańskim. Poprzez swoją działalność YIHRBH dąży do usieciowienia swoich członków. Wspólne aktywności pomagają poznać i zrozumieć młodym fakty dotyczące lokalnych zbrodni wojennych, tym samym wspierając ich w radzeniu sobie z konsekwencjami działań zbrojnych. Jednocześnie wznawiane są zakłócony dialog i kontakty między młodymi ludźmi, aby przerwać ciszę narzuconą przez rodziców i innych dorosłych w powojennym społeczeństwie. Bardzo ważnym obszarem działalności Inicjatywy jest także rozwój programów przeznaczonych dla młodych ludzi w dziedzinach takich jak: prawa człowieka (w tym mniejszości), wzmacnianie kontaktów organizacji partnerskich w celu poprawy współpracy między młodymi ludźmi z różnych grup etnicznych w podzielonych społecznościach oraz miastach Bośni i Hercegowiny, budowanie strefy zaufania i szczerości, krytyczna analiza społeczeństwa w celu jego zmiany oraz promowanie tematów ważnych dla procesu integracji z UE i demokratyzacji Bałkanów Zachodnich. W 2014 roku Inicjatywa rozszerzyła swoje działania o nowe sposoby uczestnictwa młodzieży w reformach dotyczących struktury politycznej w kraju. Aktywiści YIHRBH produkowali filmy dokumentalne, pisali eseje i artykuły, a także organizowali liczne imprezy publiczne z udziałem przedstawicieli partii politycznych oraz instytucji i społeczności międzynarodowej.

Więcej informacji na stronie:http://www.yihr.ba/

WYBÓR, REDAKCJA I OPRACOWANIE

Gabriela Abrasowicz

Martyna Lechman

KOLACJONOWANIE PRZEKŁADÓW

Leszek Małczak

REDAKCJA TECHNICZNA

Gabriela Abrasowicz

Martyna Lechman

KOREKTA

Piotr Gaszczyński

Gabriela Abrasowicz

Martyna Lechman

PROJEKT OKŁADKI

OPRACOWANIE GRAFICZNE I SKŁAD

Piotr Karczewski

DRUK

Drukarnia Cyfrowa Tłustym Drukiem

ZDJĘCIE NA OKŁADCE

Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi,

widownia Dużej Sceny

Foto. Greg Noo-Wak

ISBN

978-83-949151-0-0

978-83-66605-02-2

Fundacja Instytut Teatralny

im. Mieczysława Hertza

ul. Więckowskiego 20/11

90-722 Łódź

www.instytuthertza.pl

Mazowiecki Instytut Kultury

ul. Elektoralna 12

00-139 Warszawa

www.mik.waw.pl

Javna ustanova MES – Međunarodni teatarski festival – Scena MESS

ul. Maršala Tita 54/I

71 000 Sarajevo

www.mess.ba

Publikację dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Publikacja została również dofinansowana

ze środków

Fondacija za Izdavaštvo

ul. Obala Maka Dizdara 2

71 000 Sarajevo

www.fondacijaizdavastvo.ba

oraz

Inicijativa mladih za ljudska prava u BiH (YIHR BiH)

ul. Mula Mustafe Bašeskije 8/2

71 000 Sarajevo

www.yihr.ba

© Copyright for this edition by

Fundacja Instytut Teatralny

im. Mieczysława Hertza,

Mazowiecki Instytut Kultury

and Javna ustanova MES – Međunarodni teatarski festival – Scena MESS, 2020

Wydanie I, 2020

Table of Contents

CoverImage

Obudź mnie gdy to się skończy