Patron

Mieczysław Hertz

Mieczysław Hertz

Mieczysław Hertz (1870-1943)

Polski handlowiec, statystyk, literat, działacz gospodarczy, społeczny i samorządowy związany z Łodzią, autor wspomnień poświęconych wydarzeniom I wojny światowej w Łodzi. Uczył się gimnazjach w Warszawie i Tartu. Od 1890 r. studiował na Wydziale Handlowym Politechniki w Rydze, który ukończył w 1893 r. Podczas studiów należał do Arkonii, korporacji akademickiej skupiającej patriotycznie nastawioną polską młodzież. Z Łodzią związał się prawdopodobnie w 1894 r., kiedy przybył tu po studiach i założył biuro handlowe. Być może zdecydował przenieść się do Łodzi z powodu rodzinnych koligacji. Był spokrewniony z Leonią Poznańską z domu Hertz, żoną jednego z łódzkich „królów bawełny” Izraela Poznańskiego oraz jego zięciem, Jakubem Hertzem. Tutaj osiadł też jego brat stryjeczny Paweł Hertz, który otworzył dom handlowo-przemysłowy i biuro techniczne. W 1899 r. Mieczysław Hertz, wraz z Alfredem Biedermannem, Juliuszem Teodorem Heinzlem oraz A. Laubem założył Towarzystwo Akcyjne „Warrant”, które prowadziło składy towarowe, a w czasie I wojny światowej użyczało bezpłatnie pomieszczeń Sekcji Zaprowiantowania Miasta. W pierwszych latach pobytu w Łodzi Hertz, oprócz rozwijania działalności gospodarczej, zajmował się także własnymi zamiłowaniami artystycznymi. W 1901 r. napisał baśń dramatyczną „Ananke”, którą zgłosił do Konkursu Dramatycznego im. Henryka Sienkiewicza (patron konkursu zasiadał w jury). Utwór zdobył w nim wyróżnienie, choć kilkakrotnie rozważano przyznanie mu nagrody głównej. Premiera sztuki odbyła się w tym samym roku na deskach łódzkiego teatru „Victoria” przy ul. Piotrkowskiej 67.

Spektakl był także wystawiany w teatrach Warszawy i Lwowa. Zachęcony sukcesem „Ananke” napisał w 1904 r. kolejną sztukę, baśń dramatyczną w czterech aktach pt. „Lubczyk”, której premiera odbyła się 21 stycznia 1905 r. w łódzkim Teatrze Wielkim Fryderyka Sellina przy ul. Konstantynowskiej 14. W 1913 r. Hertz został członkiem Polskiego Towarzystwa Teatralnego, w latach późniejszych jego wiceprezesem.

W pierwszych latach XX wieku należał do zespołu redagującego dziennik „Goniec Łódzki”. Od 1905 r. brał aktywny udział w pracach Towarzystwa Popierania Szkół Średnich „Uczelnia”, które w 1906 r. otworzyło Gimnazjum Polskie w Łodzi – pierwszą państwową polską szkołę średnią w mieście. Wstąpił również do założonego przez Mieczysława Kaufmana Towarzystwa Krzewienia Oświaty, które m.in. rozwijało sieć bezpłatnych bibliotek publicznych.

Komitet Obywatelski

Po wybuchu I wojny światowej Mieczysław Hertz pomagał w organizacji powołanego 3 sierpnia 1914 r., pod przewodnictwem Alfreda Biedermanna, Komitetu Obywatelskiego m. Łodzi, przekształconego 10 sierpnia w Główny Komitet Obywatelski m. Łodzi. Celem działania Komitetu było współdziałanie z władzami „w utrzymaniu wśród współobywateli spokoju i bezpieczeństwa”, jak napisano w opublikowanej w prasie „Odezwie do Obywateli”. Był też członkiem Centralnego Komitetu Milicji Obywatelskiej, a nieco później objął stanowisko kierownika Wydziału Przepustek. Aktywnie działał też w utworzonym Komitecie Obywatelskim Niesienia Pomocy Biednym. Po zajęciu miasta, w grudniu 1914 r., przez wojska niemieckie wizytował z ramienia ówczesnych władz tereny pobojowiska po bitwie pod Łodzią. W lipcu 1915 r. znalazł się w składzie nowej, powołanej przez niemieckie władze okupacyjne, 36-osobowej Rady Miejskiej. W sierpniu 1916 r. Hertz został członkiem stworzonej wówczas, pod przewodnictwem Emila Hirszberga, Komisji Szacunkowej Miejskiej w Łodzi, podległej Wydziałowi Rejestracji Strat Wojennych przy Radzie Głównej Opiekuńczej w Warszawie. Z jego inicjatywy Główna Komisja Szacunkowa Miejska w Warszawie wyraziła zgodę na rejestrację także strat poniesionych na zdrowiu przez tych Łodzian, którzy zostali przez niemieckie władze okupacyjne wysłani do robót przymusowych. Zebrane wtedy dane, w tym liczne zeznania świadków i niemieckie dokumenty źródłowe, posłużyły Hertzowi do napisania i opublikowania tuż po wojnie pracy „Łódzki Bataljon Robotniczy. Z. A. B. 23".

W 1917 r. Hertz zdobył mandat radnego Rady Miejskiej. Cechowała go postawa asymilacyjna. Wstąpił do Koła Polskiego, w którym wybrano go przewodniczącym. Sprzeciwiał się polityce ugrupowań żydowskich, dążących do autonomii kulturalnej i domagających się prawa do używania języka jidysz w szkołach i urzędach. W 1933 r., staraniem łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego, ukazała się książka „Łódź w czasie Wielkiej Wojny”, będąca szczegółową relacją Mieczysława Hertza z wydarzeń w mieście w czasie I wojny światowej, wraz z analizą ich skutków dla miasta. Przez wiele lat należała ona do głównych źródeł wiedzy o dziejach Łodzi w tym okresie, a historycy nadal doceniają jej wartość.

We wrześniu 1920 r. Hertz został wybrany ławnikiem Sądu Okręgowego w Łodzi. W sierpniu 1921 r. prowadził szkolenia komisarzy spisowych przed Pierwszym Powszechnym Spisem Ludności. Ponadto przystąpił do utworzonego w 1927 r. łódzkiego oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego, był współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Łodzi i został wybrany do pierwszego składu jego Zarządu.

Przez wszystkie lata od zamieszkania w Łodzi prowadził biuro handlowe. W różnych okresach swojej aktywności zawodowej był członkiem rad nadzorczych i zarządów wielu przedsiębiorstw, m.in. Łódzkiego Towarzystwa Wzajemnego Kredytu, Biura Sprzedaży Wyrobów Fabryk Jutowych, Częstochowskich Zakładów Wyrobów Włókienniczych „Stradom” i Częstochowskiej Fabryki Papieru i Młynów Walcowych Karola Ginsberga i Berka Kohna, Towarzystwa Akcyjnego Sosnowieckich Fabryk Rur i Żelaza, Towarzystwa Akcyjnego Suchedniowskiej Fabryki Odlewów, Spółki Akcyjnej Przemysłu Cementowego „Wiek” w Ogrodzieńcu, czy Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Chemicznych „Strem”. Jego łódzkie biuro handlowe było jedną z większych agentur belgijskiej firmy chemicznej „Solvay” w Polsce, potentata w produkcji sody kaustycznej. Od 1929 r. brał czynny udział w organizowaniu łódzkiego życia gospodarczego. Jako radca handlowy reprezentował łódzką Izbę Przemysłowo-Handlową na I Kongresie Izb Przemysłowo-Handlowych we Lwowie. Był zastępcą delegata Izby do Państwowej Rady Kolejowej i członkiem podkomisji do spraw przędzy bawełnianej przy Komisji Polityki Gospodarczej i Eksportowej. W 1931 r. został wybrany jednogłośnie na wiceprezesa sekcji handlowej łódzkiej Izby Przemysłowo-Handlowej i funkcję tę pełnił do października 1939 r. Działał także w Stowarzyszeniu Kupców m. Łodzi, a w 1935 r. został wiceprezesem jego Zarządu. Na przełomie maja i czerwca 1931 r. objął stanowisko redaktora naczelnego „Głosu Kupiectwa”, organu prasowego stowarzyszenia.

Mieczysław Hertz

Mieczysław Hertz

Z zamiłowania Hertz zajmował się statystyką. Należał do grupy radnych, która opracowała koncepcję ustanowienia Urzędu Statystycznego Miejskiego przy Zarządzie m. Łodzi. W 1919 r. opublikował „Porównawcze zestawienie danych o ruchu ludności m. Łodzi w pierwszej połowie lat 1918 i 1919" – po latach uznane przez byłego prezydenta Łodzi Aleksego Rżewskiego za pierwszą monografię statystyczną poświęconą miastu. Był inicjatorem zorganizowania w Łodzi pierwszego ogólnopolskiego zjazdu statystyków, który ostatecznie odbył się w Warszawie. W czerwcu 1920 r. został mianowany zastępcą reprezentanta magistratu Stefana Kopcińskiego w Głównej Radzie Statystycznej przy Głównym Urzędzie Statystycznym. W latach 1938-1939 był członkiem zwyczajnym Polskiego Towarzystwa Statystycznego.

W marcu 1937 r. był również współzałożycielem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Łodzi. Podejmował także działania na rzecz utworzenia w Łodzi Wyższej Szkoły Handlowej – w 1938 r. był głównym referentem postulatów przedstawianych ministrowi wyznań religijnych i oświecenia publicznego Wojciechowi Świętosławskiemu.

Za osiągnięcia w pracy zawodowej i działalności społecznej został odznaczony w 1938 r. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

5 listopada 1939 r., jako jeden z 30 wybitnych przedstawicieli łódzkiej społeczności żydowskiej, Mieczysław Hertz został mianowany członkiem 1. Rady Starszych w okupowanej Łodzi, utworzonej z polecenia Niemców przez Przełożonego Starszeństwa Żydów m. Łodzi, Chaima Rumkowskiego. 11 listopada, podczas pierwszego posiedzenia Rady wszyscy jej członkowie zostali aresztowani i osadzeni w obozie przejściowym w fabryce Michała Glazera na Radogoszczu. Tam Hertz został rozpoznany jako autor przedwojennych publikacji opisujących okres I wojny światowej, które były bardzo krytyczne wobec Niemców. Efektem było nieludzkie znęcanie się nad nim. Po kilku tygodniach został wywieziony z transportem przesiedleńców do Krakowa, skąd wyjechał do Warszawy, do swojej córki Anieli.

Znalazł się w getcie warszawskim i został zastrzelony 18 stycznia 1943 r. na Umschlagplatzu. Według relacji Eugeniusza Grasberga, do ostatnich dni życia pracował nad dokumentacją sytuacji gospodarczej getta w oparciu o materiały uzyskane z Judenratu.

Rodzina Hertzów

Trzy pokolenia rodziny Hertzów: Mieczysław, Zygmunt i Maksymilian

Rodzina Hertzów swoją pozycję społeczną zawdzięczała niezwykłej pracowitości, zdolnościom i determinacji. Jej członkowie byli zarówno wielkimi humanistami, jak i przedsiębiorcami. Zainteresowania kulturalne i społeczne Mieczysława były typowe dla niemalże wszystkich Hertzów i niejako w testamencie przechodziły z pokolenia na pokolenie.

Jego bliskimi krewnymi byli Leonia Hertz, żona Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, który u schyłku swojego życia zaangażował się w działalność charytatywną, budował sierocińce, szkoły dla biednych i szpitale oraz zięć fabrykanta – przemysłowiec, społecznik i darczyńca – Jakub Hertz.

Brat stryjeczny, Paweł Hertz, był inżynierem, a także wiceprezesem Kasy Pożyczkowej Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, członkiem zarządu Towarzystwa Pielęgnowania Chorych i Towarzystwa Popierania Szkół Średnich „Uczelnia” oraz aktywnym działaczem Towarzystwa Oświatowego „Talmud-Tora”.

Ojciec, doktor Maksymilian Hertz, absolwent warszawskiej Szkoły Rabinów, związany z PPS-Lewicą, był znanym warszawskim lekarzem i filantropem, prezesem Towarzystwa „Pomocy dla Sierot”. Cieszył się opinią polskiego patrioty. Gromadził spore sumy na cele społeczne. Zasłynął m.in. zbiórką 80 tys. rubli na Dom Sierot w Warszawie, kierowany przez Janusza Korczaka.

Mieczysław miał czworo rodzeństwa.

Starsza z sióstr, Dorota była pierwszą żoną Zygmunta Toeplitza, dyrektora i prezesa rady nadzorczej zakładów belgijskiej firmy „Solvay” na terenie Cesarstwa Rosyjskiego, a później w Polsce, którego rodzina miała bardzo wiele zasług na polu gospodarczym i społecznym.

Młodsza siostra, Cecylia, po mężu Oderfeldowa, należała do słynnego środowiska niepokornych inteligentów warszawskich, prowadziła tajne nauczanie w okresie zaborów. Bardzo aktywnie działała także w zakresie oświaty wśród ludności żydowskiej, była współzałożycielką towarzystwa „Paath” („Wiedza”). Zmarła w getcie warszawskim w listopadzie 1941 r.

Najmłodsza siostra, Amelia, była asyrologiem, literatką i dramatopisarką. Doktorat otrzymała po ukończeniu egiptologii, chemii i matematyki. Zdobyła nagrodę naukową na Sorbonie za odczytanie nieznanego wcześniej papirusu. Była autorką wielu publikacji z tych dziedzin, a także autorką dramatów, nowel i powieści dla młodzieży o starożytnym Egipcie. W okresie zaborów wraz z siostrą nauczała na tajnych kompletach. Aresztowana przez gestapo w 1941, zginęła na Pawiaku w 1942 r.

Brat Leon był inżynierem chemikiem, dyrektorem w kilku zakładach cementowych „Solvaya” w Polsce. Zginął zamordowany przez hitlerowców w Stanisławowie w 1941 r. Jego córka Janina była krakowską pisarką i autorką sztuk scenicznych, która debiutowała na łamach „Tygodnika Powszechnego”.

Mieczysław podzielił wojenny los najbliższych. Został zastrzelony w styczniu 1943 na Umschlagplatzu. Według relacji jednego ze świadków, autor „Ananke” będąc w warszawskim getcie pracował do ostatnich chwil życia dokumentując jego sytuację gospodarczą.

Maria i Mieczysław Hertzowie z dziećmi

Maria i Mieczysław Hertzowie z dziećmi

Żoną Mieczysława Hertza była Maria Maybaum. Jej brat Józef, lekarz i społecznik, był jednym z realizatorów organizacji „Kropla Mleka” przeciwdziałającej wysokiej śmiertelności wśród niemowląt, a prezesem łódzkiej stacji przez wiele lat była jego żona Stefania. Siostra Marii, Janina Zarzycka była aktorką teatralną scen krakowskich i warszawskich, m.in. pierwszego zespołu Teatru Polskiego Arnolda Szyfmana.

Hertzowie mieli dwoje dzieci: syna Zygmunta i córkę Anielę, po mężu Olszewską.

Zygmunt poślubił Zofię Neuding, która jako pierwsza kobieta w Łodzi zdała w 1933 r. egzamin na stanowisko notariusza. Po II wojnie światowej oboje zostali współzałożycielami Instytutu Literackiego w Paryżu – jednego z najważniejszych polskich ośrodków i wydawnictw emigracyjnych, najbliższymi współpracownikami Jerzego Giedroycia, redaktora paryskiej „Kultury”. Zygmunt był rzecznikiem i opiekunem wielu pisarzy, malarzy, działaczy politycznych, zarówno tych przyjeżdżających z Polski tylko z wizytami, jak i tych, którzy wybierali los emigrantów.

Rodzina Hertzów miała wiele odnóg. Wspólni przodkowie łączyli Mieczysława i Zygmunta z ich dalszym kuzynem Pawłem Hertzem, pisarzem, poetą, tłumaczem i wydawcą, laureatem wielu nagród, m.in. dwukrotnie docenionego przez PEN Club: za przekłady literatury francuskiej i za wybitne osiągnięcia edytorskie, w tym 7–tomową antologię „Zbiór poetów polskich XIX wieku”.